“Vêch” ting p’rá Ê đê nắc đoo hun luônh nhum âng a đhăh caach k’tang. Cóh c’nặt luônh n;nắc vêy váih dịch tiêu hóa lâng muy hun k’tang t’mêê caach cha lướt z’lấh p’lê âng a coon a đhắh. Cơnh lâng ma nứih Ê đê, Vech âng apêê a đhăh n’nâu nắc: tr’pai, bé, chr’gơơng, xoong óih bơơn cóh crâng cắh cậ t’rí, c’roóc băn p’lóh cóh crâng  bơơn bấc ngai kiêng cha tu apêê đoo caách k’tang lâng ha lang n’loong tu cơnh đêếc luônh pa bhlâng liêm.

T’coóh Y Thim Byă, cóh vel Ea Bông, chr’val Cư E Bur, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl, bêl a hay, ch’na Vêch bơơn lêy nắc ch’na âng apêê ca van ca bhố Ê đê tu k’dâng lêy nắc muy vêy apêê đong ngai ca van ca bhố vêy lêệng đắh t’rí c’roóc. Bêl đêếc, apêê đoo buôn pay vêch đoọng bhrợ ch’na l lay ha pêê ngai t’coóh ga rứa chr’nắp cóh pr’loọng đong cắh cậ apêê ngai chr’nắp cóh bh’rợ bhuốih cáih:“Vêch năc ch’na cha âng đong ca van. Cr’chăl c’roóc ca caach k’tang vêy chơớih lêy k’tang nhum yêm đoọng caach cha. Nắc đoo calo đơơng đoọng ha c’roóc bơơn bhréh ca ro, đươi vêy vech năng lượng băn pa dưr c’roóc, bhrợ t’váih a ham ha c’roóc. Tu cơnh đêếc hâu yêm bhlâng cóh luônh âng c’roóc nắc muy vêch  a năm. Vêch nắc hr’luc bấc k’tang crâng ca coong, choom úh bhrợ lâng pô đu đủ, troọng a tăng, a đhấc cắh cậ bhơi a tăng, a guôl.”

Ting t’coóh Y Bhiâo Mlô, ặt cóh vel Tring 2, phường An lạc, thị xã Buôn Hồ, t’rí c’roóc cơnh xang bêl cút vêy bơơn bh’zi đoọng pay vêch. Apêê đoo vêy chơớih pay muy c’nặt luônh nhum đăn lâng p’lê, pay tr’vănh chọ pa nhâm xang nắc vêy pay cắt ting c’nặt. C’nặt luônh n’nâu bơơn z’luôr lâng đác k’joóc l’lăm bêl ra văng bhrợ ch’na cắh cậ bhrợ p’riêng. T’coóh y Bhiâo Mlô moon:“Buôn nì apêê đoo vêy pay hun vêch cóh luônh nhum đăn lâng p’lê âng acoon a đhắh, xang n’nắc apêê đoo z’luôr lâng đác k’joóc đoọng choom đớc đanh dóo u nặ. Xang n’nắc apêê đoo vêy u bhrợ. Pa bhlâng nắc, ch’na n’nâu cắh choom chiên cắh cậ xào lâng dầu cha, apêê đoo t’moọt pa zêng pr’đươi cơnh a đhấc, cắh cậ trọong a tăng, n’đhơ đhơ râu a đay kiêng lâng ắp za zum.”

Tơợ vêch c’roóc âi bơơn z’luôr, ma nứih Êđê vêy bâc cơnh bhrợ têng dưr váih ch’na z’zăng yêm. Nhạc sĩ Y Phon Ksor, cóh thành phố Buôn Ma Thuột đọong năl, cơnh zệê bhrợ bấc bhlâng nắc hun vêch xang bêl z’luôr đác k’joóc vêy bơơn ướp zr’ma, choom đớc muy h dum đh’rứah lâng apêê loom luônh n;lơơng âng c’roóc cắh cậ n’căr, xooi, lêệ, bum c’roóc bơơn cắt cr’tứi. Đoọng ch’na vêy p’xoọng yêm lấh, ma nứih Êđê vêy đoọng p’xoọng zấp râu cr’liêng kơ nia, mắcca, a pul ha điu, prớ, a moọt, ha la é lâng rêêt. Ting nhạc sĩ Y Phôn Ksor, ha dang kiêng, c’la đong choom bhrợ p’riêng vêch n’nâu đoọng đắh r’dợ, bele đêếc vếch choom pa nặ lâng ch’na pr’dzăm râu lơơng:“Vêy bấc ngai tul đớc cóh n’coo hor lâng đớc cóh tir, zấp bêl kiêng đắh nắc pay m’bứi đoọng pa nặ cóh pr’dzăm. Râu bơr nắc buôn bêl bơơn lum muy pnong a đhắh dzăm cơnh xông óih, chr’gơơng n’đhơ đhơ râu a đhắh dzăm caach k’tang zêng choom pay vêch. Apêê đoo pay vêch n’nắc đớc la lay đọong đắh bêl hân noo boo.”

Nâu câi, ch’na vêch công dzợ nắc muy cóh bấc ch’na âng loóih âng ma nứih Ê Đê, n’dhơ vêy cơnh bhrợ t’mêê đoọng u liêm glặp lâng pr’đơợ âng ting pr’loọng đong. A moó H’Chi Niê, ặt coh vel A ko Siêr, phường Tân Lập, thành phố Buôn Ma Thuột đoọng năl, Vêch c’roóc bơơn cala chô đơơng u bhrợ lâng apêê bhơi r’véh, troong âi vêy cóh đong, dưrr váih ch’na yêm hao a vị:“Zấp bêl vêy bh’rợ n’hâu bấc ba nứih cắh cậ zấp bêl  apêê ngai cóh pr’loọng đong kiêng nắc úh bhrợ. Nâu đoo nắc ch’na bơơn zấp ngai kiêng tu nắc đoo ch’na âng ma nứih Êđê. Ahêê choom đắh vếch dh’rứah lâng a vị cắh cậ úh zêệ p’xoọng lâng troọng a tăng, bhlăng xi, prớ, ch’hêêng. Bêl đắh a hêê bơơn xơợng râu yêm âng bấc đha hum la lay cơnh, vêy ngam, bặ, a tăng, ca êr, a há…”

Cắh muy dưr váih bấc cóh g’lúh cha cha âng ma nứih Ê đê, t’mêê đâu, ch’na vêch dzợ nắc bêl đoọng moon “ ghít a đay” bêl mặ bơơn ch’ner Muy đhị Liên hoan ch’na dh’nắh K’tiếc nam g’lúh 8, bhrợ têng cóh thành phố Hồ Chí Minh. M’pâng văn hóa ching goong tây Nguyên, ch’na vêch t’đang t’pấh bấ ngai đắh tu đha hum la lay dh’rứah lâng t’rúih liêm pr’hay ooy dưr váih âng ch’na đớc đoọng ha pêê ca van Ê đê a hay. Lâng choom moon, vêch vêy băr ch’ngai z’lấh bh’bhung đong âng vel bhươl, dưr váih đợ bh’nơơn ha du lịch âng vel đong bêl bơơn t’moọt ooy c’bhúh “ 100 ch’na dhd’nắh yêm bhlâng âng Việt Nam” ting cơnh k’đươi moon âng Công ty Damsan Tourist- đơn vị âi chroi đoọng xay trúih pa cắh ch’na n’nâu tước zấp ngai đhị Liên hoan ch’na dhd’nắh k’tiếc Nam ha nua./.

Độc đáo món “Vêch” của người Êđê ở Đắk Lắk

                         H Xíu

Từng là món ăn chỉ dành cho giới thượng lưu và người giàu có khi xưa, ngày nay, món “Vêch” của người Êđê ở tỉnh Đắk Lắk đã trở nên quen thuộc trong bữa cơm của người dân. Đặc biệt, món ăn này đã đạt giải nhất tại Liên hoan ẩm thực Đất phương Nam năm 2018 và đang được đề nghị đưa vào danh sách 100 món ngon, đặc sản tiêu biểu của Việt Nam.

  "Vêch” theo tiếng Êđê thực chất là phần đầu ruột non của động vật ăn cỏ. Trong đoạn ruột ấy có chứa cả dịch tiêu hóa và phần cỏ vừa đi qua khỏi phần dạ dày của con vật. Đối với người Ê đê, vêch của các loài động vật ăn cỏ như: thỏ, dê, nai, hoẵng săn bắt được trong rừng hay trâu, bò chăn thả trong rừng thường được ưa chuộng nhất bởi chúng chỉ ăn cỏ và lá cây rừng nên ruột rất sạch.

Ông Y Thim Byă, ở buôn Ea Bông, xã Cư Êbur, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk cho biết, ngày xưa, món Vêch được xem là món ăn của giới thượng lưu Êđê bởi hầu như chỉ có những nhà nào khá giả mới mổ trâu, mổ bò ăn mừng hay thết đãi buôn làng, dòng họ. Khi đó, họ thường lấy vêch để chế biến món ăn dành riêng cho những người có vai vế trong gia đình hoặc những người quan trọng trong lễ cúng. “Vêch là món ăn của nhà giàu. Quá trình con bò ăn cỏ sẽ lựa những cỏ nào ngon để ăn sau đó tiêu hóa. Đó là calo cung cấp cho bò được khỏe mạnh, nhờ có vêch năng lượng cung cấp nuôi cơ thể con bò, tạo máu cho con bò. Cho nên cái gì ngon nhất trong bụi lòng của con bò chỉ có vêch. Vêch là hài hòa rất nhiều rau cỏ của núi rừng, của thiên nhiên, có thể nấu hoa đu đủ, cà đắng, canh môn  hoặc có thể nấu rau rừng, rau đắng hoặc đọt mây”.

Theo ông Y Bhiâo Mlô, ở buôn Tring 2, phường An Lạc, thị xã Buôn Hồ, trâu bò ngay sau khi được giết thịt sẽ được mổ bụng để lấy vếch. Người ta sẽ chọn một đoạn ruột non liền kề với bao tử bò, dùng lạt buộc chặt hai đầu rồi mới cắt ra để riêng. Đoạn ruột này được chần qua nước sôi, trước khi chế biến thành món ăn hay để dành trên gác bếp. Ông Y Bhiâo Mlô nói: “Thường thì người ta sẽ lấy cái phần vêch ở ruột non sát dạ dày của con vật, sau đó người ta sẽ luộc sơ hoặc chần qua nước nóng để bảo quản được lâu và không bị hôi. Sau đó người ta mới nấu lên. Đặc biệt món này không có chiên hay xào qua dầu ăn mà người ta sẽ bỏ tất cả các nguyên liệu vào như là môn rừng hay là cà đắng hay là các nguyên liệu tùy thích và nấu chung các nguyên liệu”.

Từ phần vếch bò đã được sơ chế, người Êđê có nhiều cách chế biến thành món ăn khá công phu và hấp dẫn. Nhạc sĩ Y Phôn Ksơr, ở thành phố Buôn Ma Thuột cho biết, cách nấu phổ biến nhất là phần vếch sau khi sơ chế sẽ được tẩm ướp gia vị, có thể để qua đêm cho ngấm rồi mới nấu lên cùng với các phần nội tạng khác của con bò hay phần da, đuôi, thịt bạc nhạc, mép bò đã được cắt miếng. Để món ăn thêm đậm đà, bùi, béo, người Êđê sẽ cho thêm các loại hạt kơ nia, măcca, củ nén, xả, ớt, tiêu, lá é, ninh nhừ và nêm nếm theo sở thích. Theo nhạc sĩ Y Phôn Ksơr nếu thích, gia chủ có thể hong khô phần vếch này để dành ăn dần, khi đó, vếch trở thành một nguyên liệu thành phần, một gia vị đặc biệt làm nên hương vị hấp dẫn khi nấu cùng với các nguyên liệu khác. “Có những người bỏ trong ống lồ ô nướng lên và để dành trên gác bếp và mỗi lần muốn ăn họ chỉ lấy một ít thôi để nấu canh cà đắng hoặc nấu với các loại rau phù hợp. Thứ hai nữa là thường khi gặp bắt được một con thú như là mang, nai hoặc là cheo, thì các loài động vật ăn cỏ đều có thể dùng vếch. Họ sẽ lấy phần vêch đó để riêng để dành ăn vào mùa mưa”.

Ngày nay, món vêch vẫn là một trong những món ăn quen thuộc của người Êđê, dù có đôi chút cải biến cho phù hợp với điều kiện của từng gia đình. Chị H Chi Niê, ở buônn Ako Siêr, phường Tân Lập, thành phố Buôn Ma Thuột cho biết, Vêch bò được mua về, sơ chế và nấu lên với các loại rau, cà có sẵn trong vườn nhà, trở thành món ăn hấp dẫn và hao cơm. “Mỗi khi có dịp đám ma hay tiệc tùng đông người hoặc là mỗi khi mà các thành viên trong gia đình thèm thì sẽ nấu món vêch. Đây là một món được mọi người yêu thích vì đó là món ăn truyền thống của người Êđê. Mình có thể dùng món vêch ăn chung với cơm hoặc mình nấu cho thêm vào canh cà đắng, lá rau rừng và tùy theo khẩu vị mà chúng ta có thể cho thêm các gia vị vào như xả, ớt, rau thơm. Khi ăn ta sẽ cảm nhận được vị tổng hợp rất nhiều hương vị khác nhau, có cả vị ngọt, đắng, bùi, cay...”

Không chỉ trở nên phổ biến trong bữa cơm của người Êđê, mới đây, món Vêch còn có dịp “khẳng định mình” khi đạt giải nhất tại Liên hoan ẩm thực Đất phương Nam lần thứ 8, tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh. Giữa không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, món vếch thu hút, mê hoặc người thưởng thức bởi hương vị đặc biệt, cùng câu chuyện thú vị về xuất xứ của món ăn chỉ dành cho giới thượng lưu Êđê ngày xưa. Và có thể, món vếch sẽ còn vươn mình ra khỏi nếp nhà dài của buôn làng, trở thành sản phẩm đặc trưng phục vụ du lịch của địa phương khi được đưa tên vào danh sách “Top 100 món ngon, đặc sản tiêu biểu của Việt Nam” theo đề nghị của Công ty Damsan Tourist – đơn vị đã góp phần giới thiệu món ăn này đến công chúng tại Liên hoan ẩm thực Đất phương Nam vừa qua./.