Đong văn hóa vel Xí Thoại t’ngay đâu bhui har coh đhr’niêng bhuôih ha rêê, tơơm x’nur n’đhâng coh m’pâng tang đong văn hóa, toor đêêc năc bha nuôih bhuôih a bhô dang pazêng vêy zớ buôh, a bạ p’nang, a’ọc, a tưch, gọ a vị,… Zập rau ơy ra văng xang, c’bhuh nghệ nhân n’đhưưng n’toong năc ra pặ n’đhưưng t’đang a bhô dang chô pâh bhiệc bhan. C’la bhiệc bhan năc xập xa nập truyền thống tước zr’lụ bhuôih.

Coh pr’ặt tr’mông văn hóa âng ma nưih Ba Na, coon ma nưih, tơơm ha roo, crâng ca coong, tu đác lâng zập a bhhô dang ơy ặt ma mông đh’rưah. Xang hân noo pa bhrợ lâng ra văng bhrợ hân noo t’mêê, đhanuôr ra văng bha nuôih bhuôih a bhô dang, ca văr đoọng c’rơ tr’mông tệêm ngăn, boo liêm c’lâng đhí liêm cr’đơơng, chr’noh chr’bêệt chroor chấc - bấc bịng, đhanuôr k’bhộ ngăn, vel bhươl đoàn kết. T’cooh Xâu Dun Linh, ma nưih dzoọng bhuôih âng vel Xí Thoại, chr’val Xuân Lãnh đoọng năl:“Bhuôih ha rêê năc ơy vêy tơợ lang a hay. Zập c’moo, moọt c’xêê 5, c’xêê 6, boo liêm cr’đơơng, đhí liêm c’lâng năc choh ha roo, a bhoo, a tao… Lalăm a hay năc cơnh đêêc, pa têệt tước lang nâu kêi, truyền thống năc đoo căh choom lơi. Zập đoo c’moo cung bhuôih cơnh đâu, crêê cơnh j’niêng cr’bưn âng ma nưih đay”.

Coh bh’rợ bhuôih ha rêê âng ma nưih Ba Na, apêê bhuôih năc bhrợ 3 j’niêng, pazêng: K’coh bhuôih “Apêê dang”; K’coh bhuôih “ca văr đoọng bơơn chr’noh chr’bêệt choor chấc – bấc bịng” lâng k’coh “Bhuôih hơnh deh c’rơ tr’mông liêm”. Xa nay bhuôih năc đơơng chr’năp: Xay lâng apêê dang ooy t’ngay bhiệc bhan, t’pâh dang crâng, dang k’ruung, dang tọom, dang boo lâng zập dang lơơng k’rang đoọng ha vel bhươl ting chô pâh lêy; t’pâh t’vai apêê a bhướp a dich lâng pazêng ma nưih căh dzợ vêy c’rơ g’lêêh lâng vel bhươl ting pâh chô lêy bhiệc bhan; pa căh moon bha nuôih lâng pr’loọng đong ơy ra văng; pa căh loom liêm ta nih cơnh lâng apêê dang, a bhướp a dich, k’tiếc k’bunh, k’lang đác lâng tơơm ha roo. T’cooh bhươl Nguyễn Ngọc Trường đoọng năl, Bhuôih ha rêê nắc vel bhươl  dzoọng bhrợ, zập pr’loọng chroi k’rong bha nuôih bhuôih.“Đhanuôr zập ngai zêng ting xơợng bh’rợ bhuôh ha rêê. Tu zập ngai cung kiêng bhrợ cha choom. Băn a’ọc, a tứch, choh ha roo, a bhoo… pa chô bh’nơơn dal, pr’ặt tr’mông bhui har, tệêm ngăn”.

Đhị Xí Thoại, pazêng chr’năp văn hóa ty đanh coh bhrợ cha, ặt ma mông, bhrợ zập j’niêng cr’bưn zêng bơơn đhanuôr pa zay lêy bhrợ, zư pa dưr. Coh pr’loọng đong năc vêy bhiệc bhan xay xơ, hâng hơnh c’rơ tr’mông liêm, bhuôih a bhô dang tơợp c’moo t’mêê, bh’rợ lơi a bhuy. Đhị vel bhươl năc vêy bhiệc bhan cha ha roo t’mêê, bhiệc bhan za gâr bơr – goong pêê – chiing xơơng. Pa bhlầng nắc tơợ bêl Xí Thoại vêy xay moon năc vel văn hóa du lịch vel bhươl, zập j’niêng cr’bưn ty đanh âng ma nưih Ba Na bơơn đhanuôr pa căh bấc cơnh đăh sân khấu đoọng zập ngai ting năl. Anoo Lê Văn Khương lâng amoó La Thị Yến, xay moon:

“C’la cu năc ma nưih Ba Na, nghệ nhân múa đhị vel Xí Thoại, a cu năc zư pa dưr bài múa lâng pazêng pr’mua âng ma nưih zi”.

“Cung năc ma nưih bơơn apêê lalăm pa choom đoọng, a cu pa zay t’pâh, xay moon đhanuôr coh vel ting zư pa dưr. Nâu đoo năc chr’năp liêm âng đhanuôr vel bhươl. Zập đoo c’moo cung vêy ta bhrợ oọ đoọng choom bil pât j’niêng chr’năp âng ma nưih Ba Na vel Xí Thoại”.

Pr’căn Nguyễn Thụy Phương Hiếu, PGĐ Sở Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch Đắk Lắk đoọng năl, bhrợ Nghị quyết 80 âng Bộ Chính trị, sở xoọc xay bhrợ bấc xa nay bh’rợ, đề án, kế hoạch liêm ghit đoọng chroi k’rong zư pa dưr zập chr’năp văn hóa acoon coh, pa têệt lâng pa dưr du lịch.“Sở xoọc đh’rưah lâng chính quyền apêê vel đong bhrợ pa dưr kế hoạch đoọng xay bhrợ zập xa nay bh’rợ âng k’tiếc k’ruung cơnh xa nay bh’rợ lơơng tước c’moo 2030. Coh đêêc, năc đh’rưah lâng apêê sở, ngành chơih pay cr’noọ xa nay âng zập c’bhuh acoon coh. C’bhuh acoon coh n’đoo đhị vel bhươl ooy năc k’rong pa dưr zập đăh, zư lêy liêm zập j’niêng cr’bưn, đh’rưah pa dưr chr’năp liêm âng zập c’bhuh acoon coh”.

Bhuôih ha rêê âng ma nưih Ba Na đhị Xí Thoại lâng bấc j’niêng chr’năp lơơng âng đhanuôr zập c’bhuh acoon coh đhị Đắk Lắk bơơn bhrợ pa căh, pa dưr, số hóa năc bhrợ pr’đơợ chr’năp đoọng ha bh’rợ zư pa dưr, chroi k’rong zư lêy lâng pa dưr zập chr’năp văn hóa ty đanh âng đhanuôr zập c’bhuh acoon coh đhị vel đong tỉnh Đắk Lắk t’ngay đâu lâng ha y chroo./.

LỄ CÚNG CẦU MÙA CỦA NGƯỜI BA NA, NƠI GỬI GẮM ƯỚC VỌNG NO ĐỦ, BÌNH AN

Ngày 25/7/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk phối hợp với UBND xã Xuân Lãnh tổ chức Lễ cúng cầu mùa của người Ba Na thôn Xí Thoại. Lễ cúng được tái hiện theo nguyên bản và số hóa phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị các nghi lễ truyền thống theo Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị.

Nhà văn hóa cộng đồng thôn Xí Thoại hôm nay rộn rã trong Lễ cúng Cầu mùa, một cây nêu được dựng lên giữa sân nhà văn hóa, bên cạnh là giàn lễ với những lễ vật được dâng lên các thần linh gồm ché rượu, trầu cau, con heo, con gà, nồi cơm,... Sau khi mọi thứ được chuẩn bị xong xuôi, đội nghệ nhân trống đôi, cồng 3, chiêng năm thực hiện nghi thức đánh trống và cồng chiêng nhằm mời thần linh và thông báo cộng đồng về dự nghi lễ tại làng. Chủ lễ mặc trang phục truyền thống, cùng người phụ lễ tiến vào vùng nghi lễ. Lễ cúng cầu mùa của người Ba Na chính thức bắt đầu.

Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Ba Na, con người, cây lúa, núi rừng, nguồn nước và các đấng thần linh luôn có mối quan hệ gắn bó. Sau mỗi mùa lao động và trước một mùa vụ mới, bà con tổ chức nghi lễ dâng lễ vật lên Giàng, các vị thần linh và tổ tiên, cầu mong sức khỏe, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình no ấm và buôn làng đoàn kết. Ông Xâu Dun Linh, chủ lễ cúng Cầu mùa thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh cho biết:"Cầu mùa đây là từ ông bà xa xưa rồi. Mỗi hằng năm, vào tháng 5 tháng 6, mưa thuận gió hòa là trồng trọt: mía này, lúa này, sắn này,... Hồi xưa là như vậy, truyền lại cho ngày hôm nay, truyền thống đó thì không bao giờ bỏ được. Hằng năm cũng cúng như thế này, đúng như phong tục, tập quán của người dân tộc mình."

Trong Lễ cúng Cầu mùa của người Ba Na, các thầy cúng sẽ thực hiện ba lần nghi thức lễ gồm: Khấn cúng "Các Thần"; Khấn cúng "Cầu mùa" và Khấn  "Cúng mừng sức khoẻ". Nội dung khấn gồm những lớp ý nghĩa cơ bản là: Báo với Giàng và các vị thần linh về ngày tổ chức nghi lễ; mời thần núi, thần sông, thần suối, thần mưa và các đấng bảo trợ cộng đồng về chứng giám; mời ông bà, tổ tiên và những người đã khuất có công với buôn làng cùng về dự lễ; báo cáo lễ vật mà gia đình và cộng đồng đã chuẩn bị; bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh, tổ tiên, đất đai, nguồn nước và cây lúa. Già làng Nguyễn Ngọc Trường cho biết, Lễ cúng cầu mùa thường do buôn làng tổ chức trên cơ sở đóng góp của cộng đồng."Đối với dân làng mà khi nói cúng cầu mùa là ai cũng háo hức để làm ăn phát đạt: nuôi heo, nuôi gà, trồng sắn, trồng lúa, trồng bắp, trồng khoai... cầu mùa màng cho tốt đẹp, dân làng thì vui vẻ."

Tại Xí Thoại, những giá trị văn hóa truyền thống trong ăn, ở, mặc, thực hành nghi lễ được bà con nỗ lực thực hành, gìn giữ và trao truyền. Trong gia đình thì có lễ cưới, hỏi, Lễ Mừng sức khỏe, Lễ Đổ đầu ngày đầu năm mới, Lễ Bỏ mả. Ở buôn làng thì có Lễ Mừng lúa mới, Lễ hội Trống đôi - cồng ba - chiêng năm. Đặc biệt, từ khi Xí Thoại được công nhận là làng văn hóa du lịch cộng đồng, các nghi lễ truyền thống của người Ba Na cũng được bà con tái hiện theo hình thức sân khấu hóa để giới thiệu đến nhân dân và du khách. Anh Lê Văn Khương và chị La Thị Yến, chia sẻ:

"Bản thân là người Ba Na, nghệ nhân múa tại thôn Xí Thoại, em sẽ lưu giữ lại bài múa và những điệu múa của dân tộc mình."

"Cũng là người kế thừa, thì luôn luôn vận động tuyên truyền bà con nhân dân ở trong thôn. Đây là một cái nét đẹp, một nét truyền thống của dân làng. Năm nào cũng được tổ chức để mà không mai một cái truyền thống đặc trưng của đồng bào Ba Na của thôn Xí Thoại."

Bà Nguyễn Thụy Phương Hiếu, PGĐ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk cho biết, thực hiện Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, sở đang triển khai nhiều chương trình, đề án, kế hoạch cụ thể nhằm góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa các dân tộc, gắn với phát triển du lịch."Sở cũng đang cùng với chính quyền các địa phương xây dựng kế hoạch để triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia cũng như là các chương trình mục tiêu khác cho tới năm 2030. Và trong đó thì sẽ cùng với các sở, ngành chọn mục tiêu của từng dân tộc. Dân tộc nào ở buôn, thôn nào thì mình sẽ tập trung phát triển toàn diện, bảo tồn toàn diện, đồng thời là phát huy được bản sắc của từng dân tộc."

 Lễ cúng cầu mùa của người Ba Na ở Xí Thoại và nhiều nghi lễ truyền thống khác của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Đắk Lắk được tái hiện, phục dựng, số hóa sẽ làm cơ sở quan trọng cho việc gìn giữ, giới thiệu và trao truyền, góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk hôm nay và mai sau./.