A lớ Pran bơơn ta bhrợ tợơ a xậ tơơm pran (tơơm chứa crâng). Mọot zập hân noo cha noong, pân jứih cóh vel Sung Lớn pếêh pay a xậ chứa truíh k’ruung đác đơơng chô ar pa goóh đhị p’răng đoọng zư pa liêm pr’họom liêm ang âng a xậ. Mọot hân noo boo, bêl doó trơ vâng, pân đil cóh vel nắc pay a xậ nắc đoọng taanh a lớ. Tu bhrợ tợơ pr’đươi bơơn tợơ crâng ca coong nắc a lớ Pran ngăn moọt hân noo ha ọt, l’ngooi moọt hân noo cha noong. Ma nưíh Jrai lêy a lớ pran nắc cơnh muy pr’đươi chr’nắp bhlầng cóh đong, muy đoọng đươi dua đhị vêl ta mooi căh cợ bêl bhiệc bhan xay xơ, lơi a bhuy. Nghệ nhân Rơ mah H’Byu  ặt đhị vel Sung Lớn, chr’val Ia Dơk, chr’hoong Đức Cơ xay moon, xọoc đâu, bấc pr’loọng đong đươi dua a lớ nhựa tu cơnh đếêc bh’rợ taanh a lớ Pran ặt đhị đhr’năng bil pất.  “Acu pa choom taanh a lớ nâu tợơ a dích, a mế cu. Pa choom taanh tợơ bêl p’niên k’tứi pa tước nâu kêi, a cu căh choom lơi bh’rợ nâu, tu nắc đoo truyền thống âng acoon cóh zi. Lang p’niên nâu kêi căh dzợ ngai kiêng pa choom taanh, a cu k’rang nắc dưr bil pất, a cu xọoc pa zay zúp đoọng bh’rợ âng acoon cóh zi oó choom bil, ting t’ngay ting ha dưr”.

T’bhlầng căh đoọng bh’rợ truyền thống dưr bil pất, apêê nghệ nhân vel Sung Lớn, chr’val Ia Dơk xọoc pa zay pa choom đoọng ha lang t’tun taanh bhrợ. N’đhơ t’coóh đhưr, ha dợ nắc bấc c’moo đâu, nghệ nhân Rơ Mah H’Byu, ặt đhị vel Sung Lớn, chr’val Ia Dơk dzợ pa choom bh’rợ taanh a lớ pran đoọng apêê c’mor Jarai cóh vel. Nghệ nhân H’Byu moon, bh’rợ taanh a lớ Pran căh muy bhrợ t’váih apêê pr’đươi buôn đươi dua, nắc dzợ c’cir văn hoá âng ma nuýh Jarai. Nghệ nhân H’Byu pa too pa choom apêê pân đil c’mor cóh vel: “Apêê a châu pa ghít lêy a dích  taanh ấ ! Bh’rợ taanh a lớ nắc đoo bh’rợ âng  lang a hay đớc đoọng a hêê, oó choom ng’lơi vêy xợơng. Apêê a chau nắc lêy pa choom taanh bhrợ bh’rợ nâu, zư lêy truyền thống âng ma nuýh hêê.

Ting năl ghít bh’rợ zư lêy chr’nắp văn hoá truyền thống laliêm âng ma nuýh Jarai, k’bhúh pân đil chr’val Ia Dơk,  chr’hoong Đức Cơ ơy bhrợ t’váih câu lạc bộ taanh alớ Pran vêy 20 cha nắc ting pấh taanh. Dâng 2 c’moo hay, k’bhúh pân đil chr’val  Ia Dơk, chr’hoong Đức Cơ ơy đơơng pa căh a lớ Pran nâu đhị triển lãm, pa căh pr’đươi âng pân đil tỉnh Gia Lai. Tợơ đếêc tước nâu kêi, a lớ pran nắc tợơp pa câl cóh thị trường, lâng chr’nắp tợơ 200.000 đồng tước 400.000 đồng/ 1 bệê a lớ, ting lêy mơ ga mắc k’tứi. Rau chr’nắp bhlầng nắc câu lạc bộ ơy pa dưr loom luônh chắp kiêng văn hoá, rau hâng hơnh bhlầng đăh bh’rợ truyền thống âng ma nuýh Jarai tước lâng apêê a đhi a moó. Năl ghít chr’nắp a lớ, a moó Rơmah Nga ặt đhị Sung Nhỏ,  chr’val Ia Dơk,  chr’hoong Đức Cơ ơy đấh choom taanh a lớ Pran. “Lêy apêê a ngắh, amế ma taanh, a cu kiêng bhlầng, tu cơnh đếêc nắc a cu pa choom taanh. Nâu kêi a cu xoọc pa choom taanh, a cu kiêng  taanh đoọng bếch cha ớh. a lớ nâu bếch mát bhlầng.”  

Bơr pêê c’moo chô ooy đâu, đươi vêy câu lạc bộ taanh a lớ Pran, cắh muy apêê pân đil nắc apêê ta coóh ta ha, p’niên k’tứi cung pa zay ting taanh a lớ Pran. A lớ Pran nắc r’dợ đươi dua bấc cóh zập pr’loọng đong đhanuôr Jrai đhị chr’val k’noong k’tiếc Ia Dơk,  chr’hoong Đức Cơ. Pa căn Rơ Ô H’Rin, Chủ tịch Hội Liên hiệp Pân đil chr’hoong Đức Cơ, Gia Lai đọong năl, Hội nắc xoọc pa zay đơơng a lớ Pran tước lâng thị trường, lâng rơơm kiêng bh’rợ zư lêy bh’rợ tr’nêng taanh a lớ Pran truyền thống âng ma nuýh Jrai liêm choom lâng đanh đươnh lấh mơ: “Azi xoọc t’hước tước đoọng ha đhi a moÓ năl ghít bh’rợ zư lêy a lớ, tợơ đếêc nắc a zi chếêc lêy cơnh đoọng choom pa câl alớ cóh thị trường. Cấp chr’hoong, chr’val đơơng pa câl alớ pran cóh thị trường k’đháp pa bhlầng. Tu cơnh đếêc nắc lêy vêy rau k’rang âng chính quyền vel đong, vêy đề án zúp zooi pa xoọng.”

A lớ Pran nắc muy pr’đươi đơơng chr’nắp văn hoá. Tu căh muy pa căh rau ghít liêm âng đhanuôr Jarai, năc dzợ pr’đươi văn hoá lâng pazêng chr’nắp laliêm ơy đanh c’moo âng đhanuôr cóh đâu. Lâng bh’rợ bhrợ t’váih apêê câu lạc bộ, pa pazay pa choom bh’rợ taanh a lớ Ppran, k’bhúh pân đil zập cấp đhị chr’hoong k’noong k’tiếc Đức Cơ, Gia Lai lâng apêê nghệ nhân xoọc r’dợ pa dưr bh’rợ truyền thống chr’nắp nâu/.

Gia Lai: Người Jarai giữ nghề đan chiếu Pran

              Nguyễn Thảo

Cùng với dệt thổ cẩm, đan gùi, chế tác nhạc cụ dân tộc, thì đan chiếu Pran cũng là một trong những nghề truyền thống của người Jarai ở tỉnh Gia Lai. Trước sự phát triển của công nghệ dệt chiếu hiện đại với nhiều chất liệu khác nhau, nghề đan chiếu pran có nguy cơ thất truyền. Những năm qua, Hội phụ nữ  xã Ia Dơk, huyện biên giới Đức Cơ, tỉnh Gia Lai đã phối hợp với các nghệ nhân người Jarai truyền dạy, phát triển nghề đan chiếu pran độc đáo này.  

Chiếu Pran được làm từ lá cây pran (cây dứa dại). Vào mỗi mùa khô, đàn ông trong làng Sung Lớn chặt lá dứa ở ven suối, quanh các giọt nước mang về phơi khô dưới nắng để giữ màu sáng cho lá. Vào mùa mưa, lúc nông nhàn, phụ nữ trong làng lấy lá ra đan chiếu. Vì làm từ vật liệu thiên nhiên, nên chiếu pran ấm vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Người Jrai coi chiếc chiếu pran như một vật dụng quý giá trong nhà, chỉ được sử dụng khi tiếp khách hoặc những dịp quan trọng như ma chay, cưới hỏi. Nghệ nhân Rơ mah H’Byu ở Làng Sung Lớn, xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ tâm sự, hiện nay, nhiều gia đình trong làng sử dụng chiếu nhựa nên nghề đan chiếu pran đứng trước nguy cơ mai một. “Mình học nghề đan chiếu này từ bà mình, mẹ mình. Học từ nhỏ rồi làm đến giờ, mình không bỏ được cái nghề này, vì nó là truyền thống của dân tộc mình rồi. Giờ lớp trẻ ít đứa muốn học nghề này quá, mình lo nó sẽ bị mất đi, mình đang cố gắng giúp nó giữ lại nghề của dân tộc mình để nó ngày một phát triển chứ không phải bị mất đi”.

Quyết tâm không để nghề truyền thống của ông bà bị mai một, các nghệ nhân làng Sung Lớn, xã Ia Dơk đang tích cực truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Dù tuổi đã cao, sức khoẻ giảm sút, nhưng đã nhiều năm nay, nghệ nhân Rơ mah H’Byu, ở làng Sung Lớn, xã Ia Dơk vẫn miệt mài truyền dạy nghề đan chiết pran cho các thiếu nữ Jarai trong làng. Nghệ nhân H’Byu bảo rằng, việc đan chiếu pran không chỉ làm ra vật dụng bình thường, mà còn là di sản văn hoá của người Jarai. Tay thoăn thoắt đan chiếu, nghệ nhân H’Byu dặn dò các thiếu nữ trong làng:“Các cháu nhìn kỹ bà đan này, nhìn kỹ để học theo nhé! Nghề dệt chiếu là nghề mà ông bà ta ngày xưa để , không thể bỏ được. Các cháu học theo để gìn giữ nghề truyền thống của dân tộc mình.

Với ý thức chung về việc gìn giữ nét văn hoá truyền thống đặc sắc của người Jarai, Hội Liên hiệp phụ nữ xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ đã thành lập câu lạc bộ đan chiếu Pran với 20 thành viên. Cách đây 2 năm, hội liên hiệp phụ nữ xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ đã mạnh dạn mang sản phẩm chiếu pran tới triển lãm, trưng bày các sản phẩm sáng tạo của phụ nữ tỉnh Gia Lai. Kể từ đó tới nay,chiếc chiếu pran đã bắt đầu đến với thị trường, với giá từ 200.000 đồng đến 400.000 đồng/ 1 chiếc tuỳ vào kích thước. Điều quan trọng là các câu lạc bộ đã truyền được tình yêu văn hoá, niềm tự hào về nghề truyền thống của dân tộc Jarai đến với chị em phụ nữ. Cảm nhận được giá trị đó, chị Rơmah Nga ở Làng Sung Nhỏ, xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ đã nhanh tiếp thu nghề đan chiếu Pran. “Nhìn các cô, cha mẹ mình đan chiếu, mình rất thích, nên mình học làm theo. Giờ mình đang học theo. Mình muốn đan được chiếu nằm chơi cho mát. Chiếu truyền thống ngồi mát lắm.”

Vài năm trở lại đây, nhờ câu lạc bộ đan chiếu pran, không riêng các chị em phụ nữ mà các cụ ông, trẻ nhỏ cũng hăng hái đan chiếu pran. Chiếc chiếu pran thân thuộc đã dần phổ biến trong sinh hoạt của các gia đình Jrai ở xã biên giới Ia Dơk, huyện Đức Cơ. Bà Rơ Ô H’Rin, Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ huyện Đức Cơ, Gia Lai cho biết, Hội đang tích cực mang sản phẩm chiếu pran đến với thị trường, với  mong muốn việc gìn giữ nghề đan chiếu pran truyền thống của người Jrai hiệu quả và bền vững hơn: “Chúng tôi đang định hướng cho chị em nhận thức việc gìn giữ chiếu, từ đó, chúng tôi bàn cách đưa chiếu pran ra thị trường. Cấp huyện, xã đưa chiếu pran ra thị trường là điều khó khăn. Do đó, cần có sự quan tâm của chính quyền địa phương, có đề án riêng hỗ trợ thêm.”

Chiếu pran là một sản phẩm mang giá trị văn hoá. Bởi nó không chỉ thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ và công phu của đồng bào Jarai, mà còn là sản phẩm văn hoá với những ý nghĩa tốt đẹp lâu đời của cư dân bản địa.Với việc thành lập các câu lạc bộ, tích cực truyền dạy nghề đan chiếu Pran, Hội Liên hiệp phụ nữ các cấp ở huyện biên giới Đức Cơ, Gia Lai và các nghệ nhân đang từng bước phục hồi nghề truyền thống đáng trân trọng này./.