Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr! A lăng Lợi xoọc vêy mặt đhị thị trấn Khâm Đức, chr’hoong Phước Sơn tỉnh Quảng Nam. Hr’lúc lâng râu bhui har hơnh déh c’moo t’mêê, t’ngay đâu, đha nuôr Bhnoong cóh thị trấn Khâm Đức bhrợ bhiệc bhan cha ha roo t’mêê. Nâu đoo cắh muy t’ngay bhiệc bhan ga mắc âng đha nuôr Bhnoong nắc dzợ t’ngay k’rong pa zum đoàn kết âng bấc c’bhúh dhi noo acoon cóh dh’rứah ma mông cóh vel đong. Đhị lâng cu xoọc đâu nắc t’coóh Nguyễn Thế Thọ, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

T’coóh Nguyễn Thế Thọ chắp nhêr, nắc muy ca coon ma nứih Bhnoong nắc cớ pa bhrợ n’đắh bh’rợ văn hóa, t’coóh choom đoọng năl Cha ha roo t’mêê vêy chr’nắp ng’cơnh ooy lâng đha nuôr hêê? “Cơnh lâng đha nuôr Bhnoong, Cha ha roo t’mêê nắc bhiệc bhan ga mắc bhlâng cóh c’moo. Cha ha roo t’mêê bơơn bhrợ têng bêl lứch xang muy hân noo bhrợ têng ha rêê ha lai, xang xoót pêếh ha roo a bhoo, nắc đoọng bhuốih a bhô dang, âi  zooi đha nuôr vêy muy pr’ặt tr’mông ca bhố ngăn. Đh’rứah lâng nâu đoo công nắc bêl đoọng chắp hơnh apêê chr’nắp văn hóa ty đanh, p’têệt liêm bh’rợ đoàn kết zấp acoon ma nứih cóh vel đong”.

Đha nuôr lâng pr’zớc da dêr!  Ặt cơnh đêếc, bêl plêêng nắc tơợp boo nha nhui boọ bhoóc a cọ, bêl apêê tơơm a tơợng âi moọng, bêl đợ n’đoọl ha roo x’ría hơớ âi chô t’’moọt ooy zơng… công nắc bêl đha nuôr Bhnoong tơợp ra văng bhrợ bhiệc bhan cha ha roo t’mêê. K’dâng lêy, pa zêng đha nuôr acoon cóh âng tỉnh Quảng Nam ma mông lâng bh’rợ ha rêê đhuốch. Muy c’moo đha nuôr bhrợ đhêêng muy hân noo. Lứch hân noo bhrợ ha rêê choom năl nắc công lứch c’moo. Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê t’nil muy hân noo bhrợ têng  - c’moo ty ânh lứch lâng muy hân noo bhrợ têng – c’moo t’mêê nắc tơợp. Cơnh lâng đha nuôr Bhnoong – Giẻ Triêng, nâu đoo nắc bhiệc bhan ga mắc bhlâng cóh c’moo.

L’lăm a hay, cóh cr’chăl tơợ 7 tước 10 t’ngay k’noọ bhrợ t’ngay cha ha roo t’mêê, t’coóh vel vêy k’đươi bh’rợ ha zấp ngai. Pân jứih đha đhâm cóh vel moọt ooy crâng bơơn a chịm a đhắh, a xiu a chông… Pân đil nắc chơớc lêy đợ a pul a rong yêm đoọng bhrợ n’dza, chơớih lêy đêệp yêm đoọng ra văng tôm bánh ốc, peng. Muy râu liêm pr’hay pa cắh bh’rợ ặt ma mông liêm vel bhươl âng ma nứih Bhnoong nắc đoo zấp ta pêếh cóh vel chroi đoọng muy tước 2 lon ch’nêêh ting pr’đơợ âng đay đơơng tước vel. A pướih bhuốih âng ma nứih Bhnoong nắc vêy bánh ốc, n’dza, lêệ a chim a mó, a xiu bơơn đớc đhị đăn ta pêếh. Bêl zấp râu âi ra văng xang, t’coóh vel tước đong âng vel t’coó chiing, đhưưng cha gâr đoọng xay moon ha bhô dang, pr’zớc chr’ớh, đha nuôr vel nắc vel âi bh’dzang moọt cha ha roo t’mêê. Ting t’coóh vel Hồ Văn Nhun, ặt cóh khối 3, thị trấn Khâm Đức, chr’hoong Phước Sơn, cóh bêl cha ha roo t’mêê, bánh ốc lâng bánh peng nắc râu cắh choom cắh vêy cóh bha nuốih: “Nắc muy bêl cha ha roo t’mêê a năm choom tôm bánh ốc, bánh peng. Lâng cóh bêl tôm bánh n’nâu choom vêy xa nul cha gâr, ching r’rộ răm. Nâu đoo nắc xa nul đoọng xay moon lâng a bhô dang, lâng plêêng k’tiếc nắc đha nuôr vel bh’dzang moọt bhiệc bhan cha ha roo tmêê. Xa nul chiing cha gâr dưr đơơ r’rộ r’răm, a pêê a mế, a moó nắc p’đơớh tôm bánh xay moon c’moo ty âi lứch, c’moo t’mêê âi chô”.

Tr’pác têy lâng đha nuôr Bhnoong thị trấn Khâm Đức, ahêê rạch đha đấc bhui har bhiệc bhan cha ha roo t’mêê lâng đha nuôr chr’val Phước Thành, chr’val da ding ca coong âng chr’hoong Phước Sơn. Đhị Trung tâm chr’hoong lấh 60 km chô n’đắh Tây Bắc, đhị đâu dzợ bơơn zư đớc z’zăng liêm bh’rợ ty đanh âng đha nuôr Bhnoong – Giẻ Triêng. Cóh đâu, Cha ha roo t’mêê dzợ nắc bêl đoọng đha nuôr tr’lum, đoọng apêê lang l’lăm pa choom đoọng đợ đhr’niêng bh’rợ pr’hay, pr’hat, pr’múa ha lang t’tun. A moó Bạch Thị Thu Hà, ặt cóh vel 4, chr’val Phước Thành xay trúih: “Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê lấh mơ đoọng zư đớc apêê chr’nắp văn hóa âng acoon cóh nắc dzợ đoọng zooi lang p’niên doó choom ha vil tô gộ, tơơm ríah âng đay”.

Cha ha roo t’mêê nắc bêl zấp ngai choo ặt tr’đăn lấh mơ, đoọng ha đợ cr’liêng mắt, cr’chăng, đh’rứah tr’hơnh tr’déh c’moo t’mêê zấp râu yêm têêm. Đợ cr’liêng pr’hát, xa nul n’jưl cơnh đâu nắc dưr chr’va t’bil lơi râu ga lêếh ga lêêng, tr’vâng cóh pr’ặt tr’mông.  A dích Hồ Thị Bóp ặt cốh vel 4, chr’val Phước Thành t’mêê lứch hát, nắc cốc n’dza công t’mêê tước đoo,  a dích xay moon: “Muy c’moo nắc đhêêng vêy muy chu. Tu cơnh đêếc bhui har mơ mặ, cha ộm m’mơ mạ. C’moo đâu đha nuôr bhrợ cha z’zăng choom. Zấp c’moo công cơnh đeếc, zấp pr’loọng đong cóh vel đơơng âng bánh, lêệ, vêy  n’hâu đơơng râu đêếc tước ooy đong vel, dhd’rứah cha, dhd’rứah cha ớh. Nâu đoo nắc bêl đoọng đha nuôr c’bhúh xoọng vel bhươl tr’hơnh tr’déh, prá xay đợ bh’nơơn cóh c’moo ha nua âi bơơn bấc bh’nơơn n’hâu. Chr’nắp bhlâng nắc tết t’pêệt đha nuôr tr’đăn lâng muy ooi đhị pr’hát teng neng, pr’,úa chiing cha gâr. Bhui har bhlâng”!

Ting cơnh đha nuôr moon, cóh t’ngay cha ha roo t’mêê cắh choom tr’vay tr’poóh, cắh choom grô proọng,… tu đha nuôr moon nắc đoo râu cắh liêm crêê, cắh prđoọng pr’đhooi ha c’moo t’mêê. T’coóh vel Hồ Văn Hạnh, ặt cóh vel 6 chr’val Phước Lộc, đoọng năl: “Muy cốc a lắc ộm đh’rứah prang vel. Ngai chêệt l’lăm cắh năl. Ngai chêệt t’tun cắh năl, n’đhang cha tết nắc choom đoàn kết. Nắc muy năl mơ đêếc a năm. Chr’nắp âng bh’rợ cha tết za zum đh’rứah, nắc đoọng bhrợ ng’cơnh choom ha bh’rợ hân noo tước, zấp ngai bơơn bhréh k’rơ, ha roo a bhoo bơơn bấc, tu cơnh đêếc đha nuôr bhuốih dang ha roo”.

Ha dum chô, đh’lúc nhưr nắc âi tước ga lọp bhoóc a cọ. Cóh đh’rông óih k’jộ, xa nul cha gâr, chiing chr’va prang da ding ca coong, đha nuôr Bh’noong – Giẻ Triêng xoọc bhui har múa hát ting xa nul chiing cha gâr, ộm n’dza đha hum yêm liêm crêê tr’mông vel bhươl. Đhị đâu đhị tốh xơợng đơơr âng apêê đha đhâm c’mâr ma tr’moóh tr’năl cóh xa nul teng neng liêm pr’hay….

Cơnh đêếc nắc hân noo ha rêê cớ tước, tết âi tước, ha pruốt t’mêê công âi t’coó p’loọng ting đong, đha nuôr Bh’noong – Giẻ Triêng lứch ha dum cha ha roo tmêê n’nâu nắc tr’vâng đoọng ra văng ha hân noo ha rêê t’mêê, muy c’moo t’mêê cơnh lâng bấc râu cr’noọ bh’rợ t’mêê./.

Lên bản làng Bhnoong – Giẻ Triêng cùng ăn Tết mùa

                      Alăng Lợi

Huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam có 16 thành phần dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó người Bhnoong - Giẻ Triêng chiếm hơn 65% dân số. Cộng đồng người Bhnoong ở huyện Phước Sơn đã và đang lưu giữ được nhiều nét đẹp truyền thống của mình. Trong đó tục ăn Tết mùa (Mừng lúa mới) xem là quan trọng nhất và to nhất trong năm.

Thưa bà con và các bạn! A lăng Lợi đang có mặt thị trấn Khâm Đức, huyện miền núi Phước Sơn tỉnh Quảng Nam. Hòa cùng không khí rộn ràng chào đón năm mới, hôm nay, bà con Bh’noong ở thị trấn Khâm Đức tổ chức ăn Tết mùa. Đây không chỉ là ngày Hội lớn của bà con Bh’noong mà còn là ngày hội đoàn kết của các thành phần dân tộc anh em sinh sống trên địa bàn. Bên cạnh tôi đây là ông Nguyễn Thế Thọ, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam.

Thưa ông Nguyễn Thế Thọ, là một người con Bh’noong lại công tác bên lĩnh vực văn hóa, ông có thể cho biết Tết mùa có ý nghĩa như thế nào đối với bà con mình ạ?

Đối với người Bh’noong, Tết mùa là lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Bh’noong ở huyện Phước Sơn. Tết mùa được tổ chức khi kết thúc mùa rẫy, sau khi thu hoạch lúa xong để cúng thần linh, tạ ơn thần linh đã phù hộ giúp cho đồng bào  có một  cuộc sống ấm no và hạnh phúc. Đồng thời đây cũng là dịp để tôn vinh các giá trị văn hóa truyền thống, gắn tình đoàn kết các dân tộc anh em trên địa bàn.

Vâng, xin cảm ơn ông!

Thưa bà con và các bạn! Cứ thế, khi trời bắt đầu mưa lất phất phủ bạc trắng đầu, khi những cây đót đã trổ bông, khi những gùi lúa cuối cùng đã về kho… đó cũng là lúc bà con Bhnong bắt đầu chuẩn bị tổ chức ăn Tết mùa. Hầu hết, bà con các dân tộc thiểu số vùng núi của tỉnh Quảng Nam sống chủ yếu bằng nương rẫy. Một năm bà con chỉ làm một mùa vụ. Hết mùa rẫy có nghĩa là hết năm. Hội Tết mùa đánh dấu mỗi một mùa vụ-năm cũ kết thúc và một mùa vụ-năm mới bắt đầu. Đối với bà con Bh’noong – Giẻ Triêng, đây là Lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm.

Trước đây, trong thời gian từ 7 đến 10 ngày trước ngày quyết định ăn tết mùa, già làng sẽ phân công công việc cho từng người. Đàn ông, thanh niên trong làng lên rừng tìm con chim, con chuột, xuống sông, xuống suối bắt con cá, con ếch…. Người phụ nữ thì chọn những củ sắn ngon nhất để chưng cất rượu cần, chọn nếp, gạo batoong loại ngon nhất để chuẩn bị gói bánh ốc, bánh peng. Một điều rất thú vị thể hiện tính cộng đồng của người Bh’noong đó là mỗi hộ trong làng góp một đến 2 lon gạo tùy theo hoàn cảnh điều kiện gia đình mang đến gia đình người được chọn làm chủ cúng tết. Mâm cỗ tết của người Bh’noong rất giản đơn gồm: bánh ốc, rượu cần, thịt chuột rừng, cá chua và được dọn ngay bên bếp lữa, vừa ấm cúng, vừa dân dã và theo đúng phong tục. Khi tất cả đã chuẩn bị xong, già làng đến nhà làng đánh lên những tiếng chiêng, tiếng trống vang xa như muốn báo cho thần linh, cho bạn bè, bà con rằng làng đã bước vào mùa ăn tết rẫy. Theo già làng Hồ Văn Nhun, ở khối 3, thị trấn Khấm Đức, huyện Phước Sơn, trong Tết mùa, bánh ốc và bánh peng là thứ không thể thiểu trong vật lễ cúng: “Chỉ có ăn Tết mùa mới được làm bánh ốc, bánh Peng. Và trong khi gói bánh này phải có tiếng trống, tiếng chiêng nổi lên. Đây là âm thanh để báo với thần linh, báo với trời đất là dân làng đang bước vào lễ hội ăn Tết mùa, ăn mừng mùa màng của gia đình, của thôn bản. Tiếng trống chiêng vang lên rộn rã, các chị, các mẹ tay thoan thoắt gói bánh bảo hiệu năm cũ đã qua, năm mới đã về”.

Chia tay với bà con Bh’noong thị trấn Khâm Đức, chúng ta ngược lên chung vui Tết mùa cùng bà con ở xã Phước Thành, xã vùng cao của huyện Phước Sơn. Cách trung tâm huyện lỵ hơn 60 km về phía Tây Bắc, nơi đây còn giữ được tương đối nguyên vẹn những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Bh’noong – Giẻ Triêng. Ở đây, Tết mùa còn là dịp để bà con gặp gỡ, để những thế hệ trước trao truyền lại những  phong tục tập quán hay, điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc cho cho các thế hệ trẻ. Chị Bạch Thị Thu Hà, ở thôn 4, xã Phước Thành thổ lộ: “Lễ hội Tết mùa ngoài để bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình còn để giúp thế hệ trẻ không quên đi nguồn cội của mình”.

Tết mùa là lúc mọi người xích lại gần nhau hơn, cho những ánh mắt, nụ cười, cùng chúc tụng lẫn nhau năm mới vạn sự an yên. Những lời ca, tiếng hát tiêng đàn như thế này lại vang lên xoa đi những cực nhọc, bộn bề trong cuộc sống. Bà Hồ Thị Bóp ở thôn 4, xã Phước Thành vừa dứt tiếng hát, cốc rượu cần cũng vừa tới lượt, bà bộc bạch: “Một năm chỉ có một lần. Nên mình cứ vui đi, ăn uống thoái đi. Năm nay bà con làm ăn được mùa. Năm nào cũng vậy, tất cả gia đình trong thôn mang bánh, thịt có gì mang nấy tập trung tại nhà làng, cùng ăn, cùng chơi. Đây là dịp để bà con chòm xóm chúc tụng, trao đổi với nhau, chia sẻ những thành quả trong năm qua đã gặt hái được những gì. Quan trọng nhất đây là tết gắn kết bà con lại với nhau qua điệu teng neng, điệu múa cồng chiêng. Vui lắm”!

Theo quan niệm của đồng bào, trong những ngày ăn tết tuyệt đối không được đánh đập nhau, không được to tiếng, xô xát nhau… vì bà con quan niệm đó là điềm xui rủi cho cả năm tới. Già làng Hồ Văn Hạnh, ở thôn 6, xã Phước Lộc, cho hay: “Một ly rượu uống chung cả làng. Ai chết trước không biết. Ai chết sau không biết, nhưng ăn tết phải đoàn kết. Chỉ cần biết như thế thôi. Ý nghĩa của việc ăn tết chung với nhau, là để làm sao cho vấn đề được mùa sắp đến, mọi người được mạnh khỏe, lúa được nhiều và do đó dân làng chủ yếu cúng ông thần lúa đã phù hộ cho mình cây lúa trĩu bông trong năm qua và gia đình nào cũng được tham gia”.

Màn đêm buông xuống, sương đã bắt đầu bạc phủ trắng đầu. Trong ánh lửa bập bùng, tiếng trống, tiếng chiêng vang khắp núi đồi, bà con Bh’noong – Gié Triêng đang say sưa trong điệu múa cồng chiêng, đắm chìm trong men rượu cần nồng nàn ấm tình làng nghĩa xóm. Đâu đó nghe tiếng thủ thỉ của những cặp trai gái bắt đầu tìm hiểu nhau trong điệu teng neng (giao duyên) trữ tình….

Thế là mùa rẫy nữa lại hết, tết đã đến, xuân mới cũng đang gõ cửa từng nhà, bà con Bh’noong – Gié Triêng hết đêm hội Tết mùa này lại chộn rộn, tất tả chuẩn bị cho mùa rẫy mới, một năm mới với những dự định và kỳ vọng mới./.