Đhị zr’lụ da ding đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi, cr’noọ bh’rợ nâu xoọc gluh đăh bha ar pa tơ đoọng lươt moot ooy pr’ăt tr’mung... ting mưy cơnh la lay. Chô coh k’coong ch’ngai bêl đâu, xa nưl chiing căh mưy năc xa nưl âng đợ t’ngay bhiệc bhan. Xa nưl chiing xoọc đâu năc râu pr’ăt tr’mung, đơơng chô râu k’bhộ ngăn, pa dưr râu đương rơơm đoọng ha đhanuôr coh đâu.

Liêm zâp 3 hi bu lưch tuần, xa nưl chiing ting chr’va xưl. Bêl mặt t’ngay t’mêê chô lơơp đăh hoọng da ding Ngọc Trơn... cung năc bêl đông sinh hoạt vêêl đông âng vêêl Kon Vơng Kia r’rộ r’răm p’rá cr’chăng. Đợ apêê p’niên coh vêêl đông, mơ 8 tươc 15 c’moo, năc lêy mr’hal lêy pr’zươc tươc pâh coh lớp pa choom chi ơh chiing goong.

Dzoọng lêy k’coon n’jưih xoọc lêy t’nơơt ting xa nưl chiing lâng apêê pr’zợc, amoó Y Hiền lêy k’chăng hơnh. Manưih k’căn p’niên nâu bhui har har lâng hâng hơnh, tu đhị pr’ăt tr’mung pr’hân pr’hươc cơnh xoọc đâu, đợ apêê p’niên coh vêêl đông dzợ chăp kiêng chiing goong... p’têêt zư pa dưr văn hoá ty ahay âng acoon coh đay:“Acu vêy mưy p’nong k’coon xoọc đâu học lớp 9, a’đoo cung kiêng chiing goong. Đươi vêy lớp pa choom doọ pay zên nâu năc a’đoo cung kiêng ting pâh pa choom. Acu cung bhrợ pr’đơ ợ đoọng a’đoo ting lươt pa choom chi ơh, zư lêy pr’múa chiing goong âng đhanuôr Mơ Nâm”.

Anoo A Đruông, cán bộ Mặt trận vêêl Kon Vơng Kia moon, prang vêêl đông vêy 3 c’bhuh chiing goong lâng k’noọ 100 cha nặc, ooy đâu vêy 2 c’bhuh apêê ga rựa t’ha lâng mưy c’bhuh apêê p’niên k’tứi lêy bhrợ pa dưr cr’chăl đâu 5 c’moo lâng pa zêng 31 cha nặc:“Lêy apêê p’niên chăp kiêng chi ơh chiing goong năc pa choom đoọng ha pêê đoo tơợ lớp 3 tươc lớp 6, đoọng zư lêy, pa choom đoọng chiing goong ha lang p’niên. Acu pa choom đoọng doọ pay zên. Ooy cr’chăl apêê p’niên lươt học năc căh lâh pâh coh đâu bâc; 2 c’bhuh chiing goong ta luôn ting pâh bhrợ đoọng ha ta mooi, lâng ting pâh zâp bh’rợ bh’lêê bh’la lơơng cơnh lươt đhơợc đhr’lơợc; múa xoang. T’ngay bhiệc bhan, xang năc cơnh t’ngay bêl lơơng 1 tuần 3 t’ngay bêl thứ 6, 7 lâng Chủ nhật hi dưm lươt 1-2 sô”.

Căh mưy Kon Vơng Kia, xoọc zêng lêy zâp vêêl đông coh zr’lụ da ding k’coong đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi zêng vêy đợ lớp pa choom chi ơh chiing goong doọ pay zên cơnh đêêc. Tu ting cơnh nghệ nhân boọc coọch A Tân, manưih Ba Na coh chr’val Kon Rẫy, lâng đhanuôr zâp acoon coh coh đâu, chiing goong vêy đhị ăt bhrợ chr’năp coh pr’ăt tr’mung văn hoá tinh thần:“Văn hoá chiing goong lâng acoon coh Ba Na năc đoo chr’năp. Bhuôih ha roo t’mêê, hơnh deh đông t’mêê năc lêy cvaih chiing goong... bhrợ đoọng ha hêê ma mung bhui har, căh choom lơi jợ chiing goong, chr’năp pr’hay bhlâng”.

Chiing goong căh mưy zư lêy đhị ăt bhrợ chr’năp coh pr’ăt tr’mung ma bhưy chr’năp âng đhanuôr, năc dzợ p’têêt pa zưm lâng bh’rợ du lịch, vaih đhị tr’ang liêm đăh pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung đhanuôr đhị zâp vêêl đông. Amoó Y Trang, C’la Sóc House coh Măng Đen moon, bhiệc âng đơơng văn hoá chiing goong moot ooy zr’lụ du lịch vêêl đông năc vêy đơơng chô đợ râu liêm choom la lua:“Sóc ting c’lâng zư lêy văn hoá: ch’na đh’năh vêêl đông, bhrợ chi ơh chiing goong, câm oih bhrợ trại. Bêl vêy đợ ta mooi bhrợ ăt cha, lêy chi ơh đăh văn hoá... ooy bhiệc bhan chiing goong, đhanuôr coh vêêl đông p’têêt pa zưm đh’rưah liêm lâh. Đươi dua coh du lịch, ta mooi cung kiêng lêy chi ơh bhrợ; đh’rưah múa zâp pr’múa xoang... Tơợ đêêc ta mooi cung vêy bơơn năl pa xoọng đăh văn hoá cung cơnh vêy năl đhị zr’lụ ăt bhrợ nâu, pr’hay chr’năp bhlâng”.

Đợ c’moo đăn đâu, đợ mơ ta mooi pâh lêy chi ơh coh zr’lụ da ding đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi ting t’ngay ting bâc lâh. Râu pa zưm bhrợ âng zư lêy lâng văn hoá lâng du lịch vêêl đông ting năc cung liêm nhâm, bhrợ pa xoọng bhiệc bhrợ lâng pa dưr pa liêm zên bơơn bhrợ ha đhanuôr coh đâu.

Lâh mơ, bêl Nghị quyết số 80 âng Bộ Chính trị đăh pa dưr pa xơc văn hoá Việt Nam vêy pa gluh, zư lêy đợ râu liêm chr’năp văn hoá pa zưm lâng du lịch vêêl bhươl ơy bơơn zâp vêêl đông k’coong ch’ngai năl ghit năc bh’rợ bha lâng, n’jưah zư lêy tơơm riah, n’jưah bhrợ pr’đơợ nhâm mâng. Moon ooy c’lâng lươt nâu, t’cooh Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND chr’val Kon Plông đoọng năl:“Chr’val ơy bhrợ pa dưr nghị quyết chuyên đề đăh pa dưr pa xơc du lịch sinh thái cr’chăl c’moo 2025-2030, lêy chô tươc c’moo 2035. Năl ghit bh’rợ bha lâng năc zư lêy, pa dưr chr’năp văn hoá âng đhanuôr acoon coh; pa zưm lâng pr’đươi cr’van âng crâng k’coong lâng du lịch sinh thái, lêy cha mêêt năl ghit. T’bhlâng tươc c’moo 2035 bhrợ pa dưr 5 vêêl du lịch vêêl bhươl âng đơơng đợ văn hoá liêm chr’năp coh vêêl đông”.

Tơợ đợ lớp pa choom chiing goong doọ pay zên, tươc đợ bh’rợ du lịch vêêl bhươl lêy chăp văn hoá vêêl đông... mưy pr’ăt tr’mung t’mêê, k’bhộ ngăn lâng tr’ang liêm lâh mơ xoọc dưr n’leh đhị zr’lụ da ding đăh Tây tỉnh Quảng Ngãi.

Zư lêy đợ pr’hoọm liêm chr’năp đoọng bhrợ cha k’van đhị vêêl đông đay... năc đoo căh mưy c’lâng bh’rợ liêm choom, năc dzợ c’leh bh’rợ liêm chr’năp đoọng ha bhiệc âng đơơng c’lâng xa nay âng Đảng moot ooy la lua... đoọng văn hoá năc ting ăt vaih râu pa dưr c’rơ, lươt đh’rưah lâng râu pa dưr pa xơc âng zâp vêêl đông k’coong ch’ngai./.

ĐỂ TIẾNG CỒNG CHIÊNG MÃI NGÂN VANG

Văn hóa - không chỉ là điểm tựa tinh thần, mà đã thực sự trở thành đòn bẩy cho kinh tế. Tại vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, quan điểm ấy đang bước ra từ trang giấy để đi vào đời sống... theo một cách rất riêng. Lên với vùng cao hôm nay, tiếng chiêng không chỉ là thanh âm của những mùa lễ hội. Tiếng chiêng nay đã là nhịp sống, là sinh kế mang lại ấm no, thắp sáng thêm niềm hy vọng cho đồng bào nơi đây.

Đều đặn 3 buổi chiều cuối tuần, tiếng chiêng lại vang lên. Khi mặt trời vừa khuất sau rặng núi Ngọc Trơn... cũng là lúc nhà sinh hoạt cộng đồng của thôn Kon Vơng Kia lại rộn rã tiếng nói cười. Những đứa trẻ trong thôn, chừng 8 đến 15 tuổi, háo hức rủ nhau đến lớp học đánh cồng chiêng.

Đứng ngắm cậu con trai đang say sưa nhún nhảy theo từng nhịp chiêng cùng chúng bạn, chị Y Hiền không giấu được nụ cười. Người mẹ trẻ ấy vui và tự hào, bởi giữa nhịp sống hối hả, những đứa trẻ của làng vẫn vẹn nguyên niềm say mê với cồng chiêng... tiếp nối mạch nguồn văn hóa truyền thống của dân tộc mình. "Tôi có 1 đứa con, năm nay cháu học lớp 9, nó cũng đam mê cồng chiêng. Nhờ có lớp học miễn phí nên cháu cũng háo hức thích tham gia. Tôi cũng tạo điều kiện khuyến khích cháu đi múa để giữ nghệ thuật múa cồng chiêng cho đồng bào Mơ Nâm."

Anh A Đruông, cán bộ Mặt trận Thôn Kon Vơng Kia cho biết, cả thôn có 3 đội cồng chiêng với gần 100 thành viên, trong đó 2 đội lớn và 1 đội nhí thành lập cách đây 5 năm với 31 thành viên.“Thấy mấy đứa trẻ thích chơi chiêng nên truyền dạy cho bon nhỏ từ lớp 3 đến lớp 6, để duy trì, bảo tồn, trao truyền nghệ thuật cồng chiêng cho lớp trẻ. Tôi dạy miền phí, không đồng thôi. Trong thời gian trẻ đi học, chúng ít tham gia; 2 đội còn lại thường xuyên tham gia phục vụ du khách, đồng thời tham gia các hoạt động dân gian khác như đi cà kheo; múa xoang. Ngày lễ, rồi ngày thường 1 tuần 3 ngày thứ 6,7 và Chủ nhật tối tối đi 1-2 sô”.

Không riêng Kon Vơng Kia, hiện hầu hết các thôn buôn ở vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi đều có những lớp truyền dạy nghệ thuật cồng chiêng 0 đồng như thế. Bởi, theo như nghệ nhân điêu khắc A Tân, người Ba Na ở xã Kon Rẫy, đối với đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây, cồng chiêng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần:"Văn hóa cồng chiêng đối với dân tộc Ba na là quý giá. Cúng lúa mới, mừng nhà mới phải có cồng chiêng... Nó cho con người mình sống vui vẻ, không thể bỏ cồng chiêng, rất là hay."

Cồng chiêng không chỉ giữ vị trí quan trọng trong đời sống sinh hoạt, tâm linh của đồng bào, mà còn gắn liền với hoạt động du lịch, trở thành điểm nhấn trong phát triển kinh tế xã hội tại các địa phương. Chị Y Trang, Chủ Sóc House ở Măng Đen chia sẻ, việc đưa văn hóa cồng chiêng vào không gian du lịch cộng đồng đã mang lại những hiệu quả thiết thực:"Sóc theo hướng bảo tồn văn hóa: ẩm thực bản địa, tổ chức cồng chiêng, lửa trại. Khi có những đoàn khách làm trọn gói ăn, ở, trải nghiệm văn hóa... Thông qua lễ hội cồng chiêng, người dân trong làng kết nối lại gần nhau hơn. Ứng dụng trong du lịch, du khách cũng muốn trải nghiệm không khí đó; cùng múa các điệu xoang... Từ đó du khách cũng được tìm hiểu thêm về văn hóa cũng như được trải nghiệm trong chính không gian đó, rất là hay và đặc sắc."

Những năm gần đây, lượng khách du lịch tìm đến vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi ngày một nhiều hơn. Sự gắn kết giữa bảo tồn văn hóa và du lịch cộng đồng theo đó cũng ngày càng bền chặt, tạo thêm việc làm và cải thiện thu nhập cho người dân nơi đây.

Đặc biệt, khi Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành, bảo tồn bản sắc gắn với du lịch cộng đồng đã được các địa phương vùng cao xác định là nhiệm vụ trọng tâm, vừa gìn giữ cội nguồn, vừa tạo đà phát triển bền vững. Nói về hướng đi này, ông Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Kon Plông cho biết:"Xã xây dựng nghị quyết chuyên đề về phát triển du lịch sinh thái giai đoạn 2025 - 2030, định hướng đến 2035. Xác định nhiệm vụ trọng tâm là bảo tồn, giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số; kết hợp tài nguyên thiên nhiên với du lịch sinh thái, trải nghiệm và khám phá. Phấn đấu đến năm 2035 xây dựng 5 thôn du lịch cộng đồng mang đậm bản sắc văn hóa bản địa."

Từ những lớp học cồng chiêng 0 đồng, cho đến những mô hình du lịch cộng đồng trân trọng văn hóa bản địa... một nhịp sống mới, no ấm và tươi sáng hơn đang bừng lên nơi vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi.

Giữ gìn bản sắc để làm giàu trên chính quê hương mình... đó không chỉ là một cách làm sáng tạo, mà còn là minh chứng sống động nhất cho việc đưa chủ trương của Đảng vào thực tiễn... để văn hóa mãi là ngọn nguồn sức mạnh, đồng hành cùng sự phát triển của các bản làng vùng cao./.