Đhị thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, Bộ Văn hóa- Thể thao lâng Du lịch, Bộ Khoa học Công nghệ, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam lâng Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam t’mêê bhrợ têng Hội thảo Khoa học “ Dinh trấn Thanh Chiêm lâng chữ Quốc ngữ”. Hội thảo nắc ơy t’pấh bấc apêê pa chắp lêy, apêê học giả đắh k’tiếc k’ruung hêê lâng đắh lơơng, apêê linh mục, đong k’đhợơng lêy ting pấh. 70 boóp p’rá ting k’rong prá xay ooy apêê k’bhúh xa nay crêê tước bhiệc bhrợ têng ghít liêm, moon ghít c’rơ bh’rợ âng Dinh trấn Thanh Chiêm cóh bhiệc pa dưr xứ Đàng Trong, Nam tiến, Cảng thị Hội An…; zr’lụ âng Dinh trấn Thanh Chiêm cóh đhr’năng dưr váih Chữ Quốc ngữ, c’rơ bh’rợ âng apêê giáo sỹ đắh Tây, chr’nắp bhlầng nắc Fracisco de Pina, Alexandre de Rhodos cung cơnh c’rơ bh’rợ âng p’rá Quảng, đhanuôr Quảng cóh đhr’năng bhrợ t’váih chữ Quốc ngữ.

        Ting cơnh bha ar xrắ ty đanh a hay, moọt c’moo Nhâm Dần (1602), chúa Tiên Nguyễn Hoàng bhrợ têng Dinh trấn Quảng Nam (dzợ đớc nắc Dinh trấn Thanh Chiêm), xoọc tợơp nắc bhrợ têng đhị chr’val Cầu Húc, xang nắc pa đhấc chô ooy chr’val Thanh Chiêm, chr’hoong Điện Bàn (nâu kêi nắc chr’val Điện Dương, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam). Dinh trấn Thanh Chiêm bơơn lêy nắc đhị ắt bhrợ thứ 2 âng Đàng Trong. Đhị đâu nắc căn cứ thuỷ quân grơơ k’rơ (chiến thắng hạm đội Hà Lan moọt c’moo 1644, zêl prúh 7 chu âng quân Trịnh…); nắc pr’đợơ đoọng bh’rợ Nam tiến. Đhị Thanh Chiêm, tợơ c’moo 1617 tước c’moo 1625, linh mục Francisco de Pina ơy pa choom p’rá Việt, pa choom đạo lâng p’rá Việt lâng pa choom đoọng ha 2 ch’nắc giáo sĩ nắc Alexandre de Rhodos, ma nuýh Pháp lâng Antonio Fonte, ma nuýh Bồ Đào Nha. Linh mục Francisco de Pina đh’rứah xrắ bha ar pa too pa choom “cơnh bhrợ têng Latinh hoá p’rá Việt” lâng “Ngữ pháp p’rá Việt”. T’cóoh Dương Trung Quốc, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đoọng năl:

        Hội thảo Khoa học Dinh trấn Thanh Chiêm lâng chữ Quốc ngữ ơy bhrợ váih râu liêm chr’nắp đắh số lượng lâng bh’nơơn apêê boóp p’rá ting prá xay khoa học. Râu muy, c’rơ bh’rợ, pa dưr pr’dzoọng âng Dinh trấn Thanh Chiêm lâng pr’ắt tr’mông chính trị, xã hội, quốc phòng lâng kinh  tế âng zr’lụ k’tiếc Quảng Nam lâng xứ Đàng Trong. Râu bơr, năl ghít c’rơ bh’rợ Dinh trấn Quảng Nam nắc đhị tr’nợơp bhrợ t’váih chữ Quốc ngữ, năl ghít nắc t’váih chữ Quốc ngữ lâng c’rơ bh’rợ âng apêê giáo sĩ cơnh Francisco de Pina, Alexandre de Rhodos cóh bhiệc t’váih lâng pa liêm chữ Quốc ngữ cung cơnh c’rơ bh’rợ âng manuýh Nhật, âng ma nuýh bhriêl choom Việt Nam xoọc đếêc./.

                                       Hội thảo Khoa học Dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ

            Tại thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Bộ Khoa học Công nghệ, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam vừa tổ chức Hội thảo Khoa học “Dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ”. Hội thảo thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu, các học giả trong và ngoài nước, các vị linh mục, nhà quản lý tham gia. 70 tham luận do các học giả, nhà nghiên cứu trình bày tại Hội thảo tập trung vào các nhóm vấn đề liên quan đến việc làm sáng tỏ, khẳng định vai trò, vị trí của Dinh trấn Thanh Chiêm trong phát triển xứ Đàng Trong, Nam tiến, Cảng thị Hội An…; Vị trí của Dinh trấn Thanh Chiêm trong quá trình ra đời Chữ Quốc ngữ, công lao của các giáo sỹ phương Tây, đặc biệt là Fracisco de Pina, Alexandre de Rhodos cũng như vai trò của tiếng Quảng, cư dân Quảng trong quá trình sáng tạo ra chữ Quốc ngữ. 

Theo sử liệu, vào năm Nhâm Dần (1602), chúa Tiên Nguyễn Hoàng thành lập Dinh trấn Quảng Nam (còn gọi là Dinh trấn Thanh Chiêm), ban đầu đặt tại xã Cầu Húc, sau dời về xã Thanh Chiêm, huyện Điện Bàn (nay thuộc xã Điện Phương, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam). Dinh trấn Thanh Chiêm được coi là thủ phủ thứ 2 ở Đàng Trong. Nơi đây từng là căn cứ thủy quân hùng mạnh (chiến thắng hạm đội Hà Lan vào năm 1644, đánh bại 7 cuộc tấn công quy mô của quân Trịnh…); là bàn đạp để tiến hành cuộc Nam tiến. Tại Thanh Chiêm, từ năm 1617 đến năm 1625, linh mục Francisco De Pina đã học tiếng Việt, truyền đạo bằng tiếng Việt và dạy cho 2 giáo sĩ là Alexandre de Rhodes, người Pháp và Antonio Fonte, người Bồ Đào Nha. Linh mục Francisco De Pina đồng thời viết tài liệu giảng dạy “Phương pháp Latinh hóa tiếng Việt” và “Ngữ pháp tiếng Việt”. Ông Dương Trung Quốc, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết:

      (Hội thảo Khoa học Dinh trấn Thanh Chiêm và chữ Quốc ngữ đã tạo dấu ấn sâu sắc về số lượng và chất lượng các tham luận khoa học. Thứ nhất, vai trò, vị trí của Dinh trấn Thanh Chiêm đối với đời sống chính trị, xã hội, quốc phòng và kinh tế của vùng đất Quảng Nam và xứ Đàng Trong. Thứ hai, xác định vai trò Dinh trấn Quảng Nam là nơi đầu tiên khai sinh ra chữ Quốc ngữ, xác định ai là cha đẻ ra chữ Quốc ngữ và vai trò của các vị giáo sĩ như Fracisco de Pina, Alexandre de Rhodos trong việc sáng tạo và hoàn thiện chữ Quốc ngữ cũng như vai trò của người Nhật, của trí thức Việt đương thời./.)