Bhiệc bhan Hết Chá bơơn ma nuýh Thái bhoóc đhị chr’val Đông Sang, chr’hoong Mộc Châu, tỉnh Sơn La bhrợ têng đoọng hay tước ma nuýh vêy ma bhô, p’rá Thái đớc nắc Phì Mun, ơy pa dứah lứch cr’ay đoọng ha đhanuôr cóh vel bhươl. Tìn cơnh t’coóh Vì Văn Phịnh, ma nuýh zư lêy pazêng chr’nắp văn hoá âng bhiệc bhan Hết Chá đhị đâu đoọng năl: Bhiệc bhan Hết Chá âng ma nuýh Thái bhoóc Mộc Châu buôn   ta bhrợ têng moọt c’xêê 3 dương lịch crêê c’xêê 2 âm lịch zập c’moo. Cr’chăl bhrợ têng buôn moọt pazêng t’ngay x’rịa c’xêê 3. Zập tô k’bhúh Thái nắc bhrợ têng muy c’moo lâng bơơn ta bhrợ đhị đong âng ma nuýh ta ha bhlầng âng k’bhúh nặc. T’cooh Vì Văn Phịnh đọong năl: “Cóh vel vêy 4 tô k’bhúh bhuốih, apêê tr’xăl bhuốih. Nắc c’moo đâu pr’loọng đong nâu bhuốih, c’moo t’tun pr’loọng đong lơơng bhuốih. Tô vêy bấc acoon cha châu đơơng chô băn nắc tô Vì. Tước c’xêê 2 âm nắc lêy bhrợ, ma nuýh lơơng chô zúp zooi ting bhrợ”.

Bhiệc bhan Hết Chá vêy 2 c’nặt: bhuốih lâng bhiệc bhan âm cha. Bhuối nắc ra văng muy tơơm x’nuur ta bhrợ lâng muy tơơm cram ga mắc, tíh lêy đhị t’ngay liêm bhlầng nắc âng chô. Toor tơơm x’nuur vêy clặ jéh  n’loong lâng jéh cram k’tứi đoọc dông a coon nạ lâng pr’đươi buôn đươi dua pa căh đoọng ha pr’ặt tr’mông zập t’ngay  cơnh: chr’đhí, a chim, a xiu, a đúh, a xếêh, t’rị, bhuông, đong g’dớ, pô ban, p’lêê còn… bơơn ta coóch boọc tợơ n’loong, cram, cr’đe lâng zập rau bha ar màu… đh’rứah lâng đếêc nắc zập rau tr’cọ x’nưl cơnh: cha gâr, chiing, xảng chá. Cóh đếêc xảng chá vêy 2 bộ (bộ ga mắc nắc 2 tơơm pazêng jéh cram ba ga mắc ma mơl bộ k ‘tứi nắc 8 jéh cram k’tứi lấh). Pazêng ma nuýh ting pấh bhrợ bhiệc bhuốih vêy muy cha nắc dzoọng bhuốih nắc ma nuýh bha lầng, muy cha nắc dzoọng plọong a luốt lâng apêê ta coóh ta ha, đha đhâm, p’niên căh ơy k’điêl. Muy rau căh choom căh vêy đhị bêl bhuốih nắc pướih bha nuốih. Pướih bha nuốih nắc vêy pazêng 2-2,5kg cha néh, 2 bệê za hương, 2 đồng bạc, 5 bệê nến k’tứi lâng 2 bệê nến ga mắc, 2 cr’liêng a tứch, 2 bệê bhuợt n’tập đhị za hương cha néh, bơr pêê rau pô chớh, cóh đếêc vêy pô ban…

Tợơp bhuốih, ma nuýh bha bhuốih pa nhưa đoọng ha bhô dang xợơng bh’rợ Chá âng pr’loọng đong, âng đhanuôr vel  bhươl ơy bhrợ cóh c’moo hay, rơơm đoọng a bhô dang cher đoọng zập rau liêm crêê. Xang bêl pa nhưa t’đang a bhô dang chô, nắc ra văng pr’đươi đoọng ha bhiệc bhan âm cha lâng bhuốih cóh căn đong xang, ma nuýh dzoọng bhuốih nắc t’đang t’coóh vel đh’rứah lâng đhanuôr t’pấh tơơm x’nuur n’tập đhị m’pâng tang đong lâng ting pấh cha ớh, âm cha bhiệc bhan. Đh’rứah lâng hát Chá, lêy bhrợ xang bh’rợ bhuốih zước đoọng a coon cha châu oó ca ay jéh, dâng bha nuốih đoọng ha bhô dang, đớc pô đoọng năl ơn apêê bhô dang.

       Bhuốih xang nắc tước bhiệc bhan âm cha pa căh đhr’năng tr’mông tr’méh zập t’ngay âng đhanuôr Thái, vêy bấc rau bơơn pa căh cơnh: lướt ta plăm, t’bơơn a xiu, pa choom rí bhrợ ruộng… lâng đợ ma nuýh ting pấh 20-30 cha nắc nắc a tếh. zập ngai đh’rứah múa t’nớơt đhiêr tơơm x’nuur, bhui har cha ớh k’chăng..: “T’rị nắc lướt pa tíh, choom bhrợ clung ha rêê nắc c’la đong vêy yêm loom, ha dang căh nắc pa tang tước chợ đoọng pa câl. Chr’ploọng cóh đhăm dứp nắc vêy a bhuớp, chr’ploọng đhăm piing nắc vêy bhi dưa. Lướt lết c’lâng nắc ca ay tuôr ngoóc…”

Bhiệc bhan dzợ pa căh bấc rau chr’ớh ty đanh, văn hoá, văn nghệ laliêm pr’hay. Rau t’coóh Vì Văn Phịnh pa chắp k’rang nắc xoọc đâu ma nuýh năl ooy bhiệc bhan cung cơnh bhrợ têng bhiệc bhan căh dzợ vêy bấc. C’la t’coóh nắc pa zay zư đớc đhơ cơnh đếêc c’rơ âng đoo cung mơ đhệêng. Tu cơnh đếêc rơơm vel đong lêy vêy c’lâng bh’rợ, k’rong zên bạc pa choom, pa liêm rau pr’đươi đươi dua đhị bêl bhrợ bhiệc bhan. T’coóh Vì Văn Phịnh đọong năl: “Zên bạc đơ bhlầng đoọng pa liêm pazêng lấh u hư, nắc cơnh câl chỉ, k’dua ma nuýh bhrợ. Cung choom bhrợ toong t’ngay đoọng acoon cha châu ting pấh bhrợ têng nắc đoo cung muy cơnh pa choom đoọng ha lang t’tun zư lêy lâng choom  bhrợ têng. A cu cung căh lấh năl lứch, rau đơ k’đháp nắc lêy đanh ng’bhrợ. Tu cơnh đếêc nắc a cu zước apêê lêy vêy zên bạc đoọng bhrợ têng”.

Bhiệc bhan Hết Chá  nắc chr’nắp văn hoá a bhô dang, đơơng chr’nắp đoàn kết âng ma nuýh Thái bhoóc Mộc Châu. Nâu đoo nắc cung đoọng ha đhanuôr ting pa nhâm loom luônh đoàn kết bhlưa vel bhươl piing vel dứp, pa dưr tr’mông tr’méh k’bhốh ngăn./.

Hết Chá-Lễ hội mang đậm nét văn hóa tâm linh

 của người Thái trắng Mộc Châu

                                     Thào Ly

  Hàng năm cứ đến tháng 3 dương lịch (Tức tháng 2 âm lịch),  đồng bào Thái Trắng ở xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La lại tưng bừng tổ chức Lễ hội Hết Chá. Đây là Lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa tâm linh,sự đoàn kết cộng đồng của đồng bào Thái trắng Mộc Châu.

        Lễ hội Hết Chá được người Thái trắng tại xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La tổ chức để tạ ơn Thầy mo (tiếng Thái là Phì Mun) đã chữa khỏi bệnh cho người dân trong bản mường. Theo ông Vì Văn Phịnh, người lưu giữ, bảo tồn những nét văn hóa của Lễ hội Hết Chá tại đây cho biết: Lễ hội Hết Chá của người Thái Trắng Mộc Châu thường được tổ chức vào tháng 3 dương lịch (tức tháng hai âm lịch) hàng năm. Thời điểm tổ chức thường là những ngày cuối tháng 3. Mỗi dòng họ người Thái sẽ đứng ra tổ chức một năm và thường được tổ chức tại nhà của trưởng dòng họ. Ông Vì Văn Phịnh cho biết: “Trong bản có 4 dòng họ cúng, họ cứ thay phiên nhau làm. Như năm nay nay gia đình này làm thì sang năm không được làm nưa để gia đình khác làm. Có nhiều con nuôi nhất là họ vì. Cứ đến tháng hai là làm, những người khác về phụ tá cho người làm, tức là có ông lam là người giúp việc”.

Lễ hội Hết Chá có hai phần: Lễ và Hội. Phần Lễ phải chuẩn bị một cây nêu là một cây tre to, thẳng và được chọn ngày đẹp để lấy về.  Xung quanh cây nêu cắm những thanh gỗ và que tre nhỏ để treo các vật dụng tượng trưng cho cuộc sống sinh hoạt hàng ngày như: cái quạt, chim, cá, ếch, ngựa, trâu, thuyền, tổ ong, ve sầu, hoa ban, quả còn…được làm rất công phu từ gỗ, mây, tre và các loại giấy, chỉ màu…Cùng với đó là các loại nhạc cụ như: trống, chiêng, xảng chá. Trong đó xảng chá có hai bộ (bộ to là hai cây gồm các đoạn tre to bằng nhau; bộ nhỏ gồm 8 cây tre nhỏ hơn). Những người tham gia làm Lễ  có một thầy cúng là người làm chính, một người thổi sáo và các ông lãm (gồm có người già, trung niên, trẻ chưa vợ). Một phần không thể thiếu trong phần lễ  là Mâm cúng và đồ cúng.  Mâm cúng có khoảng 2-2,5 kg gạo, hai cái bát, hai đồng bạc, 5 cây nến nhỏ và hai cây nến to, hai quả trứng gà, 2 thanh kiếm cắm xuống 2 bát gạo, một số loại hoa, trong đó có hoa ban…

Bắt đầu nghi lễ, thầy cúng hát lời báo cáo với tổ tiên đã khuất về việc làm Chá của gia đình, cộng đồng bản muờng mình trong năm, mong muốn được phù hộ công việc suôn sẻ. Sau khi hát mời tổ tiên về dự, duyệt công tác chuẩn bị lễ hội và cúng trên nhà sàn xong, thầy cúng mời Trưởng bản cùng bà con rước cây nêu về trước sân nhà sàn cùng tham gia phần hội. Cùng với hát chá, phải xong một số nghi thức quan trọng khác trong nghi lễ nữa thì các con nuôi hay những người ốm đau được thầy mo chữa khỏi bệnh mới được phép dâng lễ vật, dâng hoa lên để tạ ơn.

Sau phần Lễ là phần hội mô phỏng lại cuộc sống bình dị thường ngày của đồng bào dân tộc Thái, với nhiều hình ảnh được tái hiện sinh động như: một chuyến đi săn, một chuyến đi bắt cá, tập trâu cày ruộng... với số lượng người tham gia khoảng 20-30 người trở lên. Mọi người cùng nhau nhảy múa quanh cây nêu, tạo không khí vui tươi, phấn khởi theo những vần thơ như hình ảnh tập trâu cày ruộng:“Trâu ơi cứ đi thẳng, biết cầy nương gia chủ mới yêu, biết làm ruộng gia chủ mới quý, Không thì dắt  ra chợ bán. Nhảy xuống thửa dưới thì có hổ, nhảy lên thửa trên có rồng. Đi sai thì đau cổ, đỉ khổ thì đau vai…”

Lễ hội còn tái hiện rất nhiều trò chơi dân gian, văn hóa, văn nghệ đặc sắc. Điều ông Vì Văn Phịnh trăn trở là hiện nay những người am hiểu về lễ hội cũng như cách thức tổ chức lễ hội không còn nhiều. Bản thân ông đã rất tích cực lưu giữ, bảo tồn nhưng sức lực có hạn. Vì thế ông mong địa phương cần có kế hoạch, đầu tư kinh phí truyền dạy, sửa chữa các vật dụng phục vụ cho lễ hội. Ông Vì Văn Phịnh cho biết: “Chủ yếu là kinh phí để sửa chữa những phần bị hỏng hóc, như mua chỉ, thuê người làm. Cũng có thể tố chức thành ngày cả con cháu đến cùng làm, đấy cũng là một hình thức để truyền dậy và lưu giữ. Tôi chỉ biết làm phần thô thôi, còn những kỹ thuật này rất khó làm và tốn rất nhiều thời gian.  Vì vậy chúng tôi cũng xin đề xuất cần có nguồn kinh phí như vậy”.

Lễ hội Hết Chá là nét văn hóa tâm linh sâu sắc, mang ý nghĩa đoàn kết cộng đồng của người Thái Trắng mộc Châu. Đây cũng là dịp để bà con thắt chặt thêm tình đoàn kết bản trên mường dưới, xây dựng cuộc sống ấm no./.