C’moo 2014, chr’val Hàm Trí, chr’hoong Ham Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận ơy choom xay bhrợ bhươl cr’noon t’mêê. Xay moon pa dưr bh’rợ pa bhrợ pa têết lâng bhr’lậ pa liêm cớ nông nghiệp nắc xa nay bh’rợ bha lâng, chroi đoọng pa dưr đợ rau bơơn pay pa chô ha đhanuôr, Ban k’đhơợng xay bhươl cr’noon t’mêê chr’val Hàm Trí t’bhlâng pazum đh’rứah lâng pazêng đơn vị crêê tước, p’too moon bhrợ têng liêm choom pazêng bh’rợ pazum pa bhrợ, đươi dua công nghệ ooy bh’rợ pa bhrợ lâng ơy chô đơơng đợ rau liêm choom. Liêm choom bhlâng nắc cơnh bh’rợ chóh bhrợ t’nơơm thanh long sạch, ting cơnh xa nay pa têết bhrợ đh’rứah, đươi dua pr’đươi tưới đác k’miáh, liêm choom bấc… Đươi vêy cơnh đêếc nắc đhanuôr cóh chr’val doọ dzợ muy chóh bhrợ t’nơơm ha roo, doọ tal crâng bhrợ ha rêê. Đhanuôr Chăm cóh đâu n’năl đươi dua khoa học kỹ thuật, đh’rứah lâng bh’rợ chóh t’nơơm chr’nóh crêê cơnh đoọng pa dưr kinh tế pr’loọng đong. T’coóh Khê Thanh Mai- Trưởng cr’noon Lâm Giang, chr’val Hàm Trí, chr’hoong Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận xay moon: tước nâu cơy đhanuôr Chăm cr’noon Lâm Giang ng’moon la lay lâng đhanuôr chr’val Hàm Trí moon zazum ting t’ngay xay bhrợ k’rơ lấh mơ xa nay zư lêy bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê. “Ơy choom xay bhrợ nắc t’bhlâng zư lêy, nắc zư cơnh ooy, nắc đh’rứah ting zư, zập pr’loọng đong nắc vêy trách nhiệm, tr’nơớp nắc p’too pa choom k’coon ta đhi đay lướt chô crêê cơnh xa nay, bhrợ cha liêm choom lấh mơ, zư lêy tơợt lang xa nay bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê n’nâu, vêy bơơn ta xay moon xa nay bh’rợ n’nâu nắc zr’nắh k’đháp pa bhlâng, đớc dưr bil nắc ta uáh cắh cơnh. Đhanuôr zi zập ngai công mr’cơnh cr’noọ xa nay, pazum ‘rơ đh’rứah ting xay bhrợ, tr’nơớp nắc đhanuôr đoàn kết, rau bơr nắc xa nay bh’rợ bhrợ cha, xăl chr’nóh chr’bêết bh’năn băn, bhrợ têng cơnh ooy nắc ng’đươi dua pr’đươi ta béch ooy bh’rợ tr’nêng, ting t’ngay bhrợ t’váih cr’van cr’bhộ crêê cơnh”.

Cắh muy pa dưr pr’ắt tr’mông ooy rau cha đắh, xa nay bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê công ơy chroi đoọng pa dưr pr’ắt tr’mông văn hoá âng đhanuôr Chăm. Bấc bh’rợ văn hoá, bh’rợ văn nghệ ty đanh vêy ta xay bhrợ cớ, cơnh câu lạc bộ manuýh g’lăng z’hai Chăm đoọng ha p’niên k’tứi cóh chr’val Phan Hiệp, c’bhúh bóng đá p’niên k’tứi đhị chr’val Phan Hoà, chr’hoong Bắc Bình, c’bhúh pr’hay Chăm cóh chr’val Phú Lạc, chr’hoong Tuy Phong… Pazêng bh’rợ âng pazêng c’bhúh n’nâu buôn ta bhrợ têng đhị đong Văn hoá chr’val, đong sinh hoạt cộng đồng âng bhươl cr’noon lâng k’đơơng bấc apêê ting pấh, bhrợ t’váih bấc lấh mơ pr’ắt tr’mông văn hoá, tinh thần âng đhanuôr, chroi đoọng pa dưr dal xa nay bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê pa têết lâng bh’rợ du lịch cruung đác, du lịch cộng đồng…

T’coóh Nguyễn Văn Hiểu – Bí thư Chi bộ cr’noon Bình Thắng, chr’val Phan Hoà, chr’hoong Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận bhui har prá: “Trách nhiệm âng chi bộ, trách nhiệm âng bhươl cr’noon, trách nhiệm âng đhanuôr cr’noon Bình Thắng nắc t’bhlâng zư xa nay xay moon bhươl cr’noon t’mêê nắc choom đanh đươnh, kiêng vêy cơnh đêếc tr’nơớp nắc ch’mêết lêy rau liêm sạch âng môi trường, rau bơr cậ nắc ta đang moon đhanuôr câl Bảo hiểm Y tế cóh c’moo t’tun liêm choom lấh mơ, t’bhlâng ta đang moon k’coon ta đhi tước ooy trường zập liêm cóh 3 cấp. Xang n’nắc muy bơr c’lâng lướt cóh clung nắc trách nhiệm âng Chi bộ, trách nhiệm âng ban bhươl cr’noon, hệ thống chính trị nắc ch’mêết lêy pazêng công trình âng Nhà nước ơy xay bhrợ”.

Pazêng c’lâng lướt lứch vêy ta bhrợ lâng bê tông pa têết prang bhươl cr’noon, đợ công viên văn hoá ơy vêy ta bhrợ têng nắc bhrợ t’váih pr’đơợ đoọng ha đhanuôr Chăm bơơn lướt dzung, p’niên nắc bơơn cr’lơng cha ớh đoo bêl tước ha bu. Pazêng zr’lụ chợ cóh bhươl cr’noon Chăm công vêy ta pa liêm lâng bấc ơl manuýh tước câl bhlêy… Pazêng rau đêếc nắc bhrợ t’váih zr’lụ ắt mamông liêm pr’hay pa bhlâng. Đh’rứah lâng rau liêm chr’nắp âng bhươl cr’noon t’mêê cóh zr’lụ đhanuôr Chăm nắc dzợ vêy bh’rợ đơớh bhrợ bhr’lậ, pa bhlâng nắc bh’rợ pa liêm pa sạch môi trường. Đhr’năng vất lơi n’đóh n’nóh ooy c’lâng nắc dzợ u váih cóh pazêng bhươl cr’noon Chăm. Muy bơr cha nắc đhanuôr cắh vêy cr’noọ k’rong đớc n’đóh n’nóh, nắc vất lơi đợ n’đóh n’nóh tơợ pr’loọng đong đay. Đhị đêếc cậ, xe lướt k’rong n’đóh n’nóh nắc đhiệp pa bhrợ mơ pêê c’xêê nắc muy chu lâng nắc lứơt k’rong n’đóh n’nóh đhị c’lâng bhlâng. Nâu đoo nắc rau zr’nắh k’đháp pa bhlâng lâng apêê chr’val ơy xay bhrợ liêm choom bhươl cr’noon, ting n’nắc nắc g’roong groong lâng apêê chr’val xoọc t’bhlâng xay bhrợ liêm xang pazêng xa nay bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê.

T’coóh Nguyễn Bá Ky, Bí thư Đảng uỷ chr’val Phú Lạc, chr’hoong Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận prá: “Muy bơr cha nắc đhanuôr chô n’đắh chợ buôn vất lơi ch’đhung ni lông ooy c’lâng, bh’rợ n’nâu bhrợ rau cắh liêm crêê ooy môi trường, muy bơr cha nắc đhanuôr cắh ơy vêy cr’noọ zư lêy rau sạch liêm, tu cơnh đêếc nắc t’bhlâng xay moon cóh loa, đài đoọng pa dưr dal c’năl âng đhanuôr cóh vel đong. Tơợ đoàn ta đhâm c’mor, ban cr’noon cóh zập c’xêê công pa liêm pa sạch môi trường”.

Tỉnh Bình Thuận xoọc vêy lấh 35 r’bhâu manuýh Chăm, bấc bhlâng nắc ắt mamông cóh 4 chr’val lâng m’bứi cóh 9 cr’noon n’lơơng. Đợ rau pay pa chô âng đhanuôr muy cha nắc cóh pazêng chr’val zr’lụ CHăm xoọc lấh 30 ức đồng muy cha nắc cóh muy c’moo. Lấh ooy bh’rợ lướt xay moon p’too, pa choom đhanuôr pazum têy đh’rứah lâng hệ thống chính trị xay bhrợ liêm choom xa nay bh’rợ âng vel đong, chr’nắp bhlâng nắc bh’rợ pazum têy xay bhrợ tu muy bhươl cr’noon ắt mamông t’viêng – sạch- liêm. T’coóh Nguyễn Hữu Phước, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon tỉnh Bình Thuận xay moon: “Zr’lụ đhanuôr acoon cóh nắc tơớp bhrợ têng dzợ bấc rau cắh ơy vêy âng xa nay bh’rợ bhươl cr’noon t’mêê. Tu cơnh đêếc, azi công xay moon pazêng xa nay bh’rợ zúp zooi bhrợ têng. Tr’nơớp nắc t’bhlâng pa dưr dal pr’ắt tr’mông, pa xiêr đợ pr’loọng đong đharứt, ha dzợ kiêng pa xiêr pr’loọng đong đharứt nắc t’bhlâng zúp zooi ooy bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr acoon cóh”.

Xay moon bh’rợ bhrợ têng bhươl cr’noon t’mêê nắc muy xa nay bh’rợ đanh đươnh, pazêng vel đong vêy đhanuôr Chăm cóh zr’lụ Bình Thuận xoọc t’bhlâng bhrợ têng bấc xa nay bh’rợ đoọng zư lêy, pa dưr dal rau liêm choom đợ xa nay bh’rợ ơy choom xay bhrợ hân đhơ dzợ bấc rau zr’nắh k’đháp./.

Đồng bào Chăm Bình Thuận

 nỗ lực giữ vững “Nông thôn mới” 

                          Jasi

Phong trào xây dựng nông thôn mới tỉnh Bình Thuận hiện đã có sự chuyển biến rõ nét về chất lượng và ngày càng đi vào chiều sâu, góp phần làm thay đổi diện mạo của làng, xã. Trong 4 xã có đông đồng bào Chăm ở tỉnh Bình Thuận đã có 3 xã được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới. Do ngày càng hiểu rõ hơn lợi ích từ phong trào xây dựng nông thôn mới, nên đồng bào Chăm tích cực tham gia nhằm giữ vững danh hiệu nông thôn mới. 

Năm 2014, xã Hàm Trí, huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận đạt chuẩn nông thôn mới. Xác định phát triển sản xuất gắn với cơ cấu lại nông nghiệp là nhiệm vụ trọng tâm, góp phần nâng cao thu nhập cho nông dân, Ban Chỉ đạo nông thôn mới xã Hàm Trí tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan, chỉ đạo xây dựng thành công các mô hình về liên kết sản xuất, ứng dụng công nghệ vào sản xuất và đã đem lại hiệu quả. Điển hình như mô hình sản xuất thanh long sạch, theo chuỗi liên kết; ứng dụng hệ thống tưới tiết kiệm, hiệu quả cao;… Nhờ đó mà người dân trong xã đã bỏ tập quán độc canh cây lúa, chấm dứt nạn phá rừng làm rẫy. Đồng bào Chăm nơi đây biết áp dụng khoa học kỹ thuật, xen canh cây trồng hợp lý để phát triển kinh tế gia đình. Ông Khê Thanh Mai – Trưởng thôn Lâm Giang, xã Hàm Trí, huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận cho biết, đến nay đồng bào Chăm thôn Lâm Giang nói riêng và người dân xã Hàm Trí nói chung ngày càng tích cực hơn với phong trào, nỗ lực giữ vững danh hiệu nông thôn mới. “Đạt rồi thì mình phải giữ, mà giữ như thế nào, phải cùng nhau giữ, mỗi gia đình phải có trách nhiệm, thứ nhất là nhắc nhở con em mình tham gia giao thông cho đúng luật, làm ăn cho nó giỏi, giữ mãi mãi danh hiệu nông thôn mới này, có được danh hiệu này khó lắm, để mất đi thì uổng công. Bà con mình ai cũng đồng tình, chung sức chung lòng với nhau, thứ nhất là phải đoàn kết, thứ hai là vấn đề làm ăn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, làm sao để đưa thôn mình ngày càng lên làm giàu chính đáng”.

Không chỉ nâng cao đời sống vật chất, Chương trình nông thôn mới cũng đã góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần đồng bào Chăm. Nhiều hình thức văn hóa, loại hình văn nghệ dân gian được khôi phục như câu lạc bộ văn nghệ dân gian Chăm dành cho lứa tuổi thiếu niên nhi đồng ở xã Phan Hiệp, câu lạc bộ bóng đá thiếu niên xã Phan Hòa, huyện Bắc Bình, hội dân ca Chăm ở xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong… Tất cả các hoạt động của các câu lạc bộ, hội, nhóm này thường xuyên diễn ra tại  Nhà Văn hóa xã, Nhà Sinh hoạt cộng đồng của thôn và thu hút nhiều người tham gia, làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào, góp phần thúc đẩy mô hình xây dựng nông thôn mới gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng...

Ông Nguyễn Văn Hiểu – Bí thư Chi bộ thôn Bình Thắng, xã Phan Hòa, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận phấn khởi nói: “Trách nhiệm của chi bộ, trách nhiệm của thôn, trách nhiệm của nhân dân thôn Bình Thắng là phải giữ được danh hiệu nông thôn mới cho nó lâu dài mà muốn như thế thì thứ nhất phải kiểm tra vệ sinh môi trường, thứ hai nữa là vận động bà con mua BHYT cho năm sau nó đạt, tiếp tục vận động con em đến trường đầy đủ ở 3 cấp. Rồi một số con đường nội đồng thì trách nhiệm Chi bộ, trách nhiệm ban thôn, hệ thống chính trị sẽ kiểm tra các công trình mà Nhà nước đã đầu tư xây dựng”.

Những con đường bê-tông nối khắp thôn xóm; những công viên văn hóa đã hình thành tạo điều kiện cho bà con Chăm thong dong thả bộ, trẻ con nô đùa mỗi khi chiều về. Các khu chợ làng Chăm cũng được nâng cấp và tấp nập người mua kể bán,… Tất cả tạo nên một không gian sống động và tràn đầy sức sống.

Bên cạnh những gam màu sáng, nông thôn mới vùng Chăm vẫn còn việc cần phải giải quyết, nhất là vấn đề vệ sinh môi trường. Tình trạng xả rác thải ra đường vẫn còn hiện hữu tại các làng Chăm. Một số người dân không có ý thức vứt ra khắp nơi nào là túi ni lon, xác động vật chết, chất thải sinh hoạt. Trong khi đó xe thu gom rác chỉ hoạt động theo định kỳ và chủ yếu ở các tuyến đường chính trong làng. Đây không chỉ là thách thức đối với các xã đã đạt chuẩn nông thôn mới mà nó còn là rào cản đối với các xã đang phấn đấu hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới. 

Ông Nguyễn Bá Ky, Bí thư Đảng ủy xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận nói: “Một số bà con đi chợ về thường vứt bỏ bịch ni long ngoài đường, việc này cũng ảnh hưởng tới môi trường, một số người dân cũng chưa nhận thức được nên cũng phải tập trung tuyên truyền trên loa, đài để nâng cao ý thức người dân ở địa phương. Phía đoàn thanh niên, ban thôn hằng tháng cũng tổ chức vệ sinh dọn dẹp môi trường”.

Tỉnh Bình Thuận hiện có trên 35.000 người Chăm, sống tập trung ở 4 xã thuần và rải rác ở 9 thôn xen ghép. Thu nhập bình quân đầu người của các xã vùng Chăm hiện đạt trên 30 triệu đồng/người/năm. Ngoài việc tuyên truyền vận động người dân đồng lòng chung tay cùng với hệ thống chính trị ở cơ sở thực hiện tốt các phong trào ở địa phương, nhất là phong trào chung tay “vì một cộng đồng xanh – sạch – đẹp”. Ông Nguyễn Hữu Phước, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Bình Thuận cho biết, các cấp chính quyền, sở ngành cũng cần hướng dẫn, kết nối, hỗ trợ, tạo điều kiện để người dân đầu tư phát triển sản xuất. “Vùng đồng bào dân tộc thì xuất phát điểm của xây dựng nông thôn mới thường thấp. Vì vậy mà chúng tôi cũng đưa ra các lộ trình vừa hỗ trợ vừa xây dựng. Trước tiên là tập trung nâng cao đời sống, giảm tỷ lệ hộ nghèo, mà muốn giảm hộ nghèo thì phải tập trung hỗ trợ sản xuất cho vùng đồng bào”.

Xác định xây dựng nông thôn mới là một tiến trình, các địa phương có đông đồng bào Chăm trên địa bàn Bình Thuận đang tiếp tục thực hiện nhiều biện pháp nhằm duy trì, nâng cao chất lượng các tiêu chí đã đạt được dù còn nhiều khó khăn./.