Ma nứih Cao Lan cóh Yên Thế, tỉnh Bắc Giang bêl bhrợ têng bhiệc bhan xay xơ, nắc bh’rợ tr’nơợp nắc chơớc lêy ma nứih bhrợ bhr’la. Ma nứih bhrợ bhr’la n’nắc đợ a nhi njứih n’đil vêy moon nắc a ma lâng “ ma mông liêm cơnh ca conh ca căn”. tu cơnh đêếc, nắc bêl ra văng bhrợ apêê đhr’niêng bh’rợ xay xơ nắc bh’rợ chơớih pay ma nứih brhợ bhr’la nắc râu chr’nắp bhlâng. Nâu đoo nắc ma nứih k’đhơợng bhrợ zấp râu bh’rợ, tơợ bêl t’moóh tước bêl pa toọt boóp lâng xay xơ.

Ảnh: vanhoasondong

  Ting cơnh t’coóh Trần Văn Ngọ, vel Thượng Đồng, chr’val Xuân Lương, Yên Thế, tỉnh Bắc Giang nắc ma nứih bhrợ bhr’la choom nắc ma nứih liêm ta níh, năl ghít ooy đhr’niêng bh’rợ acoon cóh lâng choom boóp p’rá. Lâng muy râu cớ năc ma nứih bhrợ bhr’la choom nắc ma nứih vêy k’điêl, k’díc, ca coon cha chau đha nui tr’út.“Chơớc pay ma nứih bhrợ bhr’la nắc pr’loọng đông n’đắh n’jứih lướt chơớc pay. Buôn nắc ma nứih apêê đoo chơớc pay bhrợ bhr’la nắc díc điêl dzợ ặt ma mông liêm đh’rứah. Apêê t’coóh moon nắc bhrợ bhr’la choom zấp prang, vêy rúp díc điêl, ha dang muy cha nắc cắh vêy nắc choom choom chơớih pay. C’moo nắc tơợ 30-40 c’moo nắc a tếh nắc vêy choom bhrợ.”

Ảnh: vanhoasondong

  Bêl a hay đhr’niêng bh’rợ chơớc lêy ma nứih bhrợ bhr’la doó vêy k’đháp, n’đhang cắh vêy đong n’jứih kkiêng chơớc pay ngai bhrợ bhr’la công choom, tu ha dang ma nứih bhrợ bhr’la n’nắc vêy bơơn đớp cắh cậ vêy zấp pr’đơợ đoọng cắh tộ. T’coóh Ninh Quảng Nghiệp, chr’val Xuân Lương đoọng năl:“L’lăm nắc t’moóh xơợng apêê đoo vêy tộ bhrợ bhr’la cắh, ha dang đớp bhrợ nắc đhr’niêng bh’rợ tr’nợơp choom vêy muy p’nong a tứch, muy chai a lắc, ha dang tộ bhrợ nắc apêê đoo đớp pay a tứch,a lắc n’nắc. ha dang cắh tộ nắc cắh đớp đợ apêê n’nắc. Râu tu apêê đoo choom cắh tộ, apeê đoọng công âi bhrợ bấc cắh cậ đhi noo pa bhlâng tr’đăn nắc cắh kiêng bhrợ, ha dang la lấh u đăn nắc brương tr’nu bhrợ cắh vêy u liêm choom lấh tu cơnh đeếc apêê đoo cắh tộ đớp bhrợ.”

Bh’rợ chơớc pay manưih bhrợ bhr’la nắc kiêng muy cha nắc đơơng c’lâng. Ma nứih n’nâu vêy trách nhiệm đh’rứah lâng ma nứih bhrợ bhr’la tước pay ma mai lâng xơợng bhrợ bh’rợ ặt prá lâng đong n’đắh n’đil.

Ảnh: vanhoasondong

  Muuy râu c’léh liêm pr’hay cóh xay xơ âng ma nứih Cao Lan nắc đhr’niêng “ cha groong c’lâng”. Đong n’đil vêy đươi dua đợ n’jéh cram cắh cậ bhai cha groong c’lâng c’bhúh đong n’jứih bêl tước đăn đong n’đoo n’đil. Lâng nắc đhị đâu, bấc chr’ớh pr’hay vêy bơơn bhrợ têng, pr’hay bhlâng nắc g’lúh tr’ơơi bhlưa đong n’jứih lâng đong n’đil, pa cắh râu boóp choom loom g’lăng prá xay âng mị n’đắh. Nắc muy bêl ooy t’ơơi cắh cậ t’pơớ crêê ha loom, đong njứih vêy bơơn bhlếh g’roong đoọng moọt ooy đong.

Ma nứih chr’nắp bhlâng cốh bh’rợ cha groong c’lâng n’nâu nắc đoo ma nứih k’đơơng c’lâng. Ma nứih n’nâu nắc da dêy âng đong n’đắh n’jứih. Nâu đoo công nắc ma nứih pa bhlâng năl ghít đhr’niêng bh’rợ, tu ha dang cắh choom t’ơơi pa chô nắc đong n’đil k’đươi ngất a lắc lâng đương kía đợ k’noọ tước bêl chô đơơng pân đil ooy đong k’díc nắc vêy choom moọt ooy đong. Ting t’coóh Ninh Quảng Nghiệp nắc bh’rợ cha groong c’bhúh đong n’jứih nắc muy đhr’niêng bh’rợ liêm âi vêy tơợ đanh. Nắc đoo c’léh văn hóa  liêm pr’hay nắc đợ nâu câi công dzợ bơơn zư đớc đợ cr’noọ liêm ghít.

Ma nứih bhrợ bhr’la pa cắh mặt pr’loọng đong n’đắh đong n’jứih tước pa prá lâng đong n’đil lâng xay bhrợ bh’rợ toóh p’nooi, xay moon t’ngay xay. Bh’rợ tr’nơợp nắc đhr’niêng bh’rợ “ đớc a bá”. T’coóh Ninh Quảng Nghiệp đoọng năl:“Bh’rợ đớc a bá cơnh nắc t’moóh. Bh’rợ n’nắc nắc vêy bơr p’nong a tứch gông lêch ma mông, bơr n’đâl ch’nêếh, bơr chai a lắc lâng p’nang a bá. Ha dang mị ca conh ca căn a đoo n’đil k’đươi zấp đhi noo, c’bhúh xoọng bhrợ bơr pêê a pướih ch’na đoọng xay moon mr’cơnh. Ha dang vêy bhr’la nắc a đoo bhr’la dzoọng xay moon ha đong n’đắh đil t’ngay xay xang n’nắc đơơng chô ma mai lâng bấc bh’rợ crêê tước pa nooi.”

Vêy muy râu chr’nắp cóh bh’rợ xay xơ âng ma nứih Cao Lan nắc bh’rợ ra văng a pướih ch’na ha t’mooi. Pa zêng a óc, a tứch, a lắc zêng âng đong pân jứih k’đhơợng bhrợ. Lâng cóh xay xơ cắh vêy bh’rợ đoọng zên hơnh déh a nhi díc điêl t’mêê.

Buôn nắc bêl đơơng chô ma mai, đong n’đắh n’jứih vêy bệch muy dum, moon nắc bệch n’đhang la lua cậ ha dum n’nắc nắc ha dum cắh bệch lâng bhui har bhlâng tu mị n’đắh đong chúih da lâng xa xao vêy hát tr’ơơi sình ca, tr’hơnh tr’déh. T’ngay m’muy, bêl dưr chô tước đong  k’díc, a đoo n’đil bơ ơn thầy bhuốih prúh lơi a bhuy mốp đoọng cắh choom moọt ooy đong n’jứih, g’đách râu cắh liêm crêê dưr váih. Xang n’nắc, ma nứih bhr’la vêy tơợp  chọ a ngoọn bhrông ha díc điêl t’mêê cơnh lâng rơơm kiêng a nhi đoo ặt ma mông liêm crêê toot lang.

G’lúh xay xơ xang, a đoo n’đil vêy ặt cóh đong k’díc muy bơr t’ngay, xang n’nắc, bơr díc điêl vêy rạch chô đơợ léh ooy đong ca căn ca conh n’đil, ặt ma mông tước bêl vêy k’ca coon.

Nâu câi, xay xơ âng ma nứih Cao Lan cóh Bắc Giang âi lơi bấc bh’rợ cắh lấh chrnắp. N’đhang, đợ c’léh văn hóa liêm pr’hay cơnh ahst sình ca, đhr’niêng cha groong c’lâng công dzợ bơơn zư đớc đoọng p’too moon ca coon cha chau zư đớc râu liêm pr’hay âi vêy tơợ đanh./.

Phong tục cưới hỏi của người Cao Lan ở tỉnh Bắc Giang

Việt Phú

Trong nghi lễ vòng đời, đám cưới là thời khắc quan trọng, đánh dấu bước trưởng thành, bước ngoặt lớn trong cuộc đời mỗi con người. Với người Cao Lan ở tỉnh Bắc Giang cũng vậy, đám cưới là kết quả của việc các chàng trai cô gái bén duyên qua những điệu lời ca,điệu hát, thương nhau qua những buổi hẹn hò giữa đêm trăng sáng để rồi tiến tới hôn nhân. Đám cưới của người Cao Lan xưa cũng khá giản dị, nhưng không thể thiếu những thủ tục mang những nét văn hóa riêng.

Người Cao Lan ở Yên Thế, tỉnh Bắc Giang khi tổ chức lễ cưới, thì việc đầu tiên là tìm một ông mối. Ông mối ấy sau này cô dâu, chú rể sẽ gọi là bố mối và “sống được tết, chết để tang”. Chính vì thế ngay khi chuẩn bị tiến hành các nghi thức cưới thì việc chọn ông mối là phần quan trọng nhất. Đây sẽ là người quán xuyến mọi việc, từ khi hỏi cho đến khi đón được dâu về với gia đình nhà trai.

Theo lời ông Trần Văn Ngọ, bản Thượng Đồng, xã Xuân Lương, Yên Thế, tỉnh Bắc Giang thì ông mối phải là người đức độ, am hiểu văn hóa dân tộc và có tài giao tiếp.Và một điều kiện nữa với ông mối là phải còn cả vợ, cả chồng, con cái đuề huề. "Chọn ông mối là gia đình nhà trai người ta đi chọn. Thường người ta chọn ông mối là đôi vợ chồng, còn chung sống với nhau. Các cụ bảo làm mối phải đầy đủ, có ông có bà cơ, nếu lệch một người thì không chọn đâu. Tuổi thì tùy theo từ 30-40 tuổi trở lên thì làm được"

Ngày xưa thủ tục tìm ông mối cũng đơn giản thôi, nhưng không phải nhà trai muốn chọn ai làm mối cũng được, bởi nếu ông mối thích ông ấy sẽ nhận hoặc sẽ có đủ lý do để từ chối. Ông Ninh Quảng Nghiệp, xã Xuân Lương cho biết: "Trước mắt thì hỏi dò xem người ta có nhận làm mối không, nếu nhận làm mối rồi thì thủ tục ban đầu là phải có một con gà, chai rượu, nếu đồng ý thì người ta nhận con gà đó, chai rượu đó, còn không nhận thì không nhận lễ vật. Lý do có thể người ta không thích, người ta cũng làm hơi nhiều rồi hoặc anh em rất gần rồi thì không thích, nếu gần quá sau này đứng trung gian nó không khách quan cho nên người ta từ chối".

Việc chọn ông mối xong xuôi lại cần một người đưa đường. Người này sẽ có trách nhiệm cùng ông mối đón dâu và thực hiện cả phần ngoại giao, ứng đối nếu như nhà gái yêu cầu.

Một nét văn hóa khá độc đáo trong đám cưới của người Cao Lan là nghi thức “chặn đường”. Nhà gái sẽ dùng những cây tre hoặc tấm vải chắn đường đoàn nhà trai khi tới gần trước cổng nhà cô dâu. Và chính ở nơi này, nhiều trò vui sẽ được diễn ra, đặc biệt nhất là màn đối đáp giữa nhà trai và nhà gái, thể hiện sự ứng phó, tài giỏi giữa đôi bên. Chỉ khi nào trả lời hoặc giải đáp thỏa đáng, nhà trai mới được nhà gái “cho qua”.

Người quan trọng nhất trong lễ chặn đường này chính là ông dẫn đường. Người này thường là ông cậu hoặc ông chú trong gia đình nhà trai. Đây cũng là những người rất am hiểu văn hóa truyền thống, bởi nếu không đối đáp được sẽ bị nhà gái phạt rượu và phải chờ cho đến khi gần đến giờ rước dâu mới được phép vào nhà. Theo ông Ninh Quảng Nghiệp thì việc chặn đường đoàn nhà trai là một nghi thức đẹp đã có từ lâu đời. Đó là nét văn hóa tín ngưỡng mà ngày nay vẫn còn lưu giữ với những mục đích cụ thể.

Ông mối thay mặt gia đình nhà trai sang nhà gái thưa chuyện và tiến hành trao đổi việc thách cưới, thống nhất ngày tổ chức hôn lễ. Việc đầu tiên là nghi lễ “đặt trầu”. ông Ninh Quảng Nghiệp cho biết: "Lễ đặt trầu như dạm ngõ ấy, lễ ấy thì đơn giản hai con gà sống thiến, với hai đấu gạo, hai chai rượu và một số trầu cau. Nếu hai bên bố mẹ của cô dâu mời đủ các anh chị, cô bác làm vài mâm để thống nhất. Nếu có mối thì ông mối đứng ra sẽ thông báo cho họ nhà gái ý định ngày cưới rồi ngày đón dâu, giờ giấc và liên quan đến việc thách cưới".

Có một điều đặc biệt trong đám cưới của người Cao Lan là việc chuẩn bị mâm cỗ để tiếp khách. Toàn bộ lợn, gà, rượu đều do nhà trai đứng ra gánh vác. Và trong đám cưới không có chuyện đưa tiền mừng cho cô dâu chú rể.

Thường thì khi đón dâu, nhà trai sẽ ngủ lại, nói là ngủ lại nhưng thực ra đêm đó sẽ là đêm không ngủ và vui nhất bởi hai bên nhà trai, nhà gái sẽ hát đối đáp sình ca, chúc tụng cho đôi trẻ. Ngày hôm sau, khi về đến nhà trai, cô dâu sẽ được thầy cúng làm phép để xua đuổi tà ma để ma nhà  gái không vào nhà trai, tránh những điềm xấu xảy ra. Sau đó, ông mối sẽ làm lễ kết dây tơ hồng cho đôi vợ chồng trẻ, với mong muốn chúc phúc cho đôi bạn trẻ sống hạnh phúc bên nhau trọn đời.

Đám cưới xong xuôi, cô dâu sẽ ở lại nhà trai một vài ngày, sau đó cả hai vợ chồng quay trở lại nhà bố mẹ đẻ của cô dâu, sinh sống tới khi có con.

         Ngày nay, đám cưới của người Cao Lan ở Bắc Giang đã lược bỏ phần nào những thủ tục rườm rà. Song, những nét văn hóa tín ngưỡng độc đáo như hát sình ca, nghi thức chặn đường vẫn còn giữ lại được để nhắc nhở con cháu gìn giữ bản sắc đã có từ lâu đời./.