Đhr’nong đong dal âng t’coóh Y Planh Ayun ặt đhị Cuôr Đăng B, chr’val Cuôr Đăng, chr’hoong Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk  dưr bhui har r’rộ r’răm. Cóh m’pâng căn đong apêê coon n’jứih, xa xao nắc ơy ra văng zớ buáh. Cóh đong za nệê, apêê coon n’đil, ma mai nắc zập cha nắc bhrợ muy bh’rợ, ngai nắc clóh bột, ngai nắc pếêh ra véh, ngai nắc pa chuynh óih đoọng ra văng za zệê.

T’coóh Y Planh đoọng năl, prang c’moo  bhrợ têng cha trơ vâng, ca coon cha châu zập cha nắc zập đhị, ngai nắc lướt học, ngai nắc bơơn k’díc, pay k’điêl đhị ch’ngai tu cơnh đếêc căh bơơn tr’lum ta luôn. Nâu kêi bơơn đhêy tết, acoon cha chau chô lưm a bhướp dích, tu cơnh đếêc nắc zập ngai cóh đong k’rong pa zưm tớt cha chr’na, âm buáh, pa prá xa xay. “Tợơp c’moo nắc cung kiêng đoọng ma nuýh cóh đong k’rong góp nhom tớt cha cha m’jứah, t’đang apêê ca coon chô, apêê ch’ngai cung p’loon chô cóh t’ngay tơợp c’moo. Tu cơnh đếêc nắc đong zi ta đang lứch acoon cha châu đh’rứah chô ooy đong đhị t’ngay tợớp c’moo lâng rơơm kiêng đoọng ma nuýh cóh đong ta luôn ma mông c’rơ, bhrợ cha choom, bấc rau liêm choom cóh pr’ặt tr’mông.”

Đong za nệê nắc đhị bhui har lấh mơ, đh’riêng clóh, đh’riêng tếch, đh’riêng bha bhăm dưr ch’va. A moó H’Linh Ayun, coon n’đil âng t’coóh Y Planh đọong năl, pazêng g’lúh cơnh đâu, apêê chr’na ty đanh nắc bơơn apêê a đhi amoó zệê bhrợ đoọng ma nuýh cóh đong cha. Apêê pr’dzăm cơnh yao (muy rau a xậ pay tợơ crâng cha xợơng ngam ngam, đha hum lâng pr’họom t’viêng liêm đoọng zệê cr’rọong), a trọong tăng clóh lâng k’xêu, a vị đhoóh, jút xậ a rong,…n’đhơ t’ngay c’xu bấc ngai vêy cha, ha dợ cha đhị bêl bấc ma nuýh cóh đong k’rong cha m’jứah nắc cha xợơng yêm lấh. “Hơnh déh c’moo t’mêê   nắc ma nuýh cóh đong chô k’rong k’rong pa zưm đhị đong a mế a ma, đhơ zập ngai ơy vêy đong lalay âng đay ha dợ đhị t’ngay tợơp c’moo cung chô ooy đâu đh’rứah tớt cha chr’na cóh đong amế ma. Apêê pân đil nắc k’rong za zệê, zệê rau chr’na pr’dzăm truyền thống cơnh bột a xậ yao, xa rọong ra đu zệê lâng đhấc lâng bấc pr’dzăm lơơng dzợ. Nâu đoo nắc zên pr’dzăm truyền thống cóh pr’loọng đong zêệ bhrợ đoọng đh’rứah tớt cha cóh t’ngay tợơp c’moo, cung nắc bêl đoọng zập ngai cóh đong bơơn tr’lưm tr’lêy cóh c’moo t’mêê.”

Ơy ting pa căh mặt zúp zooi apêê a mế, a dích ra văng chr’na cha, a moó H’Loan Byă, ma nuýh p’niên bhlầng cóh đong xay moon, tợơ lấh muy c’moo lướt học lâng pa bhrợ ch’ngai đong, đhêy tết nắc cr’chăl a moó xợơng thoải mái bhlầng. A moó bơơn lưm lứch ma nuýh cóh đong, bơơn pa prá xa xay ooy rau dưr váih cóh c’moo hay. Pa bhlầng, nâu bêl nắc a moó bơơn pa choom za zệê rau chr’na âng acoon cóh đay, muy rau chr’na a moó căh lấh bấc cha bêl ơy lướt pa bhrợ căh cợ lướt học. “Xa rọong a xậ yao nắc rau căh choom căh vêy cóh g’lúh cha cha âng ma nuýh Ê Đê đhị puớih chr’na tợơp c’moo, căh cợ bêl bhiệc bhan, xay xơ. Bêl tợơp c’moo nâu, a zi vêy zệê pr’dzăm nâu tu nâu đoo nắc pr’dzăm zập ngai cóh đong zêng kiêng cha. Zêng vêy a đhi noo tợơ cha ngai chô lâng bêl đâu nắc đoọng zập ngai bơơn cha rau chr’na âng đay kiêng bhlầng. C’la cu nắc ma nuýh dzợ p’niên lâng cu kiêng ting pa choom zệê rau chr’na pr’dzăm nâu đoọng zệê cóh zập g’lúh bhiệc bhan, lấh mơ nắc dzợ đoọng pa căh bấc ngai ting năl, cóh t’tun nắc pa choom cớ đoọng ha lang pêê t’tun”.

Chr’na ơy dấc đớc, cóh đhr’nong đong dal, zập ngai tớt tr’đăn, n’jứah âm buốh, cha đăh rau t’mêê zệê bhrợ dzợ púih đha hum yêm. BoÓp p’rá k’chăng, nắc bhrợ g’lúh cha cha đhị tợơp c’moo âng pr’loọng đong t’coóh Y Planh Ayun dưr bhui har r’rộ r’răm lấh mơ. Tơơm pô mai xoọc chớh pô rớơc ang liêm cóh m’pâng tang lâng p’răng Tây Nguyên liêm ang, bhươn cà phê t’viêng liêm xoọc tợơp váih p’lêê nhuum, t’hước lêy vêy muy hân noo k’bhộ ngăn xoọc chô cóh ha pruốt t’mêê./.

Đầm ấm bữa cơm sum họp của người Êđê

VOV Tây Nguyên

Sau một năm làm ăn, đi học xa nhà, ngày Tết là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, quây quần bên nhau. Đối với người Êđê ở Đắk Lắk, ngày nay, tuy không còn sống theo dòng tộc trong những ngôi nhà dài truyền thống nhưng mỗi dịp năm mới, các con cháu dù đã lập gia đình riêng ở buôn khác, tỉnh khác vẫn dành thời gian trở về thăm ông bà, cha mẹ, gặp mặt các thành viên trong gia đình, cùng nhau thưởng thức bữa cơm gia đình với nhiều món ăn truyền thống.

Ngôi nhà dài của ông Y Planh Ayun ở buôn Cuôr Đăng B, xã Cuôr Đăng, huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk trở nên nhộn nhịp. Trong gian khách, các con trai, con rể chuẩn bị sẵn ché rượu cần, cột ngay giữa nhà. Trong gian bếp, các con gái, con dâu mỗi người một việc, người giã bột, người cắt rau, người nhóm bếp để chuẩn bị cho bữa ăn.

Ông Y Planh cho biết, cả năm làm ăn bận rộn, các con cháu mỗi người một nơi, người đi học, người đi lấy vợ, lấy chồng ở xa nên ít có điều kiện gặp mặt. Nay được nghỉ tết, con cháu về thăm ông bà nên ngày đầu năm, cả đại gia đình sum họp ăn bữa cơm, uống ché rượu, trò chuyện hỏi thăm nhau.“Đầu năm mới thì cũng muốn tổ chức cho gia đình sum họp ăn bữa cơm chung, gọi các con về, kể cả những đứa ở xa buôn họ buôn kia thì cũng mong cùng về tụ họp với đại gia đình trong ngày đầu năm. Cho nên là ngày đầu năm mới thì gia đình tôi gọi các con về để đại gia đình cùng sum vầy với mong muốn đại gia đình có nhiều sức khỏe, làm ăn ngày càng tấn tới, có nhiều niềm vui trong cuộc sống”.

Gian bếp của gia đình là nơi nhộn nhịp hơn hẳn, tiếng chày giã, tiếng chặt, tiếng băm vang lên rộn ràng. Chị H Linh Ayun, con gái ông Y Planh cho biết, những dịp như thế này, các món ăn truyền thống sẽ được các chị em trổ tài để thết đãi cả gia đình. Những món như canh bột lá yao (một loại lá rừng có vị ngọt ngọt, mùi thơm và tạo màu xanh rất đẹp cho món canh), cà đắng giã kiến vàng, xôi nếp hấp, lá mì xào, … tuy khá phổ biến trong bữa ăn hàng ngày nhưng khi được ăn trong bữa cơm gia đình thì càng trở nên ngon hơn, hao cơm hơn.“Hân hoan chào đón năm mới thì các anh em trong gia đình tụ họp về đây tại nhà của cha mẹ, cho dù các con, các anh em đều có gia đình riêng và sống ở nhà riêng nhưng ngày đầu năm thì vẫn tụ họp về đây cùng ăn bữa cơm. Các chị em phụ nữ thì tụ họp lại cùng nhau nấu ăn các món truyền thống như canh bột lá yao, canh đu đủ nấu với môn rừng và nhiều món khác nữa. Đây là những món ăn truyền thống trong gia đình cùng thưởng thức trong ngày đầu năm, cũng là một cách để mọi người gặp mặt, chúc nhau nhân dịp năm mới”.

Có mặt cùng phụ giúp các bà, các mẹ chuẩn bị bữa ăn, chị H Loan Byă, thành viên trẻ trong đại gia đình cho biết, sau một năm học hành và đi làm xa nhà, nghỉ tết là thời gian chị cảm thấy thoải mái nhất. Chị được gặp mặt các thành viên trong gia đình, trò chuyện, chia sẻ về những chuyện vui buồn trong năm qua. Đặc biệt, đây là dịp chị được học cách nấu và ăn những món ăn dân giã của dân tộc mình, những món mà chị ít có cơ hội được thưởng thức khi đi làm hay đi học. “Canh bột lá yao là món ăn không thể thiếu của người Êđê trong nhiều dịp như sum họp đầu năm, tiệc tùng hay ma chay. Hôm nay đại gia đình sum họp đầu năm thì chúng tôi cũng nấu món ăn này bởi vì đây là món ăn yêu thích của thành viên trong gia đình. Có cả các anh chị em đi học ở xa và dịp này chính là cơ hội để mọi người được thưởng thức món ăn yêu thích. Bản thân tôi cũng là một người trẻ và tôi cũng mong muốn được học cách chế biến món ăn này không chỉ để nấu trong dịp này mà còn để giới thiệu đến cho các bạn bè và thậm chí sau này dạy lại cho các con cháu mình để chúng nó cũng biết và có thể nấu món ăn này”.

Bữa cơm được dọn ra, trong ngôi nhà dài, mọi người ngồi quây quần bên nhau, vừa uống rượu cần, vừa thưởng thức các món ăn vừa chín tới còn nóng hổi. Tiếng cười nói, trò chuyện càng làm cho bữa cơm đầu năm ở gia đình ông Y Planh Ayun thêm rôm rả. Ngoài sân, cây hoa mai nở vàng rực rỡ giữa nắng vàng Tây Nguyên, vườn cà phê xanh mướt lấp ló chen những chùm quả non, hứa hẹn mùa no ấm đang về trong xuân mới./.