L’lăm a hay, đha nuôr k’noong k’tiêc Hùng Sơn, bâc năc bhrợ têng đhr’niêng cơnh ty, choh ha roo, clang, a rong coh ha rêê. Bhrợ têng năc ăt g’nưm ooy plêêng k’tiêc, căh vêy kế hoạch tu cơnh đêêc bơơn pr’đoọng năc zâp cha, căh pr’đoọng năc ha ul. Bâc c’moo đăn đâu, vêêl đong p’ghit tr’xăl tơơm chr’noh, acoon bh’năn, coh đêêc p’zương pa dưr zâp râu tơơm z’nươu ha chr’năp bhrợ cha dal.

Pr’loọng đong anoo Alăng Nhớt coh vêêl Cha’nốc năc muy coh bâc pr’loọng z’lâh đha rưt đươi choh đẳng sâm coh ha rêê. C’moo 2022, pr’loọng đong a moo đh’rưah lâng bâc pr’loọng Cơ Tu coh veêl bơơn vêêl đong zooi đoọng m’ma đẳng sâm đoọng pa dưr bhrợ cha, pa chăp tươc z’lâh đha rưt nhâm mâng. Coh cr’chăl choh, anoo bơơn cán bộ khuyến nông pa choom đọong tơợ bh’rợ pooc k’tiêc, bhrợ n’luung tươc zư x’mir lêy, gr’lêêh đoong. Năc đhêêng 2 c’moo, tơơm đẳng sâm âi choom rố pay, zooi tr’mông đong a noo Nhớt tr’xin tr’xăl.

Anoo Nhớt đoọng năl, đong âi xăl lâh 2 héc ta k’tiêc ha reê dzang choh đẳng sâm c’chăl lâng abhoo đêêp. Cơnh lâng chr’năp pa câl bình quân 250 r’bhâu đồng/kg đẳng sâm t’mêê, zâp hân noo choh pr’loọng đong pa chô dâng 40 ưc đồng. Vêy tơợ pa chô yêm têêm, đong a noo băn p’xoọng c’rooc, a tưch, a đha đọong pa dzooc bh’nơơn.“Đươi choh đẳng sâm năc tr’mông âng pr’loọng đong tr’xăl bâc. Pr’ăt tr’mong yêm têêm, doó dzợ k’rang bêl ha ul, bêl ca bhố cơnh ahay. Hơnh bhlâng năc đảng sâm dzợ bơơn vêêl đong zooi đoọng chơơc lêy c’lâng pa câl, ma nưih tươc câl tươc nang pay câl cơnh lâng zên câl yêm têêm”. 

Pr’loọng đong pr’căn Zơrâm Thị Próc coh vêêl Arâng, chr’val Hùng Sơn công âi xăl lâh 2,5 héc ta k’tiêc bhrợ ha rêê dzang choh đẳng sâm, a hự c’chăl lâng abhoo lion bơơn 5 c’moo đâu. Ting pr’căn Proc, ahự buôn choh, doó lâh buôn răng chêêt, doó moon bón phân n’đhang tơơm công dưr liêm lâng choom rố pay xang 1 c’moo choh. Cơnh lâng đẳng sâm, pr’căn choh côh n’dup grâng, đươi dua k’tiêc crâng vêy dzêp dzong tu cơnh đêêc doó lâh ga lêêh zư x’miir lêy n’đhang liêm choom lâh bhrợ ha rêê ha lai.

Tơợ 2023 tươc đâu, zâp c’moo pr’loọng đong pr’căn Proc pa chô tơợ 50-60 ưc đồng tơợ pa câl đẳng sâm lâng ahự. Tr’mông r’dợ yêm têêm, pr’loọng đong đoo âi vă p’xoọng Ngân hàng chính sách xã hội bhrợ bhr’lâ đong xang, k’rong bhrợ quầy pa câl tạp hóa k’tứi. Pr’căn Zơrâm Thị Proc xay moon:“Bơơn chính quyền zooi đoọng m’ma chr’noh, pa choom đoọng ng’cơnh choh bhrợ, x’miir lêy, azi công p’zay tr’xăl đoọng vêy pr’đơợ pa dưr tr’mông pr’loọng đong. Tơợ c’moo 2023 tươc đâu, pr’loọng đong năc tơơp vêy pa chô tơợ sâm lâng a hự, vêy c’moo bơơn 50 ưc đồng, vêy c’moo 60 ưc đồng. C’moo đâu, pr’loọng đong t’bhlâng k’đhơợng bhrợ lâng choh t’bhưah a hự, sâm đoọng yêm têêm pr’ăt tr’mông lâh mơ”.

Lêy chr’năp pa câl dal, ting t’ngay ting bâc ngai ting pâh tr’xăl đhăm ha rêê dzang choh apêê tơơm z’nươu. T’cooh Alăng Tỏa, Trưởng vêêl Arâng, chr’val Hùng Sơn đoọng năl, prang vêêl vêy 86 pr’loọng cơnh lâng 329 cha năc, bâc năc ma nưih Cơ Tu. Bâc c’moo đăn đâu, bâc pr’loọng vey k’tiêc bhrợ têng bơơn vêêl đong zooi đoọng, p’too pa zương pa dưr apêê tơợ z’nươu, cơnh đẳng sâm, a hự, ba kích… Cr’chăl bhrợ têng, cán bộ tươc pa choom đoọng, zooi đha nuôr tơợ bh’rợ chơơih m’ma, bhrợ k’tiêc, choh c’chăl lâng tơơm chr’noh n’hâu tươc zư x’mir lêy lâng bơơn pay.

Đươi cơnh đêêc, đha nuôr r’dợ tr’xăl cơnh pr’chăp, cơnh bhrợ, năl quy hoạch k’tiêc pa bhrợ, chơơih pay tơơm chr’noh liêm glăp, pa chăp kêy bhrợ cha đanh mâng. Tươc đâu, vêêl Arâng âi xăl lâh 20 hécta k’tiêc bhrợ têng căh liêm dzang choh quế, đẳng sâm, ahự, bhlăng xi đh’rưah lâng apêê tơơm cha p’lêê n’lơơng, đợ pr’loọng đha rưt xiêr ting c’moo. “Bh’nơơn tơợ choh z’nươu zooi đha nuôr tr’xăl cơnh pa chăp, cơnh bhrợ. Bâc pr’loọng âi ma châc pa choom kinh nghiệm, choh c’chăl đoọng pa dưr bh’nơơn đhị mr’đoo đhăm k’tiêc. Đươi cơnh đêêc, Arâng âi mă bơơn vêêl bhươl t’mêê cơnh liêm pr’hay x’ría c’moo 2024. Đợ pr’loọng đha rưt xiêr tơợ 48% c’moo 2023 xiêr dzợ 29% c’moo 2024, c’moo 2025 dzợ 19,76%. Pa chô bh’nơơn muy cha năc k’dâng 45 ưc đồng/c’moo” - T’cooh Alăng Tỏa đoong năl. 

Chr’val k’noong k’tiêc Hùng Sơn, thành phố Đà Nẵng bâc năc đha nuôr Cơ Tu ăt ma mông. N’đhơ hạ tầng âi bơơn k’rong bhrợ pa liêm, n’đhang đhr’niêng bh’rợ bhrợ têng dzợ cơnh ty a hay bhrợ ha đợ apêê đha rưt dzợ ăt bâc lâh 50%. Ting t’cooh Zơrâm Buôn, Chủ tịch UBND chr’val Hùng Sơn, pa xiêr đha rưt, ha dưr dal pr’ăt tr’mông đha nuôr ta luôn năc bh’rợ bha lâng âng vêêl đong. Coh đêêc, pa dưr tơơm z’nươu bơơn xay moon năc c’lâng lươt pa bhlâng, tr’xin dưr vaih zr’lụ bhrợ têng k’rong muy đhị ting Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Hùng Sơn xay moon coh nhiệm kỳ 2025-2030.

T’cooh Zơrâm Buôn đoọng năl, tươc đâu, chr’val Hùng Sơn âi bơơn pa dưr 260 ha đẳng dâm, 40 ha ba kích, 2 ha sâm 7 ha la 1 pô, 2,5 ha bhlăng xi lâng 2 ha sâm Ngọc Linh. Vêêl đong công k’đhơợng xay apêê hội, đoàn thể, mặt trận tín chấp lâng Ngân hàng Chính sách xã hội ha lâh 1.610 cha năc đha nuôr vă lâh 117 tỷ đồng đoọng k’rong bhrợ têng, t’bhưah prđhang bhrợ cha.

“Chr’val Hùng Sơn vêy đhăm crâng ga măc, pa bhlâng liêm glăp đoọng pa dưr zâp râu tơơm z’nươu coh n’dup crâng. Vêêl đong xooc p’loon zên tơợ apêê bh’rợ xa nay, dự án đơc đoọng ha zr’lụ đha nuôr acoon coh lâng da ding ca coong zooi đha nuôr choh lâng bhrợ t’bhưah apêê tơơm z’nươu cơnh đẳng sâm, ba kích, ngọc cẩu, ahự, bhlăng xi…. Pa bhlâng năc, a zi công xooc choh lêy 1 héc ta sâm Ngọc Linh, ha dang liêm choom năc vêy bhrợ t’bhưah. Chr’val Hùng Sơn t’bhlâng tươc x’ría nhiệm kỳ 2025-2030, pa xiêr đợ pr’loọng đha rưt xiêr n’dup 25%, pa chô bhnơơn muy cha năc dâng 43 ưc đồng zâp c’moo” - T’cooh Zơrâm Buôn đoọng năl. 

Tơợ apêê pr’đhang liêm ghit, choom lêy tơơm z’nươu xooc bhrợ t’vaih c’lâng lươt t’mêê, zooi đha nuôr zr’lụ da ding ca coong căh muy z’lâh đha rưt năc dzợ tr’xin bhrợ cha ca van đhị đhăm k’tiêc vêêl đong đay./.

Trồng dược liệu- hướng thoát nghèo của người dân Hùng Sơn 

Phát huy lợi thế tự nhiên, xã biên giới Hùng Sơn, thành phố Đà Nẵng chú trọng phát triển cây dược liệu dưới tán rừng, xem đây là hướng đi góp phần giảm nghèo bền vững. Cách làm này đang giúp nhiều hộ dân tăng thu nhập, từng bước ổn định đời sống. 

Trước đây, đồng bào biên giới Hùng Sơn chủ yếu sản xuất theo tập quán canh tác cũ, trồng lúa, khoai, sắn trên nương rẫy. Sản xuất phụ thuộc vào thời tiết, không có kế hoạch nên được mùa thì đủ ăn, mất mùa lại thiếu đói. Những năm gần đây, địa phương chú trọng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, con vật nuôi, trong đó khuyến khích phát triển các loại cây dược liệu cho giá trị kinh tế cao. 

Gia đình anh A Lăng Nhớt ở thôn Cha’nốc là một trong những hộ thoát nghèo nhờ trồng đẳng sâm trên nương rẫy. Năm 2022, gia đình anh cùng nhiều hộ Cơ Tu trong thôn được địa phương hỗ trợ giống đẳng sâm để phát triển kinh tế, hướng tới thoát nghèo bền vững. Trong quá trình trồng, anh được cán bộ khuyến nông hướng dẫn từ khâu xới đất, lên luống đến chăm sóc, tỉa cành. Chỉ sau 2 năm, cây đẳng sâm cho thu nhập, giúp kinh tế gia đình anh Nhớt từng bước thay đổi.

Anh Nhớt cho biết, gia đình đã chuyển đổi hơn 2 héc ta đất rẫy sang trồng đẳng sâm xen canh bắp nếp. Với giá bán bình quân 250 nghìn đồng/kg đẳng sâm tươi, mỗi vụ trồng gia đình thu về khoảng 40 triệu đồng. Có nguồn thu ổn định, gia đình anh đầu tư nuôi thêm bò, gà, vịt để tăng thu nhập.“Nhờ trồng đẳng sâm mà kinh tế của gia đình thay đổi nhiều. Cuộc sống ổn định, không còn lo bữa đói, bữa no như trước. Mừng nhất là đẳng sâm còn được địa phương hỗ trợ tìm đầu ra, thương lái đến tận vườn thu mua với giá ổn định” - Anh A Lăng Nhớt cho biết. 

Gia đình bà Zơrâm Thị Próc ở thôn Arâng, xã Hùng Sơn cũng đã chuyển đổi hơn 2,5 héc ta đất làm rẫy sang trồng đẳng sâm, gừng xen canh bắp lion được 5 năm nay. Theo bà Próc, gừng dễ trồng, ít sâu bệnh, không cần bón phân nhưng cây vẫn phát triển tốt và cho thu hoạch sau 1 năm xuống giống. Đối với đẳng sâm, bà trồng dưới tán cây, tận dụng đất rừng có độ ẩm nên ít công chăm sóc nhưng giá trị kinh tế cao hơn làm nương, rẫy.

Từ 2023 đến nay, mỗi năm gia đình bà Próc thu về từ 50-60 triệu đồng từ bán đẳng sâm và gừng. Kinh tế dần ổn định, gia đình bà đã vay thêm Ngân hàng Chính sách xã hội sửa sang nhà cửa, đầu tư mở quầy tạp hóa nhỏ. Bà Zơrâm Thị Próc chia sẻ: “Được chính quyền hỗ trợ giống cây, hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc nữa,  chúng tôi cũng phải thay đổi để có điều kiện phát triển kinh tế gia đình. Từ năm 2023 đến nay, gia đình bắt đầu có nguồn thu nhập từ trồng sâm và gừng rồi, có năm thu về 50 triệu đồng, có năm 60 triệu đồng. Năm nay, gia đình tiếp tục duy trì và mở rộng thêm diện tích trồng gừng, sâm để ổn định cuộc sống hơn nữa”. 

Thấy giá trị kinh tế cao, ngày càng nhiều hộ mạnh dạn chuyển đổi diện tích nương, rẫy sang trồng các loại cây dược liệu. Ông A Lăng Tỏa, Trưởng thôn Arâng, xã Hùng Sơn cho biết, toàn thôn có 86 hộ dân với 329 nhân khẩu, chủ yếu là người Cơ Tu. Những năm gần đây, nhiều hộ có đất sản xuất được địa phương hỗ trợ, khuyến khích phát triển các loại cây dược liệu, như đẳng sâm, gừng, ba kích... Quá trình sản xuất, cán bộ trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật, giúp bà con từ khâu chọn giống, làm đất, trồng xen canh các loại cây trồng đến chăm sóc và thu hoạch. Nhờ vậy, bà con dần thay đổi nếp nghĩ, cách làm, biết quy hoạch đất sản xuất, lựa chọn cây trồng phù hợp, tính toán làm kinh tế lâu dài.

Đến nay, thôn Arâng đã chuyển đổi hơn 20 héc ta đất sản xuất kém hiệu quả sang trồng quế, đẳng sâm, gừng, sả cùng các loại cây ăn quả cho giá trị cao hơn, tỷ lệ hộ nghèo giảm từng năm. “Hiệu quả từ trồng dược liệu giúp bà con thay đổi cách nghĩ, cách làm. Nhiều hộ chủ động học hỏi kinh nghiệm, trồng xen canh để nâng cao hiệu quả trên cùng diện tích. Nhờ đó, Arâng đã đạt chuẩn thôn nông thôn mới kiểu mẫu cuối năm 2024. Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 48% năm 2023 xuống còn 29% năm 2024, năm 2025 còn 19,76%. Thu nhập bình quân đầu người đạt 45 triệu đồng/người/năm” - Ông A Lăng Tỏa cho biết thêm. 

Xã biên giới Hùng Sơn, thành phố Đà Nẵng chủ yếu là đồng bào Cơ Tu sinh sống. Dù hạ tầng đã được đầu tư cải thiện, nhưng tập quán sản xuất còn lạc hậu khiến tỷ lệ hộ nghèo vẫn ở mức 50,58%. Theo ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch UBND xã Hùng Sơn, giảm nghèo, nâng cao đời sống người dân luôn là nhiệm vụ trọng tâm của địa phương. Trong đó, phát triển cây dược liệu được xác định là hướng đi chủ lực, từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Hùng Sơn đề ra trong nhiệm kỳ 2025-2030.

Ông Zơrâm Buôn cho biết, đến nay, xã Hùng Sơn đã phát triển được 260 ha đẳng sâm, 40 ha ba kích, 3 ha sâm 7 lá 1 hoa, 2,5 ha sả chanh và 1 ha sâm Ngọc Linh. Địa phương cũng chỉ đạo các hội, đoàn thể, mặt trận tín chấp với Ngân hàng Chính sách xã hội cho hơn 1.610 lượt người dân vay trên 117 tỷ đồng cho để đầu tư sản xuất, mở rộng mô hình kinh tế. 

“Xã Hùng Sơn có diện tích rừng rất lớn, rất phù hợp để phát triển các loại cây dược liệu dưới tán rừng. Địa phương đang tranh thủ nguồn vốn từ các chương trình, dự án dành cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi để hỗ trợ người dân trồng và mở rộng các loại cây dược liệu như đẳng sâm, ba kích, ngọc cẩu, gừng, sả… Đặc biệt, chúng tôi cũng đang trồng thử nghiệm 1 héc ta sâm Ngọc Linh, nếu thành công thì sẽ nhân rộng. Xã Hùng Sơn phấn đấu đến cuối nhiệm kỳ 2025–2030, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 25%, thu nhập bình quân đầu người đạt 43 triệu đồng mỗi năm”. 

Từ những mô hình cụ thể, có thể thấy cây dược liệu đang mở ra hướng đi mới, giúp bà con vùng cao không chỉ thoát nghèo mà còn từng bước làm giàu trên chính mảnh đất quê hương mình./.