Zâp g’lúh ha pruốt chô, bêl plêệng tơợp moót cha cêết, đợ đoong lan crâng nắc ma tr’thi dưr pô váih laliêm , cung nặc bêl đhanuôr acoon cóh Tà Ôi cóh chr’hoong k’coong ch’ngai A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế r’rộ r’răm đh’rứah lâng Tết A Za nắc dzợ ta moon bhiệc bhan ty chr’nắp ga mắc bhlâng ooy c’moo âng acoon cóh Tà Ôi. Tết A Za dzợ ta moon nắc bhiệc bhan zước nhăn hân noo bơơn bhrợ, Tết cha a’vị t’mêê âng manứih Tà Ôi ta bhrợ bêl đợ cr’liêng ha roo, a’bhoo, a’rong... ơy xang ta bơơn bhrợ, t’moót đớc cóh zơng. Bêl đâu nắc bêl zâp vel đông k’coong ch’ngai cóh chr’hoong A Lưới bhrợ bhiệc bhan, tơợp đợ xa’nưl chiing goong, đợ pr’múa khèn, pr’múa pr’hay liêm bhlâng đoọng đương hơnh déh Tết A Za.

Nhàn: Đhanuôr lâng pr’zợc nha nhêr!

Azi xoọc vêy mặt đhị chr’val Hương Lâm, chr’hoong k’coong ch’ngai A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đợ t’ngay nâu, cóh zâp vel đông zr’lụ đhanuôr acoon cóh cóh đâu xoọc r’rộ r’răm đhị pr’ắt bh’rợ bhiệc bhan A Za, bhiệc bhan hơnh déh cha a’vị t’mêê âng đhanuôr zâp acoon cóh Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu ắt mamung truíh c’lâng Trường Sơn.

Xoọc đâu ahêê nắc đh’rứah tr’lưm lâng t’coóh vel Phạm Xuân Hội, manứih Cơ Tu cóh vel Liên Hiệp, chr’val Hương Lâm, chr’hoong A Lưới đoọng chấc lêy năl gít lấh mơ ooy bhiệc bhan A Za âng đhanuôr ớ.

Nhăn chào t’coóh vel Phạm Xuân Hội. C’moo đâu, đhanuôr hêê bhrợ têng bhiệc bhan A Za zi lưa lấh mơ zâp c’moo cắh lua?

Cóh zr’lụ âng zi nắc c’moo n’đoo cung bhrợ têng bhiệc bhan Aza. Bêl ahay A Za nắc cắh vêy crêê tước tết nguyên đán. Tơợ bêl váih Đảng nắc đhanuôr cung cha tết ty cơnh apêê a’duôn lâng nâu đoo nắc g’lúh azi bhrợ têng bhiệc bhan A Za. C’moo đâu azi bhuốih A Za bêl hi dưm 30 Tết, crêê bêl xoọc giao thừa m’pâng c’moo ty lâng c’moo t’mêê.

Cơnh đêếc, đoọng bhiệc bhrợ têng bhiệc bhan A Za nắc lêy ra văng bhrợ ha cơnh lâng đợ n’hâu nêếh lêy ra văng?

Bhrợ têng A Za nắc ting lêy ooy zâp pr’loọng đông, vêy pr’loọng nắc lêy bhrợ a’ọc, vêy pr’loọng nắc a’tứch, lâng cắh choom cắh váih zâp pr’đươi đắh crâng cơnh a’chim a’đhắh, bhơi r’véh... a’pướih lêy bhuốih A Za nắc vêy bấc râu ch’na đh’nắh cơnh avị đêệp, lêệ a’tứch, lêệ a’ọc, lêệ a’đhắh, a’xiu, ha dợ a’xiu nắc lêy vêy bấc râu a’xiu bơơn đắh tâm k’ruung, váih búah n’dza... a’pướih ch’na nắc lêy đoọng ta mooi, bêl bhrợ têng A Za buôn lấh 10 râu món, cơnh zâp râu lêệ la cơnh ta moon tếh lâng vêy pa xoọng a’vị cuốt, a’vị hor... đợ pr’loọng n’đoo z’zăng lấh mơ nắc bhrợ lấh mơ đêếc. Cóh bàn thờ lêy bhuốih nắc lêy bha lếp m’bhoong, đoọng t’đang moon Giàng, apêê lấh bil, đh’rứah lêy chô cha A Za lâng pr’loọng đông.

Bhiệc bhan A Za nâu nắc ta bhrợ têng bêl g’lúh chr’nắp cắh lua?

Bhrợ A Za nắc g’lúh đoọng đhi noo cóh pr’loọng đông ơy glúh ắt lalay, k’căn k’conh, bhúh xoọng ma chô tr’lưm tr’lêy, hơnh déh A Za. Bêl ahay apêê nắc lướt cha A Za nắc cắh váih hun pr’hêl, mưy ma lướt lưm ta moóh đh’rứah, xoọc đâu nắc váih hun pr’hêl, tứi ga mắc nắc ting zâp manứih, cung choom đơơng 10 r’bhâu đồng, 20 r’bhâu đồng đợc đhị ta bhuốih, rơơm kiêng đoọng pr’loọng đông nắc bhrợ têng cha liêm choom, lưm bấc râu pr’đoọng.

Ớ, nhăn cám ơn t’coóh vel Phạm Xuân Hội, nhăn chúc t’coóh lâng đhanuôr Cơ Tu cóh chr’val Hương Lâm hơnh déh mưy tết ty chr’nắp cung cơnh cha tết A Za bhui har, têêm ngăn!

Cắh mưy chr’val Hương Lâm, nắc đhị bấc vel đông âng manứih Tà Ôi, Pa Cô cóh A Lưới, đhanuôr cung xoọc lêy r’rộ r’răm hơnh déh tết A Za. Bhiệc bhan A Za âng đhanuôr zâp acoon cóh cóh đâu pazêng bấc j’niêng cr’bưn. Ooy đâu, A xa a rah (bhiệc bhan rau xúah pa liêm) bơơn ta lêy nắc j’niêng cr’bưn chr’nắp, oó đoọng ta bhứch ooy zâp bhiệc bhan pậ tứi. Xang bhiệc bhan rau xúah liêm nâu tước j’niêng cr’bưn Cha chọt, nắc bhiệc ra văng, nâu đoo nắc j’niêng cr’bưn xay moon đoọng ha zâp a’bhô dang năl, nắc acoon a’châu cóh vel đông lêy lướt cóh crâng, xiêr cóh tâm chấc lêy t’bơơn zâp râu ch’na đh’nắh a’yêm đoọng ha dang lâng zâp a’bhô dang. J’niêng cr’bưn Ka coong tro, nắc k’đươi căn ha’roo nắc đoo bhiệc bhlâng âng bhiệc bhan A Za nâu. Ooy j’niêng bh’rợ nâu, manứih bhuốih bhrợ nắc lêy t’đang k’đươi căn ha’roo lêy chô moót cóh đông bhlâng pấh bhiệc bhan lâng zâp râu m’ma chr’nóh lơơng. Xang bêl bhrợ têng liêm xang zâp j’niêng cr’bưn n’tếh, t’coóh vel nắc lêy bhrợ têng bhiệc bhuốih zâp a’bhô dang m’ma chr’nóh, tâm k’ruung, da ding, đhí... bhiệc bhuốih tô bhúh lâng đợ apêê ơy lấh bil.

Ooy râu xa’nưl chiing goong r’rộ r’răm âng t’ngay Tết A Za cóh vel đông đay, t’coóh Phạm Xuân Hội nắc lêy bhuốih zâp a’bhô dang: “Ơ giàng, bêl đâu pr’loọng đông zi bhrợ têng cha A Za, azi năl ơn c’moo ty ơy vêy lêy zooi zúp đoọng ha zi bơơn băn bấc a’tứch, a’ọc, băn ta rí, k’roóc padưr pa xớc, zên k’míah bơơn bấc đoọng đợc cóh tủ, cóh rương. Bêl đâu azi lêy bhuốih bhrợ k’đươi moon a’dích a’bhướp, tô bhúh ma chô cha đắh lêệ a’tứch, a’vị t’mêê, đắh a’xiu, lêệ la, acu bhuốih a’bhô dang đông, tơơm chr’nóh, bh’năn băn đoọng rơơm kiêng moót c’moo t’mêê lêy zooi zúp đoọng ha pr’loọng đông zi k’rơ lấh mơ, băn a’tứch, băn a’ọc, ta rí, k’roóc padưr pa’xớc bấc lấh mơ, bơơn bấc zên, doọ ngai k’ay, zâp ngai cóh pr’loọng đông lưm bấc râu pr’đoọng”.

Tết A Za nắc g’lúh đoọng đhanuôr acoon cóh Tà Ôi, Pa Cô bhrợ p’cắh loom luônh chắp nhêr tước zâp a’bhô dang, loom luônh năl ơn a’căn ha’roo ơy lêy băn đoọng ha bấc lang acoon a’châu tơợ lang nâu tước lang n’tốh. Lâng nắc zước nhăn râu pr’đoọng liêm crêê ha đhanuôr, vel bhươl bơơn ắt mamung têêm ngăn, doọ váih pr’lúh cr’ay, bơơn bhrợ liêm bấc. T’coóh Lê Văn Rao, cóh vel Pơr Lếch, chr’val Hương Lâm, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đoọng năl, Tết A Za nắc g’lúh đoọng zâp ngai cóh vel đông lơi jợ đợ râu cắh liêm crêê, tr’mốp loom luônh ooy pr’ắt tr’mung zâp t’ngay đoọng lêy đh’rứah đoàn kết, ắt pazưm c’rơ, bhrợ padưr vel bhươl k’bhộ ngăn: “Tước c’xêê 12 dương, xang bêl ha roo cóh ha rêê, cóh ruộng ơy xang ta xoót bơơn nắc lêy bhrợ têng cha A Za. Bêl k’noọ bhrợ têng nắc cung lêy zêệ avị t’mêê, váih lêệ a’tứch đoọng bhuốih a’bhô dang vêy đoọng liêm choom ooy c’moo l’lăm đoọng váih bấc ha roo, vêy bấc bh’năn băn. Bêl bhrợ têng nắc zâp pr’loọng đông zêng chrooi đoọng, vêy đông chrooi đoọng a’tứch, vêy đông chrooi đoọng a’vị hor, búah... apêê t’coóh p’niên, pân jứih pân đil zêng chô ooy đông Moong đh’rứah lêy ặt cha đắh, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch, đh’rứah n’toong chiing goong. Lâng xang nặc chô ooy zâp đông đay ma tự bhrợ têng cha A Za lalay”.

Bhiệc bhan A Za âng đhanuôr k’coong ch’ngai A Lưới pazêng 2 n’juông: bhrợ bhiệc lâng moót bhiệc bhan, zâp đoo zêng âng đơơng chr’nắp liêm văn hoá ma bhưy chr’nắp. Hân đhơ cơnh đêếc, lướt zi lấh cr’chăl đenh đươnh, 2, 3 văn hoá cơnh zâp pr’múa pr’hát, xa’nập xập ma bil pất. T’coóh Phan Tiến Dũng, Gíam đốc Sở văn hoá, Thể thao tỉnh Thừa Thiên-Huế đoọng năl, xoọc đâu, ngành pazưm lâng UBND chr’hoong A Lưới đoọng lêy cha mêết zư lêy lâng padưr râu chr’nắp liêm ty âng bhiệc bhan nâu, ooy đâu pazưm zâp c’lâng bh’rợ đoọng pa choom ha đợ apêê lang xoọc đâu chô ooy zâp pr’múa, pr’hát âng bhiệc bhan A Za: “Xoọc đâu zâp t’coóh vel, trưởng vel lâng đợ apêê xoọc lêy váih zâp râu chr’nắp liêm văn hoá nắc apêê vêy bấc apêê t’coóh, vêy t’coóh lấh 100 c’moo, nắc bhiệc bhrợ padưr bhiệc bhan A Za Konh azi nắc lêy pazưm đắh c’léh pr’dzoọng lâng bhrợ p’cắh bhiệc bhan liêm crêê j’niêng, đợ đhị không gian văn hoá, đợ chr’nắp âng manứih Pa Cô, manứih Tà Ôi xoọc zư lêy. K’noọ tước đâu azi nắc lêy bhrợ bha ar pa tơ pa gơi ooy Bộ Văn hoá thể thao lâng Du lịch công nhận bhiệc bhan A Za nắc c’cir văn hoá phi vật thể k’tiếc k’ruung”.

Ooy đhỉ âu xa’nưl chiing goong r’rộ r’răm, tết A Za âng đhanuôr zr’lụ k’coong ch’ngai A Lưới bhrợ đenh tước ra diu t’ngay 1 tết. Pr’múa K’lới, Cha chấp âng pân jứih pân đil Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu cóh truíh da ding Trường Sơn ting ặt dưr xưl r’rộ, p’cắh moon đớc mưy c’moo t’mêê ơy chô lâng vel bhươl k’coong ch’ngai./.

Đón Tết A Za với đồng bào A Lưới

                                  PV Kim Thu-Hốih Nhàn

       Mỗi độ xuân về, khi tiết trời bắt đầu se lạnh, những nhánh lan rừng đua nhau khoe sắc trong làn sương trắng bồng bềnh, cũng là lúc đồng bào dân tộc Tà Ôi ở huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế nhộn nhịp cùng Tết A Za, lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm của tộc người Tà Ôi. Tết A Za hay còn gọi là lễ hội cầu mùa, Tết cơm mới của người Tà Ôi diễn ra khi những hạt lúa, bắp ngô, củ sắn… đã được thu hoạch đem cất vào kho. Đây là lúc các bản làng vùng cao ở huyện miền núi A Lưới trẩy hội, bắt đầu những hồi cồng chiêng, những điệu khèn, điệu múa hay nhất đón chào Tết A Za.

Hốih Nhàn: Thưa bà con và các bạn!

Chúng tôi đang có mặt tại xã Hương Lâm, huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Những ngày này, khắp các bản làng vùng đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây đang rộn ràng trong không khí của lễ hội A Za, lễ hội Mừng cơm mới của đồng bào các dân tộc thiểu Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu…sinh sống dọc dãy Trường Sơn.

Bây giờ chúng ta cùng gặp già làng Lê Xuân Hội, người Cơ Tu ở thôn Liên Hiệp, xã Hương Lâm, huyện A Lưới để tìm hiểu kỹ hơn về Lễ hội A Za của bà con nhé.

Xin chào già làng Lê Xuân Hội. Năm nay, đồng bào mình tổ chức lễ hội A Za muộn hơn mọi năm phải không ạ?

Ở vùng chúng tôi thì năm nào cũng tổ chức lễ hội Aza. Trước đây A Za không liên quan gì đến Tết Nguyên đán. Từ khi có Đảng thì bà con cũng ăn Tết cổ truyền như đồng bào Kinh và đây cũng là dịp chúng tôi tổ chức Lễ hội A Za. Năm nay, chúng tôi cúng A Za vào đêm 30 Tết, đúng lúc giao thời giữa năm cũ và năm mới.

Vậy, để tổ chức Lễ hội A Za thì phải chuẩn bị như thế nào và lễ vật gồm những gì ạ?

  Tổ chức A Za thì tuỳ từng hộ gia đình, có hộ thì mổ lợn, có hộ thì thịt con gà, cùng với đó không thể thiếu các sản vật từ rừng, như thú rừng, rau rừng…. Mâm cúng Aza thì có nhiều món ăn, như cơm nếp, thịt gà, thịt heo, thịt thú rừng, cá, riêng cá thì có nhiều loại cá được bắt từ sông, suối, có rượu cần… Mâm cơm đãi khách khi tổ chức Aza thường hơn mười món, như các loại thịt vừa kể trên còn có thêm bánh cuốt, cơm lam… những hộ nào mà khá giả hơn thì hơn thế nữa. Trên bàn thờ cúng thì giăng tấm tút, tấm thổ cẩm, để gọi Giàng, bố mẹ đã khuất về chứng kiến, cùng ăn Aza với gia đình.

Chắc hẳn Lễ hội A Za được tổ chức vào dịp đặc biệt phải không ạ ?

Làm A Za là dịp để anh em trong gia đình đã ra ở riêng, bố mẹ, họ hàng thăm hỏi nhau, chúc mừng Aza. Trước đây người ta đi ăn Aza thì không có quà, chỉ đi thăm nhau, hỏi han nhau thông thường thôi, nhưng nay thì có quà, quà to quà nhỏ tuỳ mỗi người, mình có thể đem 10 nghìn, 20 nghìn để trên bàn thờ cúng, mong cho gia chủ làm ăn tấn tới, gặp nhiều điều may mắn.

Vâng, xin cám ơn già làng Lê Xuân Hội, chúc ông và bà con Cơ Tu ở xã Hương Lâm đón một cái Tết cổ truyền cũng như ăn Tết A Za vui tươi, hạnh phúc!

Thưa bà con và các bạn!

Không riêng xã Hương Lâm, mà tại nhiều thôn bản của người Tà Ôi, Pa Cô ở A Lưới, bà con cũng đang nô nức chào đón Tết A Za. Lễ hội A Za của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây gồm nhiều nghi lễ. Trong đó, A xa a rah (lễ tẩy rửa) được xem là nghi lễ quan trọng, không thể thiếu được trong các lễ hội lớn nhỏ. Sau lễ tẩy rửa là đến nghi lễ Cha chọt (lễ chuẩn bị), đây là nghi lễ báo cho các vị thần linh biết là con cháu trong làng sẽ lên rừng, xuống suối tìm kiếm các món ngon vật lạ dâng lên Giàng và các thần linh. Nghi lễ Ka coong tro (lễ mời mẹ lúa) là phần chính của lễ A Za. Trong nghi lễ này, thầy cúng làm lễ mời mẹ lúa vào nhà chính dự hội cùng các loại giống cây trồng khác. Sau khi hoàn thành các nghi lễ trên, già làng sẽ thực hiện lễ cúng các vị thần giống cây trồng, thần sông, suối, gió, núi…, lễ cúng Tổ tiên và những người đã khuất.

       Trong tiếng chiêng trống rộn ràng của ngày Tết A Za của làng mình, ông Lê Xuân Hội cất lời cúng Giàng và các vị thần linh: “Ơ Giàng, hôm nay gia đình chúng tôi tổ chức ăn Aza, tôi biết ơn năm cũ đã phù hộ cho tôi nuôi được nhiều gà, nhiều lợn, nuôi trâu, nuôi bò phát triển, tiền kiếm được nhiều tôi để ở trong tủ, trong rương. Hôm nay tôi cúng mời ông bà tổ tiên ăn thịt gà, ăn cơm mới, ăn cá, ăn thịt, tôi cúng thần nhà, thần cây trồng, vật nuôi mong sang năm mơi phù hộ cho gia đình tôi mạnh khoẻ, nuôi gà, nuôi heo, trâu, bò phát triển nhiều hơn nữa, kiếm được nhiều tiền, không ai ốm đau, mọi người trong gia đình đều gặp nhiều điều may mắn”.

       Tết AZa là dịp để đồng bào dân tộc Tà Ôi, Pa Cô thể hiện lòng thành kính đến các vị thần linh, lòng biết ơn mẹ lúa đã nuôi dưỡng lớp lớp con cháu từ thế hệ này đến thế hệ khác. Đồng thời, cầu mong thần linh phù hộ cho dân làng được sống yên vui, không ốm đau, dịch bệnh, mùa màng tốt tươi. Ông Lê Văn Rao, ở thôn Pơr Lếch, xã Hương Lâm, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên – Huế cho biết: Tết A Za là dịp để mọi người trong các bản làng bỏ qua những mâu thuẫn, bất đồng trong cuộc sống hàng ngày, cùng nhau đoàn kết, gắn bó, chung sức, chung lòng xây dựng bản làng no ấm, sung túc: “Đến tháng 12 dương, sau khi lúa rẫy, lúa ruộng đã thu về thì tổ chức ăn Aza. Trước khi tổ chức cũng thì mình ngắt cây lúa, nấu cơm mới, thịt con gà để cúng tổ tiên, các thần linh năm vừa qua đã phù hộ có nhiều lúa, có nhiêu con vật nuôi. Khi tổ chức thì mỗi gia đình đêu góp vào, có nhà góp con gà, có nhà góp cam lam, rượu cần… tất cả già trẻ, trai gái, đàn ông, phụ nữ đều về nhà Moong cùng ăn mừng, cùng nói lý, hát lý… cùng đánh trống, đánh chiêng. Và sau đó thì về nhà mỗi gia đình tự tổ chức ăn Aza riêng.

Lễ A Za của đồng bào miền núi A Lưới gồm 2 phần: lễ và hội, tất cả đều mang ý nghĩa văn hóa tâm linh và tính cộng đồng độc đáo. Tuy nhiên, trải qua thời gian dài, một số nét văn hóa như các điệu múa hát, trang phục có phần bị mai một. Ông Phan Tiến Dũng Giám đốc Sở Văn Hoá, Thể thao tỉnh Thừa Thiên – Huế cho biết, hiện nay, ngành phối hợp với UBND huyện A Lưới để nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của lễ hội này; trong đó tập trung các giải pháp để truyền dạy cho những thế hệ hôm nay về các điệu múa hát của lễ Aza. “Hiện nay các già làng, trưởng bản và những người đang sở hữu các giá trị văn hóa thì họ rất nhiều tuổi rồi có cụ đã trên 100 tuổi, cho nên việc phục dựng lễ hội Aza Koonh chúng tôi sẽ ghi chép những mô tả về hình ảnh thể hiện các lễ nghi thực tế, những không gian văn hóa, những giá trị mà người Pa Cô, người Tà Ôi đang gìn giữ. Sắp tới chúng tôi làm hồ sơ đến Bộ VHTT&DL công nhận lễ hội Aza là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Trong tiếng chiêng trống rộn ràng, Tết A Za của đồng bào vùng cao A Lưới kéo dài đến tận sáng Mồng 1 Tết.  Điệu K’lới, Cha chấp của trai gái Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu nơi đài ngàn Trường Sơn cứ âm vang, âm vang mãi, báo hiệu một một năm mới đã về với bản làng vùng cao./.