Lalay lâng cơnh pr’chăp xọoc tr’nợơp, c’lâng tước Đăk Pxi, chr’val pa bhlầng k’đháp k’ra âng chr’hoong Đăk Hà, tỉnh Kon Tum liêm buôn pa bhlầng. Lấh 25km c’lâng k’tiếc lâng pazêng k’ruung tâm, da ding k’coong k’đháp zr’nắh, mọot hân noo boo túh nắc Đắk Pxi váih muy zr’lụ zêng đác ga ving căh choom lướt ra véch bêl a hay, nâu kêi nắc ơy ta bhrợ c’lâng nhựa liêm tíh, vêy zung poong liêm mâng. N’đhơ Tây Nguyên xọoc mọot hân noo cha noọng xớơt căh dzợ cơnh, ha dợ mị đăh c’lâng tước chr’val Đăk Pxi lêy pr’họom t’viêng âng cà phê, cao su, bời lời… lâng pazêng đhăm clung ha roo hân noo Đông Xuân xọoc tợơp ch’mặt.

Chính quyền lâng đhanuôr chr’val Đăk Pxi tợơp bhrợ têng vel bhươl t’mêê tợơ bh’rợ căh rau rị. prang chr’val vêy 9 vel bhươl lâng lấh 4.300 cha nắc, cóh đếêc đhanuôr acoon cóh Sê Đăng bấc tước 99%, đợ pr’loọng đong đha rựt 57%. Năl ghít đhanuôr nắc ma nuýh bha lầng cóh bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê, chính quyền lâng hội đoàn thể âng chr’val xay bhrợ vêy bh’nơơn bh’rợ t’pấh tr’xăl cơnh cr’nọo pr’chắp, cơnh bhrợ têng tước lâng zập cha nắc đhanuôr. Vêy rau pa too pa choom, zúp zooi đấh loon, đhanuôr Sê Đăng cóh zập vel bhươl ơy pa zay bhrợ têng lâng pa dưr vel bhươl t’mêê. A moó Y Vân ặt đhị vel Linh La đọong năl, 127 pr’lọong đong đhanuôr, zập đoo pr’lọong cung krang pa bhrợ ta têng: “Xọoc đâu đhanuôr pa zay bhrợ têng cha, pa dưr pr’ặt tr’mông. T’ping lâng lalăm a hay nắc đhanuôr năl bấc rau lấh, ha dưr lấh. Bấc pr’lọong đong ơy chóh t’bấc tơơm cà phê lâng pay zên tợơ pa câl cà phê đoọng câl máy móc bhrợ têng ruộng tôngRau liêm choom lấh mơ nắc đhanuôr choom chóh bhrợ m’ma t’mêê, năl cơnh bhrợ têng doó lấh bil g’lếêh c’rơ ma nuýh. Đhanuôr pa zay chếêc năl bhrợ têng đoọng pa dưr pr’ặt tr’mông âng pr’lọong đong”.

Pa tệêt lâng bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê, xoọc nắc ơy vêy rau tr’xăl cóh pa bhrợ ta têng âng ma nuýh Sê Đăng đhị chr’vakl Đăk Pxi. Tước x’rịa c’moo 2018, đợ ma nuýh đươi dua m’ma t’mêê lâng rau pr’đươi căh dzợ ta đươi cóh pa bhrợ ta têng pay lấh 60%. Tợơ bơr rau t’nơơm chr’nóh  bha lầng nắc ha roo, a bhoo, đhanuôr dzợ chóh pa xoọng lấh 300 ha cao su, k’nặ 300 ha cà phê, băn t’rị k’roọc lấh 1.000 p’nong lâng xọoc ta bhứah đhăm k’tiếc bhrợ têng. Ơy pa dưr dal bh’nơơn, chóh bấc rau t’nơơm, vêy pa chô bh’nơơn, pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ơy pa dưr tr’mông tr’méh. Dóo lấh k’rang rau cha, rau xập, apêê nắc pa zay ting pấh bhrợ têng vel bhươl t’mêê. A moó Y Dim, Phó Chủ tịch UBND chr’val Đăk Pxi đọong năl, tợơ rau chroi k’rong âng đhanuôr, tước nâu kêi nắc ơy vêy 7/9 vel bhươl âng chr’val r’lắp điện ang cóh c’lâng vel bhươl. Zập vel zên vêy đong rông đoọng đhanuôr ặt cha ớh, hội họp. Apêê xa nay đắh bhrợ têng vel bhươl t’mêê âng Chính quyền, đoàn thể k’dua bhrợ têng zêng bơơn đhanuôr ting pấh bhrợ lứch loom lâng bhrợ têng lalua ta níh: “Bhrợ têng vel bhươl t’mêê đhanuôr lứch loom ting pấh bhrợ têng. Nắc cơnh vệ sinh môi trường. Vel bhươl liêm sạch. Zập vel zêng vêy đong rông truyền thống. Đhiêr prang vel nắc đhanuôr chóh n’loong t’viêng đoọng áih mát, liêm sạch. Lâng bhrợ têng c’lâng bê tông Nhà nước lâng đhanuôr đh’rứah bhrợ têng. Đhanuôr pa zay k’rong c’rơ đoọng bhrợ têng c’lâng vel bhươl t’mêê”.

Lâng bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê ếê rau tu thành tích, tước đâu n’đhơ chr’val Đắk Pxi ơy bơơn 7/9 cr’nọo bh’rợ ha dợ apêê cr’nọo b h;rợ ơy bơơn zêng đanh mâng. Đh’rứah lâng cr’nọo bh’rợ đăh c’lâng p’rang, bh’nậ đác, điện, zập đăh c’lâng xa nay, ma nuýh pa bhrợ, môi trươngnf tệêm ngăn chr’na đh’nắh, tệêm ngăn pr’ặt tr’mông cóh vel bhươl ơy bơơn tợơ apêê c’moo lalăm đếêc, c’moo 2018 chr’val nắc pa zay lâng bơơn bhrợ đăh y tế lâng c’rơ liêm đăh hệ thống chính trị xã hội. Apêê cr’nọo bh’rợ căh muy pa căh đhị bha ar nắc vêy chr’nắp lalua taníh cóh pr’ặt tr’mông zập t’ngay âng đhanuôr, ghít nắc cơnh đăh y tế. N’đhơ  99% đhanuôr cóh chr’val nắc ma nuýh acoon cóh, vêy đoo vel ch’ngai tợơ trạm y tế lấh 10km đhơ cơnh đếêc nắc đhanuôr cung bhrợ têng liêm, năl ghít đăh zư lêy c’rơ tr’mông âng c’la đay lâng ma nuýh đong đay. Bác sỹ Y Bả, Trạm trưởng Trạm y tế chr’val Đăk Pxi đọong năl, c’moo 2018 Trạm y tế chr’val ơy khám pa dứah đọong ha lấh 10.000 cha nắc ca ay, ngai ca ay jéh”: “Lalăm a hay đhanuôr mơ chu ca ay apêê căh kiêng tước trạm pa dứah, nâu kêi c’năl apêê ơy dal, năl k’rang lấh c’rơ âng đay. Cơnh lalăm hay nắc apêê n’niên ca coon cóh đong, ha dợ nâu kêi zập ngai zêng tước trạm y tế bấc pa bhlầng. G’lúh zư pa dứah cr’ay đhị trạm bấc pa bhlầng. Zập t’ngay m’bứi bhlầng cung 50-70 cha nắc”.

Đọong bhrợ têng cơnh liêm choom bhlầng đăh bhrợ têng vel bhươl t’mêê, chính quyền lâng đhanuôr chr’val Đăk Pxi xọoc tợơp nắc đươi dua, pa dưr rau liêm choom ơy vêy. Đh’rứah lâng bhiệc ting pấh zư lêy k’ra bhầu hecta crâng, pay đớp zên chroót c’rơ zư lêy crâng, chr’val Đăk Pxi  ơy bhrợ têng liêm pr’đươi chr’nắp lalay a băng le. T’coóh Nguyễn Phúc Đoan, Chủ tịch UBND chr’val đoọng năl, xọoc đâu, chr’val vêy 20 zr’lụ bhrợ têng pr’đươi nâu. C’moo 2018 đhơ căh vêy bơơn bấc a băng le ha dợ đhanuôr cung bhrợ têng mơ 20 tấn a băng le. Lâng chr’nắp mơ 240.000 đồng/kg pa câl buôn, đhanuôr vêy pa xoọng bh’nơơn. C’moo 2018, pr’loọng đong đha rựt  âng chr’val Đăk Pxi xiêr 6%, k’nặ bơr chu lâng za zưm âng tỉnh Kon Tum. Đắh c’lâng bh’rợ lâng cơnh bhrợ têng vel bhươl t’mêê 2019, t’coóh Nguyễn Phúc Đoan đọong năl, chr’val nắc chớih pay cr’nọo  bh’rợ pa dưr dal bh’nơơn bhrợ pr’đợơ c’rơ: “Pazêng hệ thống chính trị k’rong đoọng ha cr’nọo bh’rợ nâu. Bh’rợ tr’nêng tr’nợơp nắc a zi k’rong đoọng ha bh’rợ pa dưr dal bh’nơơn âng tơơm chr’nóh. Tơơm ha roo ếêh muy đoọng tệêm ngăn ha roo cha đoọng ha đhanuôr đhị vel đong nắc a zi dzợ kiêng đoọng ha roo cha néh váih nắc hàng hoá thị trường, padưr dal bh’nơơn bh’rợ đoọng ha đhanuôr. Azi k’rong pa dưr cr’năn bh’năn lâng bấc tợơ c’rơ cóh đhanuôr. Đh’rứah lâng đếêc nắc  azi vêy k’đươi lâng chr’hoong vêy đề án, c’lâng bh’rợ đoọng zi đươi dua mặt đác 4 cr’nọo bh’rợ thuỷ điện đoọng chóh chr’nóh, băn bh’năn cóh đác”.  

Cóh pazêng t’ngay tr’nợơp c’moo, c’xêê tr’nợơp âng c’moo t’mêê 2019, tước chr’val k’coong ch’ngai Đăk Pxi ơy lêy đhr’năng bhrợ têng vel bhươl t’mêê lâng pazêng c’lâng bê tông xọoc n’juối dal tước apêê vel bhươl; k’ra bhầu hecta n’loong bơơn k’rang lêy crêê cơnh; liêm buôn đăh đhăm crâng, mặt đác thuỷ điện bơơn ta đươi dua lứch… Chính quyền chr’val Đăk Pxi lâng đhanuôr Sê Đăng  cóh đâu đh’rứah đoàn kết bhrợ váih pazêng hân noo ha pruốt k’bhộ ngăn đoọng ha zr’lụ k’tiếc vêy bấc rau k’đháp k’ra. Đăk Pxi liêm choom nắc đhị liêm choom cóh bhrợ têng vel bhươl t’mêê đhị zr’lụ đhanuôr acoon cóh âng tỉnh Kon Tum./.

Đăk Pxi điểm sáng xây dựng nông thôn mới

vùng dân tộc thiểu số ở Kon Tum

                                                             Khoa Điềm

Tỉnh Kon Tum có tổng dân số trên 520.000 người với hơn 53% là đồng bào dân tộc thiểu số. Tại các xã vùng sâu, vùng xa của tỉnh việc triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới gặp nhiều trở ngại do phong tục tập quán, lao động sản xuất của bà con dân tộc thiểu số còn nhiều hạn chế và rất khó khăn. Trước thực tế trên với những cách làm sáng tạo, chính quyền xã Đăk Pxi, huyện Đăk Hà, tỉnh Kon Tum đã phát huy được vai trò chủ thể của người dân để có bước đi vững chắc trong xây dựng nông thôn mới.

Khác với hình dung ban đầu, đường đến Đăk Pxi, xã thuộc diện đặc biệt khó khăn của huyện Đăk Hà, tỉnh Kon Tum rất thuận lợi. Trên 25km đường đất cách trở sông, núi những mùa mưa lũ biến Đăk Pxi thành ốc đảo ngày nào giờ được thay thế bằng một đường nhựa phẳng lỳ với hệ thống cầu cống vững chắc. Dù Tây Nguyên đang giữa mùa khô khắc nghiệt, song suốt dọc hai bên đường đến xã Đăk Pxi vẫn trải dài màu xanh của cà phê, cao su, bời lời… cùng những ruộng lúa nước vụ Đông Xuân bắt đầu bén rễ.

Chính quyền và người dân xã Đăk Pxi xây dựng nông thôn mới từ xuất phát điểm cực thấp. Toàn xã có 9 thôn làng với trên 4.300 khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số Sê đăng chiếm tới 99% và tỷ lệ hộ nghèo trên 57%. Xác định người dân là chủ thể trong xây dựng nông thôn mới, chính quyền cùng các đoàn thể của xã triển khai thực hiện hiệu quả cuộc vận động thay đổi nếp nghĩ, cách làm đến từng người dân. Có sự hướng dẫn, động viên, hỗ trợ kịp thời, bà con Sê đăng ở các thôn làng trong xã đã tự tin, mạnh dạn, tích cực trong lao động sản xuất và xây dựng nông thôn mới. Chị Y Vân nhà ở làng Linh La cho biết, làng có 127 hộ dân giờ hộ nào cũng chăm lo lao động sản xuất:“Hiện tại việc làm ăn sản xuất bà con rất tích cực để phát triển kinh tế. So với ngày xưa bà con tiến bộ hơn rất nhiều. Nhiều hộ đã phát triển được cây cà phê rồi lấy tiền đó mua máy móc để cày, bừa ruộng. Tiến bộ hơn nữa là bà con sử dụng nhiều giống mới, hạn chế cấy chủ yếu là gieo sạ đỡ tốn công sức rất nhiều. Bà con cũng rất chịu khó học hỏi để mà phát triển kinh tế gia đình”.

Gắn liền với việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, hiện đã có những thay đổi căn bản trong lao động sản xuất của người Sê đăng ở xã Đăk Pxi. Đến cuối năm 2018, tỷ lệ người dân sử dụng giống mới và chế phẩm sinh học trong sản xuất chiếm trên 60%. Từ hai loại cây trồng chủ yếu là lúa, sắn, người dân còn trồng được trên 300 ha cao su, gần 300 ha cà phê, phát triển đàn trâu, bò trên 1.000 con và đang tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất. Nâng cao được năng suất, đa dạng cây trồng có thêm nguồn thu, cuộc sống người dân địa phương từng bước cải thiện. Không còn phải lo quá nhiều cho cái ăn, cái mặc hàng ngày người dân tham gia tích cực việc xây dựng nông thôn mới. Chị Y Dim, Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Pxi cho biết, từ sự đóng góp của người dân, đến nay đã có 7/9 thôn làng của xã lắp đặt được hệ thống điện chiếu sáng công lộ. Làng nào trong xã cũng có Nhà rông làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Các nội dung xây dựng nông thôn mới mà chính quyền, đoàn thể phát động đều được người dân tham gia tích cực và tự giác thực hiện:“Thực hiện xây dựng nông thôn mới bà con rất tích cực tham gia các phong trào mà xã đưa ra. Ví dụ như vệ sinh môi trường. Thôn làng đều xanh, sạch, đẹp. Mỗi thôn đều có Nhà rông truyền thống. Xung quanh thôn bà con đều trồng cây xanh để sau này mát mẻ sạch đẹp. Đối với xây dựng đường bê tông Nhà nước và nhân dân cùng làm. Nhân dân tích cực đóng góp công để mà xây dựng đường nông thôn mới”.

Với quan điểm xây dựng nông thôn mới không vì thành tích, đến nay mặc dù xã Đăk Pxi mới đạt 7/19 tiêu chí song các tiêu chí đã đạt đều rất bền vững. Cùng với các tiêu chí về giao thông, thủy lợi, điện, thông tin truyền thông, cơ cấu lao động, môi trường an toàn thực phẩm, an ninh trật tự xã hội đạt từ những năm trước, năm 2018 xã phấn đấu và đã đạt tiêu chí về y tế và mạnh về hệ thống chính trị xã hội. Các tiêu chí đã đạt không chỉ thể hiện trên giấy tờ mà có ý nghĩa thiết thực trong cuộc sống hàng ngày của người dân cụ thể như tiêu chí về y tế. Mặc dù 99% người dân trong xã là đồng bào bào dân tộc thiểu số, có làng cách trạm y tế xã trên 10 km song người dân có ý thức rất tốt trong việc chăm sóc sức khỏe bản thân và gia đình. Bác sỹ Y Bả, Trạm trưởng Trạm y tế xã Đăk Pxi cho biết, năm 2018 Trạm y tế xã đã khám chữa bệnh cho trên 10.000 lượt bệnh nhân, đau ốm bà con đều đến bác sỹ để được khám chữa bệnh: “Trước đây dân rất là hạn chế về việc tiếp cận dịch vụ y tế nhưng mà hiện nay nhận thức của người dân đã có sự thay đổi. Quan tâm hơn về sức khỏe của cá nhân từng người một trong gia đình cũng như cộng đồng. Trước đây phong tục là chủ yếu đẻ tại nhà nhưng hiện nay tỷ lệ đẻ tại cơ sở y tế đã đạt được chỉ tiêu. Lượt khám chữa bệnh tại Trạm y tế rất là đông. Trung bình một ngày ít nhất 50 cho đến 70 người”.

Để tạo đốt phá trong xây dựng nông thôn mới, chính quyền và người dân xã Đăk Pxi bước đầu tận dụng, phát huy được tiềm năng sẵn có. Cùng với tham gia quản lý bảo vệ hàng nghìn ha rừng tự nhiên hưởng nguồn tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng, xã Đăk Pxi đã xây dựng thành công sản phẩm đặc trưng Măng le. Ông Nguyễn Phúc Đoan, Chủ tịch UBND xã cho biết, hiện xã có 20 cơ sở chế biến sản phẩm này. Năm 2018 mặc dù mất mùa măng le nhưng người dân vẫn khai thác, chế biến được khoảng 20 tấn măng khô. Với giá bán trung bình 240.000 đồng/kg lại tiêu thụ dễ, người dân có thêm nguồn thu cho gia đình. Năm 2018 xã Đăk Pxi giảm được 6% hộ nghèo cao gần gấp đôi so với bình quân chung của tỉnh Kon Tum. Về định hướng và giải pháp xây dựng nông thôn mới trong năm mới 2019, ông Nguyễn Phúc Đoan cho biết xã chọn tiêu chí nâng cao thu nhập làm khâu đột phá:“Cả hệ thống chính trị tập trung cho tiêu chí này. Việc đầu tiên là chúng tôi tập trung cho nâng cao năng sất, sản lượng của cây trồng. Cây lúa nước không chỉ làm đảm bảo an ninh lương thực cho người dân trên địa bàn mà chúng tôi muốn đưa sản phẩm lúa gạo thành sản phẩm hàng hóa ra thị trường tăng thu nhập cho người dân. Chúng tôi tập trung phát triển đàn gia súc bằng nhiều nguồn đặc biệt là phát huy nội lực của người dân để chúng tôi tăng số lượng đàn gia súc. Bên cạnh đó chúng tôi cũng đề xuất với huyện có những đề án, giải pháp để chúng tôi tận dụng diện tích mặt nước 4 công trình thủy điện để nuôi trồng thủy sản”.

Ngay trong những ngày đầu, tháng đầu của năm mới 2019, đến xã vùng sâu Đăk Pxi đã thấy rộn ràng không khí ra quân xây dựng nông thôn mới với những tuyến đường bê tông đang tiếp tục nối dài tới các thôn làng; hàng nghìn ha cây trồng chăm sóc trồng mới đúng kỹ thuật; lợi thế về diện tích rừng, mặt nước thủy điện được tận dụng phát huy tối đa… Chính quyền xã Đăk Pxi và người Sê đăng nơi đây đang cùng đoàn kết tạo nên những mùa Xuân mới ấm no cho vùng đất nhiều gian khó. Đăk Pxi xứng đáng là điểm sáng trong thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh Kon Tum./.