Pazêng c’moo hay, chr’nắp âng t’nơơm quế n’đhơ cắh vêy xiêr ha dợ nắc apêê zr’lụ da ding k’coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam nắc dzợ zư đớc lâng chóh ta bhứah lấh. Nâu đoo nắc c’lâng bh’rợ za zưm âng chr’hoong, tu t’nơơm quế âng chô bh’nơơn tệêm ngăn đoọng ha đhanuôr chóh bhrợ.

            Đh’rứah lâng zập râu t’nơơm chr’nóh lơơng cơnh Sâm Ngọc Linh, giảo cổ lam… nắc quế nắc râu t’nơơm chr’nắp bhlầng, bơơn đhanuôr chóh bhrợ bấc bhlầng đhị chr’hoong Nam Trà My. T’coóh Nguyễn Văn Thành (ắt đhị vel 1, chr’val Trà Leng) ơy lấh 20 c’moo ắt bhrợ t’nơơm quế. Xọoc đâu, đong bhươn âng t’coóh Thành vêy k’ha riêng t’nơơm quế 15 tước 20 c’moo. Tước hân noo bơơn pay, t’coóh chớih pay pazêng t’nơơm zập c’moo đoọng pa câl, chr’nắp zập ký quế loại 1 nắc 55 r’bhầu đồng, loại 2 nắc 45 r’bhầu đồng, mơ dzợ quế nhar nắc mơ 35 r’bhầu đồng. Zập c’moo nắc pr’loọng đong t’coóh vêy âng chô bh’nơơn tợơ t’nơơm quế 15 ức đồng. Đhơ cơnh đếêcm pazêng pr’loọng đong chóh quế cơnh t’coóh Thành dzợ rơơm kiêng Nhà nước vêy cơ chế zúp zooi động chr’nắp k’rong câl tệêmngăn, zúp zooi đhanuôr tệêm ngăn chóh quế. T’coóh Thành moon “pazêng c’moo hay, t’nơơm quế chr’nắp bhlầng ha dợ nắc đăn đâu chr’nắp xiêr bhlầng. Đhơ cơnh đếêc, t’nơơm quế nắc dzợ pr’đợơ kinh tế bha lầng âng đhanuôr chr’val Trà Leng âng zi. Cán bộ, apêê ngành lâng zập cấp đhi vel đong ơy k’đươi moon đhanuôr oó col pa hư t’nơơm quế”.

            Ting cơnh Phòng Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc vel bhươl Nam Trà My, prang chr’hoong nắc vêy lấh 1.500ha quế gốc lâng lấh 5 ức t’nơơm, k’rong đhị apêê chr’val Trà Vân, Trà Vinh, Trà Dơn, Trà Leng, Trà Mai, Trà Tập lâng Trà Cang. Đhanuôr đhị apêê chr’val zập đoo pr’loọng đong zêng vêy t’nơơm quế, vêy t’nơơm lấh 30 c’moo. Zập c’moo, zập pr’loọng đong bơơn pay 10-20 t’nơơm ha dợ cắh vêy pay bơơn bấc. Muy t’nơơm quế pậ âng chô lấh 20kg, pa cala lấh 1 ức đồng. Tu cơnh đếêc, chính quyền vel đong ơy xay moon, k’đươi đhanuôr nắc k’rang lêy chóh t’mêê đhị apêê zr’lụ ơy col pay. T’coóh Lê Hoàng Việt- Chủ tịch UBND chr’val Trà Leng đoọng năl: “n’đhơ k’đháp k’ra ha dợ vel đong ta luôn t’pấh đhanuôr chóh bhrợ oó lơi chr’nóh ơy vêy tợơ a hay. Choom moon ghít nắc t’nơơm quế ơy chroi k’rong ta bil ha ul pa xiêr đha rựt đanh mâng đhị vel đong tu cơnh đếêc nắc apêê a hay ơy chóh lâng đớc bhươn quế đoọng ha coon cha châu”.

            Cóh c’moo 2016, chr’hoong Nam Trà My nắc chóh bhrợ lấh 260.000 t’nơơm quế m’ma đoọng ha đhanuôr chóh t’mêê. Đh’rứah lâng đếêc, apêê pr’loọng đong đhanuôr cung tự bơơn oay cr’liêng quế m’ma chóh lấh 15.000 t’nơơm. Chr’hoong Nam Trà My ơy quy hoạch dâng 6000ha k’tiếc lâm nghiệp đoọng chóh quế lâng bh’rợ nắc dưr váih vel đong chóh quế bấc bhlầng cóh zr’lụ miền Trung-Tây Nguyên tước c’moo 2020. N’đhơ chr’nắp xoọc đâu cắh ơy liêm mơ đươi dua âng đhanuôr, đhơ cơnh đếêc nắc lâng c’lâng lướt đanh mâng nắc t’nơơm quế Trà My dzợ nắc t’nơơm kinh tế bha lầng, chroi k’rong ta bil ha ul pa xiêr đha rựt đanh mâng đoọng ha đhanuôr cóh đâu. T’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: “Xọoc đâu, azi nắc vêy liên doanh, pa tệêt lang bơr pêê doanh nghịêp ha dợ nắc đoo pazêng doanh nghịêp bhrợ cha liêm ta níh. Apêê doanh nghiệp nâu cung pa zưm lâng chr’hoong k’rong câl pazêng pr’đươi tợơ quế âng Nam Trà My. Rơơm tin nắc cóh cr’chăl doó đươnh, bêl Nhà nước đoọng cơ chế Nam Trà My nắc muy zr’lụ chóh za nươu âng k’tiếc k’ruung nắc pr’đươi tợơ quế nâu cung bơơn k’rong câl bấc lấh mơ. Tợơ đếêc, zúp đoọng tệêm ngăn ha đhanuôr đăh chr’nắp lâng đắh pa cala tệêm ngăn lấh”./.

BÁM TRỤ VỚI CÂY QUẾ

            Những năm qua, giá sản phẩm quế tuy có giảm nhưng các xã vùng cao huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vẫn duy trì và nhân rộng thêm nhiều diện tích cây quế. Đây cũng là chủ trương chung của huyện, bởi cây quế cho nguồn thu nhập ổn định đối với người dân.

             Bên cạnh các loại cây dược liệu như sâm Ngọc Linh, giảo cổ lam… thì quế là loại cây đặc sản, chiếm diện tích khá lớn ở huyện Nam Trà My. Ông Nguyễn Văn Thành (trú thôn 1, xã Trà Leng) đã hơn 20 năm gắn bó với cây quế. Hiện vườn nhà của ông Thành có hàng trăm gốc quế 15 đến 20 năm tuổi. Đến mùa thu hoạch, ông chọn những cây đủ tuổi để bán cho thương lái, giá mỗi ký quế loại 1 là 55 nghìn đồng, loại 2 là 45 nghìn đồng, còn lại quế vụn khoảng 35 nghìn đồng. Bình quân mỗi năm gia đình ông thu nhập từ cây quế trên 15 triệu đồng. Tuy nhiên, những hộ trồng quế như ông Thành vẫn mong Nhà nước có cơ chế hỗ trợ để giá thu mua  nguyên liệu quế bình ổn, giúp người dân yên tâm trồng quế. Ông Thành nói: “Những năm trước đây, cây quế rất giá trị nhưng gần đây giá cả tụt giảm. Tuy nhiên, cây quế vẫn là nền tảng kinh tế chính của nhân dân xã Trà Leng chúng tôi. Cán bộ, các ngành, các cấp tại địa phương vận động người dân không phá bỏ cây quế”.

                Theo Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Nam Trà My, toàn huyện có hơn 1.500ha quế gốc với số lượng hơn 5 triệu cây, tập trung ở các xã Trà Vân, Trà Vinh, Trà Dơn, Trà Leng, Trà Mai, Trà Tập và Trà Cang. Người dân ở các xã trên nhà nào cũng có quế, có cây hơn 30 năm. Hàng năm mỗi hộ khai thác số 10 đến 20 cây chứ không khai thác nhiều. Một cây quế trưởng thành cho trữ lượng hơn 20kg, mang về khoản thu nhập gần 1 triệu đồng. Vì thế, chính quyền địa phương đã tuyên truyền, vận động người dân chăm sóc, trồng mới cây con tại vị trí đã khai thác. Ông Lê Hoàng Việt - Chủ tịch UBND xã Trà Leng cho biết: “Dù khó khăn nhưng địa phương luôn vận động bà con không bỏ truyền thống trồng quế. Có thể khẳng định, cây quế đã góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số ở xã Trà Leng. Đây cũng là truyền thống tốt đẹp ở địa phương bởi thế hệ đi trước trồng và để lại vườn quế cho đời con cháu”.

                Trong năm 2016, huyện Nam Trà My tiếp tục gieo ươm hơn 260.000 cây quế giống để cung ứng cho nhân dân đưa vào trồng mới. Bên cạnh đó, các hộ dân cũng tự thu hoạch hạt quế giống gieo được hơn 15.000 cây. Huyện Nam Trà My đã quy hoạch khoảng 6.000ha đất lâm nghiệp để đưa vào trồng quế với mục tiêu trở thành địa bàn trồng quế lớn nhất trong khu vực miền Trung - Tây Nguyên đến năm 2020. Cho dù giá cả hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân, tuy nhiên với hướng đi bền vững thì cây quế Trà My vẫn là cây kinh tế chủ lực, góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững cho đồng bào nơi đây. Ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Hiện nay chúng tôi có liên doanh, liên kết với một số doanh nghiệp mà đó là những doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng. Các doanh nghiệp này cùng phối hợp với huyện bảo hộ sản phẩm quế của Nam Trà My. Tin tưởng rằng, trong thời gian không xa, khi Nhà nước cho cơ chế Nam Trà My là một vùng dược liệu của quốc gia thì sản phẩm quế này cũng được bảo hộ mạnh mẽ hơn nữa. Qua đó, giúp đảm bảo cho bà con về giá cả và đầu ra ổn định hơn”./.