Rau la liêm âng vịnh Nha Trang nắc cơnh muy rau cr’van chr’nắp pa bhlâng lâng bấc rau pr’hay ooy rau chr’nắp âng cruung đác la liêm hắt bhlâng. Cóh đâu, bấc zr’lụ ng’họm lâng đhăm chuáh bhoóc bhiíc n’juốyh dal tước ooy đảo cóh m’pâng biển, bhrợ t’váih rau la liêm pr’hay cắh dzợ cơnh. Lâng liêm pr’hay tu vêy pazêng rau san hô cóh đác biển xang n’nắc đợ đong p’bhuốih âng mănuýh Chăm ga mắc ma bhuy cóh da ding k’coong.

Vịnh Nha Trang nắc zr’lụ cruung đác chr’nắp pr’hay cắh vêy u váih bấc, lâng đợ cr’van âng cruung đác chr’nắp cắh dzợ cơnh. Da ding, biển, k’ruung, đảo, dưr váih nắc đhr’nong đong zazum âng pazêng rau a đhắh chr’nắp, vêy chr’nắp ooy kinh tế bấc, nắc zr’lụ bấc ơl sinh học biển. Cóh đâu vêy môi trường ắt mamông liêm crêê ha pazêng rau a chim, a đhắh chr’nắp cơnh: chr’lang laách, coóp, san hô bhrôông, a cum ngọc bưưr rơợc, a puốih kim khôi, bào ngư bầu dục… Cruung đác n’nâu cắh muy la liêm lâng đác t’viêng tân glươi, biển sạch, ting n’nắc nắc dzợ vêy cruung đác tr’haanh cơnh: Hòn Chồng, Bãi Tru lâng pazêng rau đảo Hòn Tre, Bích Đầm, Hòn Mun, Hòn Tằm, k’đơơng bấc ơl ta mooi cóh k’tiếc k’ruung lâng tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng tước lêy. Nâu đoo công nắc rau la liêm âng cruung đác cắh lấh vêy bấc âng pazêng vịnh, jom đác cóh bha lang k’tiếc lâng bấc ơl âng sinh học, nắc vêy pazêng rau hệ sinh thái liêm chr’nắp âng zr’lụ biển nhiệt đới.

Đảng bộ tỉnh Khánh Hoà xay moon cr’noọ bh’rợ tước c’moo 2020, nắc pa dưr tỉnh dưr váih vel đong dưr k’rơ tơợ kinh tế biển, chr’nắp kinh tế biển pay tơợ 55%- 60% chr’nắp âng pazêng bh’nơơn bh’rợ cóh prang tỉnh, đợ zên bơơn pay pa chô tơợ bh’rợ đơơng pa câl ooy k’tiếc k’ruung n’lơơng âng kinh tế biển pay tơợ 65% - 70%; zư nhâm mâng chủ quyền k’tiếc k’ruung cóh biển, đảo…

Tu cơnh đêếc, zư lêy, pa dưr chr’nắp âng cruung đác vịnh Nha Trang đươi dua ha bh’rợ pa dưr kinh tế biển nắc bh’rợ chr’nắp bhlâng. Bhrợ têng n’hau đoọng zư lêy cruung đác tr’haanh n’nâu? T’coóh Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Khánh Hoà xay moon, lâng pazêng dự án crêê tước ooy cruung đác âng k’tiếc k’ruung Vịnh Nha Trang, lấh ooy bh’rợ ch’mêết lêy ghít pazêng rau xa nay xay moon đhr’năng crêê tước ooy môi trường nắc xay bhrợ ghít cơnh xa nay âng Luật Di sản: “Vêy luật môi trường ooy biển lâng hải đảo nắc ơy xay moon ghít rau crêê tước ooy môi trường toor biển, pazêng apêê doanh nghiệp apêê đoo cắh k’noọ tước ooy xa nay n’nắc nắc apêê đoo đhơ nhăn. Xa nay nắc pa chô cơnh đhr’năng ty đanh. Ơy bhrợ lất nắc pa chô cớ cơnh ty đanh cơnh luật ta đang moon. K’xịa muy héc ta nắc 1 héc ta cóh toor biển nắc chr’nắp mơ ooy? Tu apêê k’rong bhrợ kiêng vêy k’tiếc liêm đoọng bhrợ têng công trình. Nắc t’bhlâng pa dưr trách nhiệm cóh bh’rợ ch’mêết lêy đoọng zâl cha groong tơợ tr’nơớp nắc vêy bơơn liêm choom”.

Nha Trang nắc muy đô thị liêm pr’hay ga ving cóh prang vịnh Nha Trang. Tơợ k’ha riêng c’moo ahay, pazêng zr’lụ đhanuôr ắt mamông nắc lứch ắt zazum cóh toor vịnh Nha Trang. Bh’rợ bhrợ têng đô thị váih đơớh, bấc zr’lụ đô thị k’xịa ooy biển nắc ta bhr cóh toor vịnh Nha Trang. T’coóh Phạm Văn Chi, bêl ahay bhrợ Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Khánh Hoà xay moon, cóh pazêng nhiệm kỳ l’lăm ahay, chính quyền vel đong ơy đoọng lêy pay đợ đhăm k’tiếc ta bhậ cóh toor biển, vêy bấc a bhị, đoọng ga lấp bhrợ têng zr’lụ đhanuôr ắt mamông. Ting cơnh t’coóh Chi, Nha Trang vêy đác hooi cóh toor biển nắc bh’rợ k’xịa biển nắc ng’lêy bhrợ ghít bhlâng. Pazêng dự án bêl đêếc ahay cắh vêy ta lêy pay ghít, xay moon ghít. Tu cơnh đêếc, ting cơnh t’coóh Phạm Văn Chi, bh’rợ k’xịa biển vịnh Nha Trang đươi dua ha bh’rợ pa dưr nắc xay bhrợ ghít pazêng rau xa nay n’nâu: “Nắc ng’pếch pa dzoóc m’bứi k’tiếc cắh đoọng u váih jọm đác nong. Tu Nha Trang nắc vêy đác hooi tơợ Bắc ooy Nam, cắh choom ng’bhậ zâl đác biển hooi. Ta luôn cóh pazêng nhiệm kỳ tơợ l’lăm ahay tước nâu cơy, nắc đhiệp cắh ng’bhrợ cóh zr’lụ bêl đác biển u xrêết, xang n’nắc dưr nong k’đơơng a bhị bhrợ rau n’nặ mốp”.

Vịnh Nha Trang vêy bấc rau liêm pr’hay ooy cruung đác, pleng k’tiếc ơy bhrợ t’váih rau chr’nắp âng đô thị. Acoon manuýh cóh đâu công n’năl cơnh đươi dua rau liêm choom tơợ kinh tế biển lâng rau liêm choom âng bh’rợ pa dưr du lịch đhêy ắt, zư lêy rau la liêm pr’hay âng cruung đác. T’coóh Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Việt Nam xay moon, acoon manuýh nắc vêy đợ bh’rợ xay bhrợ crêê cơnh lâng cruung đác. Hân đhơ cơnh đêếc, lêy k’zệt r’bhâu mét khối k’tiếc đhâl n’tóh ooy biển zập ngai công k’rang. T’coóh Đặng Văn Bài k’rang: “Xay bhrợ tước ooy nắc xay bhrợ đhị pr’đơợ ng’zư lêy cruung đác lâng văn hoá. Ahêê nắc bhrợ t’váih rau ma mơ mr’cơnh lâng oó xay bhrợ la lấh ooy tếh. Pazêng rau ng’prá xay đh’rứah ky nắc lứch z’lấh lâng cắh chắp ooy rau ma mơ mr’cơnh, rau đêếc nắc rau cắh liêm crêê. Hòn Rùa, Rusalka, Nha Trang nắc ơy bhrợ t’bil rau ma mơ mr’cơnh n’nắc. Hau tu pa hêệp zr’lụ zư lêy âng Hòn Chồng nắc đớc đoọng k’xịa biển, ting cơnh acu nắc ơy la lấh cắh liêm choom”.

Phó Giáo sư – Tiến sỹ Trần Đình Thiên, bêl ahay bhrợ Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, manuýh cóh c’bhúh đương xay moon ooy kinh tế âng Thủ tướng Chính phủ rơơm kiêng pazêng cơ quan k’đhơợng xay nhà nước, apêê k’rong bhrợ vêy bh’rợ tr’nêng ma mơ crêê liêm bêl k’xịa biển: “Nắc ng’prá xay crêê cơnh, pa hư rau n’ty nắc i nhi vêy choom bhrợ t’váih rau t’mêê lấh mơ lâng rau ty ahay cắh. Nắc dzợ vêy đợ rau n’ty cắh choom ng’pa hư, tu hân đhơ vêy ng’bhrợ t’mêê cơnh ooy cậ nắc công cắh lấh lâng cơnh ty đanh. Ba bi cơnh nắc toor chuáh đoọng bhrợ cơnh t’mêê nắc k’đháp bhlâng. Ha dzợ lâng pazêng rau lơơng nắc prá xay, ch’mêết lêy ghít, nắc ahay công vêy đợ bh’rợ liêm choom n’tóh chuáh nắc zâl rơợng griing bhlâng, bấc bêl nắc cắh váih rau ma mơ, bấc bêl zâl đhr’năng dưr váih. Nắc ng’prá xay, ch’mêết lêy ghít lấh mơ, ng’prá xay nắc cơnh apêê chuyên gia bấc lấh mơ lâng cr’noọ xa nay công liêm choom lấh mơ”.

Vịnh Nha Trang ting t’ngay ta bhrợ lất ngân pa bhlâng. Đhị đêếc cậ, bh’rợ k’đhơợng lêy dzợ bấc rau cắh liêm choom. Xoọc đâu đhị vịnh Nha Trang nắc vêy bấc đơn vị đh’rứah ting k’đhơợng xay, nắc cóh rau la lua cậ dưr ắt lâng đhr’năng: k’conh zazum cắh ngai ren. Ba bi cơnh muy dự án vêy ta bhrợ têng cóh zr’lụ n’nâu nắc Sở Kế hoạch lâng Đầu tư động bha ar đoọng bhrợ têng; Sở Xây dựng đoỌng phép bhrợ têng; ha dzợ bh’rợ k’đhơợng lêy đhr’năng ta bơơn a chông axiu nắc âng Sở Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon; k’đhơợng lêy bh’rợ đươi dua ha bh’rợ du lịch nắc Sở Du lịch. Sở Tài Nguyên lâng Môi trường nắc đhiệp k’đhơợng lêy ooy xa nay môi trường lâng k’tiếc k’bunh, mặt đác… Bấc boóp p’rá xay moon, đoọng zư lêy, pa dưr rau chr’nắp âng vịnh Nha Trang nắc vêy muy Ban k’đhơợng lêy Vịnh Nha Trang zập c’rơ, ta lua nắc vêy trách nhiệm lâng cruung đác âng k’tiếc k’ruung.

Xoọc đâu, tỉnh Khánh Hoà xoọc bhr’lậ quy hoạch n’dắh Đông c’lâng Trần Phú – Phạm Văn Đồng, ting c’lâng bh’rợ zư lêy, chắp cruung đác, t’bhlâng bhrợ t’váih rau l’thai, đhăm k’tiếc đoọng ha zập ngai. T’coóh Lê Xuân Thân, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân tỉnh, Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hoà xay moon, đh’rứah lâng bh’rợ xơợng đươi Quy hoạch pazêng cơ quan công ta luôn lướt ch’mêết lêy, toom loon đơớh pazêng rau n’lất, g’đéch đhr’năng a đi moon zâl, a tốh moon oó: “Xay bhrợ crêê cơnh quy hoạch 2466 ooy Quy hoạch zư lêy Vịnh Nha Trang. Nâu đoo nắc bh’nơơn bh’rợ zazum bhlưa UBND Khánh Hoà, Bộ VH-TT-DL, Hội đồng di sản. Quy hoạch n’nâu xay moon ghít pa bhlâng, đảo hân đoo choom ng’đươi, zr’lụ hân đoo, cóh toor xay bhrợ cóh c’nắt hân đoo. Quy hoạch n’nâu bhrợ têng bấc rau liêm choom ha bh’rợ k’đhơợng xay. Nắc đoo bêl xay bhrợ cóh rau la lua, bấc ngai nắc cắh hay quy định n’nâu. Cóh bh’rợ k’đhơợng xay nắc dzợ bấc rau cắh liêm choom, tu cơnh đêếc cóh cr’chăl ah y, ahêê nắc pay cớ pazêng quy định, quy chuẩn đoọng crêê cơnh ting cơnh xa nay xay moon, đoọng bhr’lậ pazêng dự án h’choom đoọng u crêê”.

Nắc tơợ đanh, thành phố biển Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà nắc zr’lụ tước la lêy âng ta mooi ch’ngai đăn. Môi trường biển cóh đâu nắc pr’hay pa bhlâng, nắc bấc zr’lụ biển n’lơơng cắh vêy bơợn. Nha Trang biển t’viêng, chuáh bhoóc, p’răng rơợc, pleng k’tiếc liêm crêê lâng vêy zr’lụ vịnh liêm ngoọ cơnh tranh. Chính quyền đh’rứah lâng đhanuôr vel đong nắc pazum têy zư lêy cr’van chr’nắp pr’hắt âng k’tiếc k’ruung./.

Loạt bài: GIỮ ĐẸP BÁU VẬT VỊNH NHA TRANG

Bài 2: Làm gì để giữ gìn báu vật danh thắng vịnh Nha Trang

                                              PV Thanh Hà - Thái Bình 

Trong chương trình trước, chúng tôi đã nêu lên thực trạng Danh thắng Quốc gia Vịnh Nha Trang bị xâm hại mặt nước, đe dọa đa dạng sinh học. Tỉnh Khánh Hòa đang nỗ lực bảo tồn biển gắn với phát triển du lịch bền vững. Làm gì để bảo tồn và phát huy giá trị danh thắng vịnh Nha Trang. Kết thúc loạt bài : “Giữ đẹp báu vật Vịnh Nha Trang”, mời quý vị và các bạn nghe bài cuối đề cập nội dung Làm gì để bảo tồn và phát huy giá trị danh thắng vịnh Nha Trang:

  Vẻ đẹp của vịnh Nha Trang như một “báu vật” đầy hấp dẫn về giá trị hình mẫu tự nhiên hiếm có. Nơi đây, nhiều bãi tắm với dải cát trắng mịn trải dài đến những hòn đảo ngoài khơi đẹp ngỡ ngàng. Và quyến rũ bởi những rặng san hô kì ảo dưới lòng đại dương tới những ngôi đền Chăm rêu phong cổ kính trên núi.  

Vịnh Nha Trang là một quần thể thiên nhiên đặc sắc hiếm thấy, với nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá. Núi, biển, sông, đảo, trở thành ngôi nhà chung của các loài động vật quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, là vùng đa dạng sinh học biển. Nơi đây có môi trường sống lý tưởng cho các loài động vật quý hiếm như: chim yến, đồi mồi, san hô đỏ, trai ngọc môi vàng, ốc kim khôi, bào ngư bầu dục… Danh thắng này không chỉ hiền hòa bởi sóng xanh, biển sạch mà còn có nhiều danh lam thắng cảnh nổi tiếng như: Hòn Chồng, Bãi Trũ và các đảo Hòn Tre, Bích Đầm, Hòn Mun, Hòn Tằm, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Đây cũng là hình mẫu tự nhiên hiếm có của các hệ thống vịnh, vũng trên thế giới với sự đa dạng sinh học, có hầu hết các hệ sinh thái điển hình của vùng biển nhiệt đới.

Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa đề ra mục tiêu đến năm 2020, sẽ đưa tỉnh trở thành địa phương mạnh về kinh tế biển, giá trị kinh tế biển chiếm 55%- 60% giá trị tổng sản phẩm toàn tỉnh, tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu của kinh tế biển chiếm 65%- 70%; đảm bảo vững chắc chủ quyền quốc gia trên biển, đảo...

Vì vậy, bảo tồn, phát huy giá trị danh thắng vịnh Nha Trang phục vụ phát triển kinh tế biển là nhiệm vụ quan trọng. Làm gì để giữ gìn danh thắng nổi tiếng này? Ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Khánh Hòa cho rằng, với các dự án “đụng” đến danh thắng quốc gia Vịnh Nha Trang, ngoài việc thẩm định kỹ các báo cáo đánh giá tác động môi trường thì cần tuân thủ nghiêm ngặt Luật Di sản: “Có luật môi trường về biển và hải đảo đã nói rất rõ về tác động môi trường bờ biển, hầu như thì các doanh nghiệp họ chưa nghĩ đến chuyện đó nên họ cứ xin. Nguyên tắc phải trả lại hiện trường. Đã vi phạm thì trả lại nguyên trạng như luật đã yêu cầu. Lấn ra 1 héc ta thì 1 héc ta dọc bờ biển thì giá trị bao nhiêu? Bởi vì các nhà đầu tư cần đất vàng để xây dựng công trình.  Phải tăng cường trách nhiệm trong thanh tra để ngăn chặn ngay từ đầu thì nó mới tốt được”.

Nha Trang là một đô thị khá hẹp bao quanh vịnh Nha Trang. Từ hàng trăm năm trước, các khu dân cư đều tập trung quanh vịnh Nha Trang. Quá trình đô thị hóa tăng nhanh, nhiều khu đô thị lấn biển đã hình thành ngay bên bờ vịnh Nha Trang. Ông Phạm Văn Chi, nguyên Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa cho biết, những nhiệm kỳ trước, chính quyền địa phương chỉ cho phép lựa chọn những vùng đất bồi ven biển, có nhiều bùn, phù sa để san lấp thành khu dân cư. Theo ông Chi, Nha Trang có dòng hải lưu chảy dọc bờ biển nên việc lấn biển cần được đánh giá kỹ lưỡng. Các dự án vừa qua đã không được chọn lựa, đánh giá kỹ lưỡng. Vì vậy, theo ông Phạm Văn Chi, việc lấn biển vịnh Nha Trang phục vụ phát triển cần tuân thủ các yếu tố này: “Phải nạo vét một phần lên không để thành vùng nước tù. Vì Nha Trang có dòng hải lưu đã đi từ Bắc vào Nam, ta không ngăn chặn biển được. Xuyên suốt các nhiệm kỳ từ trước đến nay, chỉ trừ những bãi khi nước triều nó xuống, nó trơ bãi bùn ra nó hôi thối”.

Vịnh Nha Trang có nhiều lợi thế về thiên nhiên, cảnh quan, khí hậu đã tạo nên giá trị của đô thị. Con người nơi đây cần biết cách khai thác lợi ích từ kinh tế biển và tiềm năng phát triển du lịch nghỉ dưỡng, giữ gìn cảnh đẹp tự nhiên. Ông Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Việt Nam cho rằng, con người nên có thái độ ứng xử hợp lý với thiên nhiên. Thế nhưng, nhìn cảnh hàng chục ngàn mét khối đất đá đổ xuống biển ai cũng tỏ ra lo ngại. Ông Đặng Văn Bài lo lắng: “Phát triển đến đâu thì phát triển trên cơ sở phải bảo vệ được tài nguyên thiên nhiên và văn hóa. Ta phải tạo lập được sự cân bằng và sự hài hòa thôi đừng đi vượt ngưỡng. Tất cả những cái vừa nói với nhau đều vượt ngưỡng và không tôn trọng sự cân bằng đấy, đấy là cái nguy. Hòn Rùa, Rusalka, Nha Trang sao đã phá vỡ sự cân bằng đấy. Tại sao mà thu hẹp khu vực bảo vệ của Hòn Chồng lại để cho lấn biển thì mình cho là quá ngưỡng rồi”.

Phó Giáo sư- Tiến sỹ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên của Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ mong muốn các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà đầu tư cần có cái nhìn hài hòa khi lấn biển: “Phải đánh giá cho được, phá vỡ cái cũ thì ông có tạo ra cái mới hơn cái cũ không. Còn có những cái cũ không được phép phá vỡ bởi vì có tái tạo kiểu gì không ra cái đó được. Ví dụ như bãi cát mà tái tạo thì rất là khó. Còn những cái khác cũng đánh giá cho cẩn thận chứ ta cũng có cách hay tiếp cận đổ cát ra là phản ứng quyết liệt đã, nhiều khi lại không công bằng, nhiều khi cản trở yếu tố phát triển. Cần tính toán cụ thể hơn, đánh giá mang tính chuyên gia nhiều hơn và tầm nhìn tốt hơn”.

Vịnh Nha Trang ngày càng bị xâm hại nghiêm trọng. Trong khi đó, công tác quản lý còn nhiều bất cập. Hiện trên vịnh Nha Trang có quá nhiều đơn vị cùng tham gia quản lý nhưng thực tế chịu cảnh “cha chung không ai khóc” Ví dụ một dự án đầu tư trên khu vực này thì Sở Kế hoạch và Đầu tư cấp Giấy chứng nhận đầu tư; Sở Xây dựng cấp giấy phép xây dựng; Còn việc Quản lý đánh bắt hải sản trong vịnh là do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Quản lý khai thác du lịch thì do Sở Du lịch. Sở Tài nguyên và Môi trường chỉ quản lý về vấn đề môi trường và đất đai, mặt nước... Nhiều ý kiến cho rằng, để bảo tồn, phát huy giá trị vịnh Nha Trang cần có một Ban Quản lý Vịnh Nha Trang đủ mạnh, thực sự có trách nhiệm với danh thắng quốc gia.

Hiện nay, tỉnh Khánh Hòa đang điều chỉnh quy hoạch phía Đông đường Trần Phú- Phạm Văn Đồng, theo hướng giữ gìn, tôn trọng cảnh quan thiên nhiên, tăng không gian, diện tích cho công cộng. Ông Lê Xuân Thân, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân tỉnh, Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa cho rằng, cùng với việc tuân thủ Quy hoạch các cơ quan thường xuyên kiểm tra, xử lý kịp thời các sai phạm, tránh tình trạng trống đánh xuôi, kèn thổi ngược: “Thực hiện đúng quy hoạch 2466 về Quy hoạch bảo tồn vịnh Nha Trang. Đây là sản phẩm chung giữa UBND Khánh Hòa, Bộ VH-TT-DL, Hội đồng di sản. Quy hoạch này quy định rất rõ, đảo nào được khai thác, khu vực nào, trên bờ phát triển đoạn nào. Quy hoạch này giúp ích cho quản lý. Nhưng khi tổ chức thực hiện thực tế, nhiều người lại không nhớ quy định này. Trong quản lý vẫn còn sơ hở, thiếu sót cho nên thời gian tới, chúng ta phải lấy lại các quy định, quy chuẩn cho nó đúng theo quy định, để điều chỉnh các dự án sao cho nó đúng”.

Đã từ lâu, thành phố biển Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa là điểm đến của du khách gần xa. Môi trường biển ở đây thật hấp dẫn, quyến rũ mà nhiều vùng biển khác không thể sánh được. Nha Trang biển xanh, cát trắng, nắng vàng, khí hậu thuận hòa và có vùng vịnh đẹp như tranh vẽ. Chính quyền cùng người dân địa phương cần chung tay gìn giữ báu vật của quốc gia./.