Tu pr’ắt tr’mung ắt pazưm đh’rứah lâng crâng da ding, cruung đác nắc pa tơợ ahay, manứih Thái Tây Bắc ơy choom bhrợ têng zâp pr’đươi pr’dua thủ công lâng cram cr’đêê laliêm chr’nắp la lay âng acoon cóh. Zêng lêy zâp apêê đha’đhâm manứih Thái, tơợ k’tứi nắc ơy lêy pa choom taanh dzặc, đoọng bhrợ padưr đợ pr’đươi pr’dua buôn đươi zâp t’ngay, ooy đâu vêy ép khảu, pr’đươi buôn đợc a’vị đêệp. Đoọng choom taanh bhrợ mưy bêệ ép khảu liêm nhâm, liêm cung cắh vêy buôn, nắc k’đươi manứih bhrợ lêy zay ta bách, bhrợ liêm gít zâp c’nắt bh’rợ tơợ bhiệc lêy pay cram cr’đêê, bhiệc bhlắh bhrợ, taanh lêy ha cơnh đoọng liêm xang.

T’coóh Tòng Văn Hịa, mưy t’coóh vel taanh dzặc liêm choom cóh vel Mòng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La đoọng năl: “J’niêng cr’bưn âng manứih Thái cắh váih ép khảu nắc cắh choom. bhrợ ép khảu cắh vêy buôn. Nắc lêy moót cóh crâng chấc lêy cram cr’đêê doọ crêê g’rưy, k’muôr bhrợ pa hư, tíh liêm, dal, đơơng chô bhlắh chêếh bhrợ ha cơnh đoọng ma mơ, r’boọt ki đặ, xa’xil đoọng buôn taanh bhrợ, doọ tr’đêếh. Ha dang chêếh bhrợ la lấh ga mắc, cắh liêm crêê nắc k’đhạp taanh. A’chặc âng mưy ép khảu nâu bơơn gập bhrợ 2 lang, vêy cơnh pa chăm bhrợ liêm choom. cóh dứp nắc lêy taanh lalay, vêy mưy c’nắt cram k’tứi vil liêm lêy chọ pa nhâm bhrợ dzung ép. Mưy manứih taanh dzặc liêm choom, ha dang bhrợ cắh pa đhêy nắc lứch mưy t’ngay m’pâng tước 2 t’ngay vêy xang liêm.”

Cóh đông bấc manứih nắc buôn lêy taanh bhrợ ga mắc lấh, pay ép bhrợ bấc, đông m’bứi nắc lêy bhrợ k’tứi lâng đợ mơ nâu nắc ting lêy cơnh cr’noọ cr’niêng lalua âng pr’loọng đông. Zâp đoo ép khảu vêy 2 ép lalay, mưy ép ga mắc, choom lêy ta lấh, k’đập mưy cơnh liêm buôn. Ép nắc bơơn đươi đợc a’vị đêệp, đợc a’vị buôn cha zâp bêl cóh t’ngay, đợ bêl đhanuôr lướt cóh ha rêê, cắh cậ đợc ooy đợ g’lúh bhrợ bhiệc bhan, xay xơ, bhuốih a’bhô dang. Ép khảu đợc a’vị đêệp zư đợc nhiệt đenh, a’vị đêệp doọ dzong hư, têêm ngăn đợ mơ đha’hưm yêm âng a’vị đêệp, lấh mơ nắc đêệp ha rêê.

Ép khảu xoọc đâu cắh mưy váih ooy zâp pr’loọng đông manứih Thái, nắc dzợ bơơn đươi ta luôn đhị zâp đông zêệ cha cha acoon cóh. Tu zêng lêy, zâp râu ch’na đh’nắh acoon cóh cơnh a’tứch bóh, a’xiu bóh, lêệ t’priêng, bhơi crâng, a’băng úh.. bêl cha lâng a’vị đêệp đợc cóh ép khảu nắc đha’hưm yêm bhlâng. Amoó Tòng Thị Vinh, c’la đông zêệ ch’na acoon cóh cóh vel Mòng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La đoọng năl: “Ép khảu cắh nặc mưy pr’đươi buôn đươi dua cóh pr’loọng đông, nắc đợ apêê bhrợ pa câl ch’na đh’nắh, pr’ôộm cơnh azi cung cắh choom cắh váih ép khảu. Tu a’vị đêệp t’moót đớc cóh đâu r’boót yêm, mặ zư đợc đha’hưm yêm liêm crêê cơnh pr’hoọm acoon cóh. Ta mooi nắc bêl cha cung xơợng đha hưm yêm lấh, bấc ngai nắc dzợ ta moóh câl đơơng chô cóh đông.”

Ép khảu dzợ bơơn xay moon, đợc p’cắh ooy Bảo tàng acoon cóh, đợc pa câl cóh thị trường, zâp hội chợ, chợ phiên cóh k’coong ch’ngai. Amoó Hoàng Thị Tiên, c’la đông đương pa câl zâp bh’nơơn pr’đươi đắh cram cr’đêê đhị Tổ 3, phường Quyết Thắng, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La đoọng năl: “Acu nắc c’la đông đương pa câl cram cr’đêê, zâp bh’nơơn pr’đươi âng acoon cóh Thái Tây Bắc. Pa câl bấc pr’đươi prudua, ooy đâu vêy ép khảu. Zâp t’ngay cung vêy ngai lướt ta moóh câl ta luôn, lấh mơ nắc zâp đông đương pa câl đoọng bhrợ bhiệc bhan, xay xơ zâp râu. Vêy pr’loọng đông câl đơơng chô đươi đợc a’vị đêệp, hân đhơ cơnh đêếc cung vêy ngai câl đơơng chô bhrợ hun pr’hêl cher đoọng ha pr’zợc, vêy ngai nắc câl đoọng chô đợc pa chăm, lêy cha mêết, xay moon râu pr’đươi âng acoon cóh Thái. Lâng zên pa câl ép khảu tơợ 30-150 r’bhâu đồng ting lêy bhrợ ha cơnh, ha mơ pậ nắc lalay mơ zên.”

Xã hội ting t’ngay ting tr’xăl, pr’đươi pr’dua đươi dua cóh đông bấc liêm, zâp râu bơơn ta pa câl cóh thị trường, hân đhơ cơnh đêếc, cóh pr’loọng đông âng manứih Thái Tây Bắc moon zr’nưm nắc dzợ zư đợc bhiệc đươi dua đồng cắh cậ nhôm zâp râu đợc a’vị đêệp, lâng lấh mơ nắc cắh choom cắh váih ép khảu đợc a’vị đêệp cơnh mưy râu văn hoá chr’nắp liêm âng acoon cóh đay./.

“Ép khảu”, vật dụng thiết yếu trong các gia đình người Thái Tây Bắc

                                                                                                                              Tòng Đức Anh

 Đến với các bản làng người Thái ở Tây Bắc, sẽ thấy bà con sử dụng nhiều vật dụng thủ công đặc trưng, trong đó có ép khảu (đồ đựng xôi)-một vật dụng không thể thiếu trong mỗi gia đình nơi đây.

Có lẽ do cuộc sống gắn liền với thiên nhiên, núi rừng, mà từ bao đời nay, người Thái Tây Bắc đã biết tạo ra các vật dụng thủ công bằng tre nứa rất độc đáo, mang nét đặc trưng của dân tộc. Hầu hết các chàng trai người Thái, ngay từ nhỏ đã học đan lát, để tạo ra các vật dụng thủ công thiết yếu cho sinh hoạt hàng ngày, trong đó có ép khảu (đồ đựng xôi). Để đan được một cái ép khảu bền, đẹp, ưng ý cũng không hề đơn giản, đòi hỏi người đó phải khéo tay, kỳ công trong từng công đoạn từ chọn tre nứa, cách chẻ, vót, kỹ thuật đan cho đến lúc thành phẩm. 
        Ông Tòng Văn Hịa, một già làng giỏi nghề đan lát ở Bản Mòng, xã Hua La, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La cho biết:“ Phong tục tập quán của người Thái không có ép khảu không được. Làm ép khảu không phải là dễ. Phải vào rừng tìm cây tre, nứa, cây giang, tìm cây tre không bị sâu, mọt, gióng dài, thẳng mang về chẻ sao cho lạt đan thật đều nhau, mềm, mỏng, mịn để dễ đan, không bị gãy. Nếu lạt chẻ sợi to, thô thì khó đan, ép không được đẹp. Thân 1 cái ép khảu được gập đôi lại thành 2 lớp, có hình hoa văn đẹp mắt.  Phần đáy ép đan riêng, có một thanh tre nhỏ uốn tròn buộc chặt làm chân ép. Một người đan thành thạo, nếu làm không nghỉ tay thì hết một ngày rưỡi đến 2 ngày mới hoàn chỉnh một cặp ép khảu đẹp”.

 Nhà  đông người thường thường sẽ đan ép to, dùng nhiều cặp ép hơn; nhà ít người sẽ dùng ép nhỏ và số lượng tuỳ theo nhu cầu thực tế của gia đình. Mỗi cặp ép khảu có 2 ép rời, một ép to, một ép nhỏ, có thể mở ra, úp vào một cách dễ dàng. Ép được dùng đựng xôi, đựng cơm trong bữa ăn hàng ngày, những lúc bà con đi nương rẫy, hay những dịp có cỗ bàn, cưới xin, ma chay. Ép khảu đựng xôi giữ được nhiệt lâu, xôi không bị hấp hơi, không bị ướt, đảm bảo độ dẻo thơm của xôi nếp, nhất là nếp tan, nếp nương.

Ép khảu bây giờ không chỉ có trong mỗi gia đình người Thái, mà còn được dùng thường xuyên tại các nhà hàng ẩm thực dân tộc. Bởi hầu hết, các món ăn dân tộc như gà nướng, cá nướng, thịt hun khói, rau rừng, măng luộc… khi ăn với nắm xôi nếp đựng trong ép khảu thì rất ngon. Chị Tòng Thị Vinh, Chủ nhà hàng các món ăn dân tộc ở Bản Mòng, xã Hua La, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La cho biết: “ Ép khảu không chỉ là vật dụng được sử dụng trong gia đình, mà những người làm nhà hàng kinh doanh dịch vụ ăn uống các món ăn dân tộc như chúng tôi cũng không thể thiếu được ép khảu. Vì cơm xôi cho vào ép nó mềm, dẻo, giữ được vị thơm của xôi nếp, vừa đẹp nữa, đúng với bản sắc dân tộc. Khách hàng khi ăn cũng thấy ngon miệng hơn, nhiều người còn mua về làm quà biếu anh em, người thân nữa”.

Ép khảu còn được giới thiệu, trưng bày trong Bảo tàng dân tộc, bày bán trên thị trường, các hội chợ, chợ phiên vùng cao. Chị Hoàng Thị Tiên, chủ cửa hàng bán các sản phẩm mây tre đan tại Tổ 3, phường Quyết Thắng, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La cho biết: “ Tôi là chủ cửa hàng bán mây tre đan, sản phẩm các dân tộc Thái Tây Bắc. Bán rất nhiều mặt hàng trong có ép khảu. Hàng ngày vẫn có đến mua thường xuyên, đặc biệt là các nhà hàng để làm đám cưới, tiệc cỗ các loại. Có gia đình mua về sử dụng để đựng xôi, nhưng cũng có người thì mua về để làm quà tặng bạn bè, có người thì mua về để sưu tập, nghiên cứu, trưng bài, giới thiệu sản phẩm dân tộc Thái. Với giá bán bình quân của ép khảu từ 30-150 ngàn đồng tuỳ theo loại và mẫu mã sản phẩm khác nhau”.

Xã hội  ngày một đổi thay, đồ gia dụng phục vụ gia đình ngày một phong phú đa dạng về mẫu mã, chủng loại được bày bán trên thị trường, nhưng trong mỗi gia đình của người Thái Tây Bắc nói chung vẫn gìn giữ, duy trì việc sử dụng cái ninh (đồng hoặc nhôm), chõ gỗ xôi cơm, và đặc biệt là không thể thiếu ép khảu đựng xôi như một nét văn hoá đặc trưng của dân tộc mình./.