Đhanuôr manứh Dao bhrông Yên Bái cắh ngai dzợ hay j’niêng cr’bưn Phúa Chuống ơy váih tơợ ha bêl, nắc mưy năl lang xoọc đâu moon pa choom đoọng ha lang đắh tốh, dưr váih nắc mưy văn hoá j’niêng cr’bưn lâng manứih Dao bhrông xang zâp bêl lứch tết. P’căn Phùng Thị Chài, cóh vel 4 Khe Vàn, chr’val Phúc Lợi, chr’hoong Lục Yên, tỉnh Yên Bái moon: “Tơợ p’niên acu ơy năl tước j’niêng cr’bưn Phúa chuống âng acoon cóh zi. Cắh vêy ngai dzợ hay n’năl j’niêng phúa chuống ơy váih tơợ ha bêl, acu lêy a’dích a’bhướp ahay xay moon nắc j’niêng cr’bưn ahay âng manứih Dao lâng bơơn zư đợc tơợ bấc lang ơy.  Xang bêl phúa chuống nắc lứch tết, zâp pr’loọng đông lêy ch’chóh cớ, b’băn, lâng cr’noọ cr’niêng mưy c’moo bhrợ cha k’bhộ ngăn”.

Ảnh minh họa

  Tơợ t’ngay 3, t’ngay 4 Tết nắc a’tốh, zâp pr’loọng đông manứih Dao bhrông nắc ra văng chúa phuống, t’váih vàng âng đơơng đoọng ha pêê a’bhướp a’dích đắh tốh, đoọng moót mưy hân noo bhrợ têng t’mêê lâng cr’noọ cr’niêng kiêng bhrợ cha liêm buôn. Nâu đoo nắc mưy j’niêng cr’bưn bơơn đhanuôr Dao bhrông zư đợc pa tơợ ahay a hươn.

Đhanuôr Dao bhrông moon đợ t’ngay tết nắc apêê lang ahay buôn lêy chô ặt đương đhị buôn p’bhuốih đoọng đh’rứah chô cha tết bhui har, zooi zúp đoọng ha pr’loọng đông, k’coon cha châu. Tu cơnh đêếc, đợ pr’đươi pr’dua đoọng lêy bhuốih bhrợ nắc cơnh bánh gù, bành dày, kẹo mứt, p’lêê p’coo, a’tao nắc bơơn phúa chuống nắc vêy choom âng đơơng.

Bêl k’noọ phúa chuống, pr’loọng đông nắc lêy pay giờ liêm crêê lâng k’đươi manứih chô bhuốih bhrợ zooi zúp pr’loọng đông lâng cr’noọ cr’niêng âng đơơng a’bhướp a’dích ahay chô. Đoọng bhrợ bhiệc phúa chuống pr’loọng đông nắc lêy ra văng đợc acoon ‘tứch ta úh, 2 ta la bha ar dó, cắt bhrợ hình vuông k’tứi mơ tr’pang têy xang nặc in hình pa chăm cóh 2 đắh ta la bha ar nâu đoọng bhrợ zên bha ar, 5 p’ngan đác, 5 p’ngan búah lâng 3 thẻ hương. Bhiệc bhan xang bêl ra văng liêm xang bơơn đợc đhị pa pan bhuốih a’bhướp a’dích, tô bhúh ahay đoọng lêy bhuốih. Manứih bhuốih Triệu Tiến Minh cóh vel 2, chr’val Phúc Lợi moon: “Bêl đâu nắc lứch ặ tết, pr’loọng đông nhăn cảm ơn a’dích a’bhướp a’hay ơy chô cha tết lâng pr’loọng đông, k’coon cha châu. Bêl đâu lứch tết pr’loọng đông ơy ra văng bhrợ bhiệc bhan k’đươi u pêê chô cha lâng zooi zúp đoọng ha pr’loọng đông vêy mưy c’moo bhrợ cha liêm choom, ma mung k’rơ. Azi nhăn lêy đớc a’pướih đoọng ra văng moót mưy hân noo bhrợ cha t’mêê”.

Xang bêl bhuốih âng đơơng a’bhô dang, a’dích a’bhướp chô lâng óch xang zên bha ar, đhanuôr lêy nắc xang ặ tết, bhiệc bhuốih bơơn pr’loọng đông lêy bhrợ đoọng ch’na ha zâp apêê cóh đông đh’rứah tớt ặt cha đắh prá xay c’lâng bhrợ cha t’mêê. Đhị 2, 3 vel đông, xang bêl óch vàng mã âng đơơng manứih bil chô lang đắh tốh, zâp pr’loọng đông nắc ra văng mưt a’pướih ch’na đoọng bhuốih vel đông. Đhị đình làng, manứih bhuốih ta chắp lêy nắc pazao đoọng lêy bhuốih bhrợ đoọng ha zâp đông, xang nặc bhiệc bhuốih zr’nưm đoọng ha zâp vel đông. Xang bêl bhuốih nâu, zâp đông lêy pay zâp pr’đươi pr’dua pa bhrợ ta têng đoọng lêy lướt cóh ha rêê bhrợ têng, rơơm mưy c’moo t’mêê k’bhộ ngăn, liêm zâp./.

Tục  Phúa chuống của đồng bào Dao đỏ Yên Bái

                                                               Thiều Nghiệp

  Cũng như nhiều dân tộc khác, người Dao đỏ đón Tết cổ truyền theo lịch âm. Để bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, người đã khuất, dịp Tết đồng bào cũng làm lễ mời tổ tiên về vui xuân đón Tết với gia đình và cũng làm lễ hóa vàng (bà con gọi là Phúa Chuống) để tiễn đưa tổ tiên về cõi âm.

Bà con người Dao đỏ Yên Bái không ai còn nhớ tục Phúa chuống có từ bao giờ, chỉ biết là thế hệ này truyền cho thế hệ khác, trở thành một nét văn hoá tín ngưỡng đối với người Dao đỏ sau mỗi khi hết Tết. Bà Phùng Thị Chài, thôn 4 Khe Vàn, xã Phúc Lợi, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái nói:“Từ bé tôi đã biết đến tục phúa chuống của dân tộc mình.  Không ai còn nhớ tục phúa chuống có từ bao giờ, tôi thấy ông bà  kể đây là phong tục xa xưa của người Dao và được duy trì từ bao đời nay. Sau khi phúa chuống là hết tết, các gia đình lại trồng cấy, chăn nuôi, với mong muốn một năm làm ăn  phát đạt”.

Từ ngày mồng ba, mồng bốn Tết trở đi,  các gia đình người Dao đỏ lại chuẩn bị phúa chuống (hoá vàng) đưa tiễn tổ tiên về cõi âm,  để bước vào một mùa sản xuất mới với mong muốn làm ăn thuận lợi. Đây là một nghi lễ được đồng bào Dao đỏ duy trì từ bao đời nay.

Đồng bào Dao đỏ quan niệm những ngày tết  tổ tiên luôn ngự trị trên bàn thờ để vui xuân đón tết, phù hộ độ trì cho gia đình, con cháu. Vì vậy những lễ vật thờ như bánh gù, bánh dày, kẹo mứt, hoa quả, mía phải được phúa chuống thì mới được đem xuống.

Trước khi phúa chuống, gia đình phải chọn giờ đẹp và mời thầy cúng đến giúp gia đình phúa chuống với mục đích đưa tiễn tổ tiên về cõi âm. Để làm lễ phúa chuống gia đình phải chuẩn bị con gà luộc, 2 tờ giấy dó, cắt thành hình vuông nhỏ bằng bàn tay rồi in hình hoa văn lên trên 2 mặt giấy( tzụ tzâyz) để làm tiền giấy, 5 chén nứơc, 5 chén rượu và 3 thẻ nhang. Lễ sau khi chuẩn bị xong được bày lên bàn thờ tổ tiên để cúng. Thầy cúng Triệu Tiến Minh ở thôn 2, xã Phúc Lợi nói: “ Hôm nay tết đã hết, gia chủ xin cảm ơn ông bà tổ tiên đã về ăn tết với gia đình, con cháu. Hôm nay hết tết gia đình đã chuẩn bị lễ, mời ông bà tổ tiên nhận cho và phù hộ cho gia đình một năm mới làm ăn thuận lợi, người người mạnh khoẻ. Gia đình xin được dọn lễ vật xuống để bước vào một mùa làm ăn mới”.

Sau khi cúng đưa tiễn tổ tiên về cõi âm và đốt xong tiền giấy, bà con coi như là hết tết, lễ thờ được gia đình dọn xuống và làm mâm cơm để các thành viên trong gia đình cùng ngồi quây quần bên nhau bàn hướng làm ăn mới.  Ở một số vùng, sau khi đốt vàng mã tiễn người đã khuất về với cõi âm xong, mỗi gia đình chuẩn bị một mâm cơm để cúng làng. Tại đình làng, thầy cúng có uy tín nhất được giao trách nhiệm làm lễ cúng cho từng nhà, sau đó là lễ cúng chung cho cả bản. Sau lễ cúng này, các nhà  lấy các dụng cụ phục vụ lao động sản xuất như: dao, lấy cuốc, cầy,  bừa ra để mài cho thật sắc, tra lại cán cho chắc tay để lên nương, ra đồng với khí thế hăng say và hy vọng một năm mới đầy đủ, no ấm…./.