Bêl p’răng ngăn cóh zập prang da ding k’coong, đhị Gươl âng vel x’nưl Tăm-bhréh A-lui, khèn Abel,  n’jưl gơrưna dưr chr’va cơnh pa căh moon nắc ha pruốt xọoc chô. Đhị bêl tết âng hêê, t’coóh bhươl Bhling Bloó, Alăng Bhlóc đh’rứah tước lưm, hơnh déh tết pr’loọng đong t’coóh Alăng Đhi.

Cóh pr’ặt hơnh déh ha pruốt, apêê nghệ nhân đh’rứah tớt cha ớh zập tr’cọ x’nưl ty đanh âng ma nuýh Cơ Tu.

Ảnh: A Lăng Ngước

  Pazêng tr’cọo x’nưl nâu zêng bơơn pân jứih Cơ Tu cha ớh đhị zập g’lúh hội họp, ặt cha ớh, ba boóch, chr’nắp bhlầng nắc đhị g’lúh tết. Nắc đoo muy cóh bấc tr’coọ x’nưl ty đanh âng ma nuýh Cơ Tu đhị vel Bhờ Hôồng, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang dzợ zư đớc. T’coóh bhươl Alăng Đhi, vel Bhờ Hôồng, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, Quảng Nam moon:“Cu nắc muy cóh pazêng cha nắc dzợ zư đớc pazêng tr’cọo x’nưl âng ma nuýh Cơ Tu đoọng cha ớh pa xưl ha ta mooi xợơng bêl tước ooy vel. Pa bhlầng nắc bhiệc bhan âng ma nuýh Cơ Tu cơnh tâm goong, n’toong chiing, zập rau n’đoóh a doóh bơơn pa căh đoọng ha ta mooi cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng apêê tơợ k’tiếc k’ruung lơơng bơơn ting năl”.

Ảnh: Đăng Nguyên

  Z’lấh bấc rau zr’nắh k’đháp, p’lắh tr’xăl âng pleng k’tiếc, lịch sử, tr’zêl tr’panh lâng a rọp a bhuy, đhấc tợơ vel ty, chô ooy t’mêê… ha dợ ma nuýh Cơ Tu Đông Giang dzợ zư đớc bấc cr’van văn hoá chr’nắp bhlầng cóh đếêc vêy tr’cọo x’nưl ty đanh. Tr’cọo x’nưl ty đanh nâu ơy vêy tợơ đanh, ặt đhậu cóh a cọ a bục âng đhanuôr cóh đâu. T’coóh bhươl Alăng Bhlóc, vel Bhờ Hôồng, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đọong năl: “N’jưl nâu ơy vêy tợơ đanh đươnh a hay, đhanuôr lêy bhrợ đoọng đươi dua cóh tr’mông tr’méh đay. Bêl tr’zêl tr’panh lâng a rọp a bhuy hay, apêê k’bhúh dân công cắh cợ biểu diễn đoọng ha bộ đội lêy đoọng ha pêê oó lấh g’lếêh. Cóh bhiệc bhan cha ha roo t’mêê âng ma nuýh Cơ Tu căh cợ nắc t’ngay tết đhanuôr ặt k’rong pa zưm đhị Gươl đoọng xợơng x’nưl n’jưl, x’nưl za gâr bhui har r’rộ r’răm”.

Pazêng c’moo đăn đâu, bấc nghệ nhân cóh vel pa zay pa choom đoọng ha lang p’niên cóh vel lứch loom đay, tợơ zập rau tr’cọo x’nưl pa tước prá pr’ma bhrợ bh’noóch, tân tung da dặ. Lâng apêê ta coóh lơơng đhị chr’val Sông Kôn moon lalay lâng chr’hoong Đông Giang moon za zưm nắc ta luôn pa zay bhrợ pa dưr nghệ thuật âng ma nuýh Cơ Tu, chroi k‘rong zư lêy lâng pa dưr chr’nắp văn hoá acoon cóh.

Vêy cr’chăl, văn hoá ty đanh âng đhanuôr Cơ Tu xoọc ặt đhị đhr’năng bil pất nắc đhị Đông Giang n’léh bấc apêê tự nguyện chroi k’rong c’rơ zư lêy chr’nắp văn hoá âng acoon cóh đay. Nắc cơnh t’coóh bhươl Y Kông, vel Tống Coói, chr’val Ba ơy tự coóch boọc j’ngâr, k’bhrêy âng ma nuýh Cơ Tu lâng bấc rau bấc cơnh bơơn ta bhrợ tợơ n’loong. Đha nuôr cóh đâu ta luôn pa hay ooy muy cha nắc ta coóh Cơ Tu đha nui tr’út, nắc rau cr’van ma mông cóh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr pazêng chr’nắp văn hoá ty đanh âng đhanuôr. Đhị moong k’tứi âng c’la đay bhrợ têng, t’coóh bhươl Y Kông đớc pa căh r’gây âng đay lâng bấc rau tr’cọo x’nưl ty đanh âng ma nuýh Cơ Tu cơnh chiing, goong, pr’đươi ca k’noóch…Tợơ k’zệt c’moo đâu, t’coóh pa zay chroi k’rong đoọng ha c’la đay, đoọng ha vel bhươl lâng lang p’niên pazêng rau chr’nắp lalay âng ma nuýh Cơ Tu:“Muy k’bhúh ma nuýh bhrợ bil văn hoá nắc lêy zêng bil zập rau, tu cơnh đếêc nắc  acu tợơp bhrợ Gươl k’tứi nâu đoọng pa choom apêê p’niên t’tun đâu ting bhrợ têng. Muy cha nắc choom bhrợ nắc bấc nắc ting por bhrợ. Pr’lọong đong vêy đong ặt, vel bhươl vêy Gươl đoọng ặt tớt  k’rong pa zưm. Tợơ rau đếêc nắc a cu zư lêy, pa too pa choom đoọng ha pêê lang acoon cha châu cu lâng tước ooy nắc a cu cung xay moon đoọng đhanuôr ting por zư lêy chr’nắp liêm âng ma nuýh Cơ Tu. 

      Tước Đông Giang, căh ngai căh năl tước t’coóh ALăng Đợi đhanuôr Cơ Tu ặt ma mông cóh thị trấn Prao. N’niên lâng dưr pậ cóh da ding k’coong ma bhuy chr’nắp, năl chr’nắp văn hoá Cơ Tu tợơ dzợ p’niên tu cơnh đếêc nắc ta coóh lứch loom k’rang tước zập tr’cọo x’nưl âng acoon cóh đay. Tợơ dzợ p’niên a đoo ơy pa choom tợơ aconh coóch bọoc n’loong pa chăm Gươl…, t’coóh pa ghít lêy lâng ting pa choom bhrợ têng, tợơ đếêc nắc váih ma nuýh r’gêy choom coóch boọc liêm bhlầng đhị zr’lụ da ding k’coong nâu. Lâng tr’pang têy t’béch g’lăng, pazêng rau k’noóch âng t’coóh bhrợ nắc zên gpa căh rau chắp kiêng văn hoá ty đanh âng bhúh ma nuýh  Cơ Tu. T’coóh A Lăng Đợi, vel Gừng, thị trấn Prao, chr’hoong Đông Giang rơơm kiêng:“Xọoc đâu, apêê văn hoá nắc đoo xoọc k’nặ bil pất lứch, a cu nắc pa choom tợơ a ma, tợơ apêê ta coóh ta ha cóh bhươl. T’ngay đâu pa choom căh ơy choom bhrợ nắc t’ngay t’tun pa choom cớ, pa choom bhrợ tước bêl ng’choom, cu pa choom tâm goong, n’toong chiing, ca coóch ba boọc. Cóh t’tun nắc cu dzợ pa choom cớ đoọng ha pêê p’niên, tu bhrợ bh’rợ nâu dzợ choom pa câl pay zên căh cợ nắc lướt pa căh cóh zập ooy”.

Đông Giang xọoc pa dưr du lịch cóh đhanuôr tu nâu đoo nắc c’lâng bh’rợ n’jứah đơơng chô bh’nơơn tệêm ngăn đoọng ha đhanuôr, n’jứah zư lêy, pa căh apêê chr’nắp văn hoá zọp rau âng đhanuôr Cơ Tu đoọng apêê ting lêy năl.  T’mooi tước, apêê ặt đhêy đh’rứah lâng đhanuôr đhị apêê vel du lịch. Lâng zập cơnh bhrợ têng du lịch nắc cơnh: homestay, chr’na pr’âm, tân tung da dặ, pa bhrợ ta têng đh’rứah lâng đhanuôr, taanh n’đoóh a doóh… nắc bh’rợ đhanuôr Cơ Tu ma bhrợ têng du lịch cung bơơn lêy nắc rau chr’nắp liêm choom bhlầng bêl t’mooi tước pấh l’lêy, chếêc năl đhị Đông Giang.

Pazêng c’moo đăn đâu, UBND tỉnh Quảng Nam bhrợ têng bấc cr’nọo bh’rợ, pa căh zập văn holá âng đhanuôr Cơ Tu đoọng ha bấc ngai cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng tợơ k’tiếc k’ruung lơơng ting năl tước. Pa căn ATing Tươi, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đọong năl:“Đắh bh’rợ zư lêy chr’nắp văn hoá âng ma nuýh Cơ Tu lâng chr’hoong Đông Giang ơy bhrợ pa dưr c’lâng xa nay zư lêy văn hoá Cơ Tu tước c’moo 2020. Xọoc đâu ơy bhrợ têng đhị zập chr’val, thị trấn lâng pa căh đăh bh’rợ văn hoá, văn nghệ, cung cơnh bhiệc bhan văn hoá thể thao đoọng zư lêy, pa dưr apêê chr’nắp văn hoá nắc đoo. Lâng đhanuôr nắc apêê zêng ting xợơng bhrợ, đh’rứah zư lêy chr’nắp văn hoá liêm bhlầng đoọng pa choom cớ ha lang pêê t’tun”.

Bêl zập vel bhươl da ding k’coong xoọc t’hước tước bh’rợ pa dưr du lịch nắc bh’rợ zư lêy chr’nắp văn hoá Cơ Tu bơơn lêy cơnh cr’van đoọng Đông Giang lêy bhrợ têng cóh pazêng c’moo t’tun. Tợơ apêê bh’rợ zư lêy, pa dưr chr’nắp ty đanh âng đhanuôr Cơ Tu, chính quyền chr’hoong Đông Giang xọoc k’rong zập c’rơ, t’pấh, t’đang apêê chô k’rong bhrợ padưr du lịch, chroi k’rong pa dưr kinh tế, văn hóa - xã hội đhị zr’lụ da ding k’coong chr’hoong Đông Giang./.

Đông Giang bảo tồn văn hóa Cơ Tu

  Duy Bình

Huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam không chỉ được biết đến với những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn trên dãy Trường Sơn hũng vĩ, mảnh đất này còn nổi tiếng với những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Cơ Tu. Chính ý thức bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người dân nơi đây đang là yếu tố quan trọng để Đông Giang vừa đẩy nhanh phát triển kinh tế - xã hội, vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa của địa phương. Nhiều loại hình nghệ thuật Cơ Tu được chính quyền và nhân dân Đông Giang chú trọng gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào địa phương.

Khi những tia nắng ấm tràn ngập núi rừng, bên Gươl làng, tiếng đàn Tăm-bhréh A-lui, khèn Abel, tiếng đàn gơrưna thánh thót như báo hiệu mùa xuân mới đang về. Đúng dịp tết cổ truyền của dân tộc, già làng Bhling Bloó, Alăng Bhlóc cùng đến thăm, chúc tết gia đình nghệ nhân Alăng Đhi.

Trong không khí phấn khởi mừng xuân, các nghệ nhân cùng hòa tấu những bản nhạc vui tươi bằng các loại nhạc cụ truyền thống Cơ Tu.

Những loại nhạc cụ này dùng để đàn ông Cơ Tu sử dụng trong vui chơi hội họp, hát giao duyên mà đặc biệt là trong dịp Tết Cổ truyền. Đó là một trong số rất nhiều nhạc cụ truyền thống mà người Cơ Tu ở làng Bhờ Hôồng, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang còn lưu giữ. Già làng Alăng Đhi, thôn Bhờ Hôồng, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, Quảng Nam nói:“Tôi là một trong những người bảo tồn những loại nhạc của đồng bào Cơ Tu nhằm phục vụ du khách đến làng. Đặc biệt là lễ hội của người Cơ Tu như đánh cồng chiêng, trống, các loại thổ cẩm, khố được trình diễn cho du khách trong nước và khách nước ngoài thưởng thức”.

Trải qua bao biến động của thiên nhiên, lịch sử, chiến tranh loạn lạc, dời làng rồi lại lập làng… nhưng người Cơ Tu, Đông Giang vẫn giữ được nhiều tài sản văn hóa quý trong đó có vốn âm nhạc truyền thống. Nhạc cụ truyền thống này từ lâu đã ăn sâu vào tiềm thức của đồng bào nơi đây. Già làng Alăng Bhlóc, thôn Bhờ Hôồng, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, Quảng Nam cho biết: “Cây đàn này đã có từ xa xưa, người dân làng tự làm nó để phục vụ đời sống hằng ngày. Hồi xưa trong chiến tranh, các đoàn dân công hay biểu diễn cho bộ đội xem để vơi bớt mệt nhọc. Trong lễ hội tết mùa của người Cơ Tu hay ngày tết truyền thống thì bà con xum vầy đến Gươl để nghe tiến đàn, tiếng trống rộn rã”.

Những năm gần đây, nhiều nghệ nhân trong dồn tâm huyết truyền dạy cho nhiều thế hệ trẻ trong làng, từ các loại nhạc cụ đến nói lý, hát lý cho đến các điệu múa truyền thống tân tung, da dặ. Còn những nghệ nhân lớn tuổi khác ở xã Sông Kôn nói riêng và huyện Đông Giang nói chung luôn nỗ lực khôi phục lại loại hình nghệ thuật của người Cơ Tu, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc.

Có thời điểm, văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu đang đứng trước nguy cơ mai một thì ở Đông Giang xuất hiện nhiều cá nhân tự nguyện góp sức bảo tồn giá trị độc đáo của văn hóa đồng bào mình. Tiêu biểu như già làng Y Kông, thôn Tống Coói, xã Ba đã tự mình tạc tượng truyền thống Cơ Tu với nhiều sản phẩm được làm từ gỗ. Đồng bào nơi đây luôn nhắc nhớ về một già làng Cơ Tu bình dị, là báu vật sống trong việc bảo tồn, rất có công trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào. Trong moong nhỏ do chính bàn tay tâm huyết mình xây dựng, già làng Y Kông trưng bày nhiều loại nhạc cụ truyền thống của người Cơ Tu như cồng chiêng, trống, tượng gỗ điêu khắc... Từ hàng chục năm nay, ông cần mẫn góp nhặt cho mình, cho làng và lớp trẻ những bản sắc riêng có “của người Cơ Tu”: “Một dân tộc mất đi văn hóa là mất tất cả cho nên tôi mới bắt đầu làm Gươl nhỏ này nên mới giáo dục con em làm theo. Cá nhân làm được thì tập thể phải cố gắng làm. Trong gia đình có các nhà, tập thể có Gươl để hội họp, giải quyết tất cả mọi việc. Từ cái đó mà tôi gìn giữ, vận động giáo dục con em trong gia đình và đi đến đâu tôi cũng tuyên truyền bà con cố gắng gìn giữ bản sắc của người Cơ Tu.

      Đến Đông Giang, không ai không biết đến ông ALăng Đợi người con của tộc người Cơ Tu. Sinh ra và lớn lên giữa núi rừng hùng vĩ, đắm chìm trong văn hóa Cơ Tu từ nhỏ nên ông luôn dành một tình cảm đặc biệt và lòng say mê với các loại nhạc cụ dân tộc. Từ nhỏ ông thấy cha mình đục đẽo, tạc tượng để làm Gươl…, ông chăm chú nhìn, ghi nhớ và mày mò làm theo, từ đó trở thành nghệ nhân điêu khắc có tiếng ở vùng cao này. Với đôi bàn tay khéo léo và óc sáng tạo, những tác phẩm của ông ra đời trên sự say mê và yêu văn hóa truyền thống của tộc người Cơ Tu. Ông A Lăng Đợi, thôn Gừng, thị trấn P’rao, huyện Đông Giang mong muốn: “Hiện tại bây giờ các văn hóa đó nó đang mai một, mà tôi thì tôi cũng học lại từ bố tôi, từ các ông già làng ở các bản, các thôn khác nhau. Tôi đi học ngày ni không được thì ngày mai tôi cũng đi, ngày mốt tôi cũng đi để học cho bằng được biết cách đánh trống chiêng, kiểu điêu khắc, cách đàn nốt nhạc. Mai sau tôi hướng dẫn cho mấy em để biết và theo nghề truyền thống, cái này cũng có thêm thu nhập khi đi biểu diễn hoặc làm ra các sản phẩm điêu khắc”.

Đông Giang đang tập trung phát triển du lịch cộng đồng bởi đây là hướng đi vừa góp phần mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân, vừa góp phần bảo tồn, quảng bá các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của đồng bào Cơ Tu ra bên ngoài. Du khách đến, lưu lại, thăm quan và sinh hoạt với dân làng giờ đã không còn là điều xa lạ với bà con ở các làng du lịch cộng đồng. Cùng với các loại hình dịch vụ du lịch đang có tại các làng du lịch như homestay, ẩm thực, múa tân tung da dặ, trải nghiệm làm cư dân bản địa, dệt thổ cẩm… thì việc bà con Cơ Tu đã tự mình làm du lịch, trực tiếp hướng dẫn du khách cũng được coi là điểm nhấn khá độc đáo khi du khách đến tham quan, trải nghiệm tại Đông Giang.

Những năm gần đây, UBND tỉnh Quảng Nam tổ chức nhiều chương trình, hội diễn nhằm quảng bá văn hóa của đồng bào Cơ Tu đến với công chúng trong và ngoài nước. Bà ATing Tươi, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết:“Về công tác bảo tồn văn hóa của người Cơ Tu đối với huyện Đông Giang hết sức chú trọng. Huyện Đông Giang đã xây dựng kế hoạch bảo tồn văn hóa Cơ Tu đến năm 2020. Hiện nay đã thực hiện tại tất cả các xã, thị trấn và thông qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ, cũng như các lễ hội văn hóa để bảo tồn, khôi phục lại các bản sắc văn hóa đó. Đối với bà con nhân dân rất đồng tình, hưởng ứng, cùng gìn giữ những nét văn hóa tốt đẹp nhất để lưu truyền cho con cháu mai sau”.

Khi tất cả địa phương miền núi đều đang hướng đến mục tiêu phát triển du lịch thì việc bảo tồn những giá trị văn hóa Cơ Tu được ví như nguồn tài nguyên để Đông Giang khai thác trong những năm đến. Thông qua việc bảo tồn, khôi phục các giá trị truyền thống của đồng bào Cơ Tu, chính quyền huyện Đông Giang đang tập trung các nguồn lực, mời gọi các nhà đầu tư nhằm phát triển ngành du lịch, góp phần phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội tại vùng cao Đông Giang./.