Đhị vel Pr’ning, chr’val Tây Giang, c’bhuh choh tơơm Ba kích bhrậu bơơn dưr vaih tơợ c’moo 2019. Ma nưih k’rong k’bhuh choh bhrợ năc anoo Cơ Lâu Thái Ngọc – c’la Cơ sở zêệ bhrợ a lắc Ánh Dương. Lalay lâng c’lâng bh’rợ lalăm, c’bhuh pr’loọng đhanuôr ting pâh bơơn pa choom tơơ tr’nơợp: tơợ c’nặt chơih m’ma, pa liêm k’tiếc tước c’nặt bh’rợ k’rang lêy. Đươi đh’rưah bhrợ têng, năc tơơm Ba Kích dưr pậ liêm, doọ lâh pr’luh, cr’chăl pay bh’nơơn xiêr tơợ 5 c’moo dzợ 3 c’moo.

Căh pa đhêy đhị bhrợ têng, đăh pa câl bh’nơơn pr’đươi cung tệêm ngăn. Pazêng c’moo hay, Cơ sở zêệ bhrợ a lắc Ánh Dương ta luôn k’rong câl lâng chr’năp tệêm ngăn, mơ 500 r’bhầu đồng zập kilogam sâm t’mêê. Đươi tơợ đêêc, đhanuôr dọo chấc k’rang bêl t’bhưah zr’lụ choh bhrợ.

“Jưah pa zưm bhrợ, jưah k’rong câl lưch bh’nơơn chr’noh âng đhanuôr năc cung vêy pa chô thu nhập tệêm ngăn. Zập c’moo, bhrợ têng, kinh doanh âng pr’loọng đong cu mơ 400 ứ đồng, vêy zên k’đươi pa xoọng ma nưih bhrợ lâng t’bhưah zr’lụ bhrợ têng” - noo Cơ Lâu Thái Ngọc đoọng năl. 

Đhị chr’val Đông Giang, cr’noọ bh’rợ bhrợ têng ting c’bhuh ma nưih bơơn xay bhrợ ting c’lâng choh bấc rau tơơm chr’noh, bh’năn băn ha dợ muy c’lâng xay bhrợ. Đhị vel A Duông, lâh 60 pr’loọng đhanuôr ting pâh bhrợ têng cơnh choh tơơm za nươu, băn a’ọc tăm, choh quế, băn chr’gơơng. Rau lalay năc đhanuôr căh bhrợ ting pr’loọng năc apêê bhrơ ting c’bhuh, tr’zooi đăh bhrợ têng, tr’pác kinh nghiệm lâng pa zưm k’rong câl, pa câl bh’nơơn bh’rợ. Đươi tơợ đêêc, bh’nơơn kinh tế coh muy đhăm bhrợ bơơn ha dưr dal lâh mơ.

Pr’loọng đong t’cooh Bnươch Ngang năc muy cha năc cơnh đêêc. Lalăm a hay, t’cooh muy choh a’rong, điều tu cơnh đêêc bh’nơơn pa chô căh tệêm ngăn. Tơợ bêl ting pâh bhrợ ting c’bhuh năc t’cooh bơơn ta zooi đăh m’ma, kỹ thuật bhrợ lâng đhị pa câl tệêm ngăn. Bh’nơơn kinh tế đươi tơợ đêêc ting ha dưr lâh mơ. Tơợ pazêng bh’nơơn xoọc tr’nơợp, t’cooh Ngang ơy k’rong bhrợ kinh tế bhươn – crâng pa zưm lâng b’băn. Xoọc đâu, t’cooh vêy k’nặ 10 héc ta choh tơơm h’rôông, quế, keo lâng sâm Ba kích bhrậu. Jưah lâng đêêc, t’cooh dzợ ting pâh băn a’ọc tăm, chr’gơơng đoọng pa xoọng bh’nơơn.

T’cooh Ngang đoọng năl, tơợ ơy lơi zên k’rong bhrợ, zập c’moo năc cr’noọ bh’rợ nâu dzợ vêy pa chô mơ 250 – 300 ức đồng, năc đợ zên âng  t’cooh căh bhr’nêy tước. “Tước nâu kêi, zập k’bhuh bhrợ têng zêng ha dưr, coh đêêc c’bhuh choh sâm ba kích lâng tơơm quế ha dưr liêm choom bhlầng. G’luh Tết c’moo đau, vêy pr’loọng pa câl sâm tước 70 ức đồng. Acu lêy cơnh bhrợ nâu lalua liêm choom lâng đhanuôr da ding ca coong, đh’rưah bhrợ cha, đh’rưah tr’pác kinh nghiệm lâng tr’zooi đhị pa câl bh’nơơn pr’đươi”.

Căh muy zooi bấc pr’loọng ha dưr z’zăng, cr’noọ bh’rợ nâu dzợ t’vaih c’lâng bhrợ cha đoọng ha pêê pr’loọng đha rựt, đăn đha rựt đh’rưah ha dưr. Lalăm a hay, pr’loọng pr’căn Arâl Thị Tăng ặt đhị vel A Duông, chr’val Đông Giang năc pr’loọng đha rựt tơợ a hay. C’moo 2020, pr’căn Tăng bơơn zooi 2 p’nong a’ọc tăm lâng ting pâh ooy c’bhuh b’băn. Đhị đâu, pr’căn Tăng bơơn apêê pa choom đoọng cơnh k’rang băn, cha groong pr’luh cr’ay đoọng ha bh’năn. Tơợ lâh muy c’moo, 2 p’nong r’rưah k’nặ 10 p’nong m’ma, pr’loọng đong pr’căn Tăng năc ơy tơợp vêy pa chô bh’nơơn tệêm ngăn. C’moo 2023, pr’căn Tăng năc ting pâh c’bhuh choh sâm Ba kích lâng 1.000 tơơm m’ma. Tước nâu kêi, đhăm choh Ba kích ha dưr liêm, lêy vêy pa chô z’zăng, zooi pr’loọng đong z’lâh đha rựt đhị c’moo đâu.

“Bhrợ cha đh’rưah lâng đhanuôr, a cu t’mêê bơơn zooi m’ma choh, bh’năn băn, jưah bơơn pa choom kỹ thuật. Hâng hơnh bhlầng nắc bhươn sâm ba kích âng pr’loọng đong ha dưr liêm, x’rịa c’moo đâu năc pa chô bh’nơơn. Ting cơnh dap lêy âng pr’loọng lâng mơ 500kg sâm t’mêê năc vêy pa chô đợ zên đoọng ha pr’loọng đong z’lâh đha rựt coh c’moo đâu” - Pr’căn Arâl Thị Tăng đoọng năl. 

Ting cơnh t’cooh Coor Le, Chủ tịch UBND chr’val Đông Giang, thành phố Đà Nẵng, xoọc đâu prang chr’val vêy lâh 270 pr’loọng ting pâh c’bhuh bhrợ têng, bhrợ têng đhị vel bhươl. Zập cr’noọ bh’rợ ting pâh bhrợ căh muy t’vaih bh’nơơn đoọng bhrợ, năc xoọc t’hước tước c’lâng bhrợ têng, pa dưr pr’đươi OCOP, tơợ đêêc pa dưr dal chr’năp chr’noh chr’bêệt âng vel đong.

Cr’chăl tước đâu, vel đong năc quy hoạch cớ zr’lụ bhrợ têng, zooi pa dưr zập cr’noọ bh’rợ đh’rưah t’đang doanh nghiệp ting pâh k’rong câl bh’nơơn pr’đươi, đoọng tệêm ngăn đăh c’lâng pa câl ha đhanuôr. Jưah lâng đêêc, chr’val ơy cha mêệt lêy, bhrợ danh sách zooi 72 pr’loọng đha rựt, đăn đha rựt đhị vel Prao, Tà Vạc, Gừng, A Điêu, Xà Nghir ting pâh ooy c’bhuh băn k’roọc r’rưah. Zập pr’loọng bơơn ta đoọng 2 p’nong k’roọc rưah lâng pazêng đợ zên lâh 2,7 tỷ đồng.

T’cooh Coor Le đoọng năl: “Nghị quyết Đại hội Đảng bộ chr’val Đông Giang ơy năl ghit bơr pêê rau tơơm chr’noh, bh’năn băn đoọng pa dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr, cơnh choh bấc rau tơơm za nươu cơnh đẳng sâm, ba kích, sâm 7 hi la 1 pô, cr’noọ bh’rợ băn k’roọc r’rưah, a tứch a đha pa chô bh’nơơn dal coh cr’chăl a hay. Jưah lâng zooi m’ma tơơm chr’noh, bh’năn băn zooi đhanuôr, vel đong dzợ t’pâh đhanuôr ting pâh pa zưm bhrợ ting c’bhuh đoọng tr’zooi bhrợ cha. Đhr’năng lalua đoọng lêy, bêl ting pâh t’nooi pa zưm bhrợ têng, đhanuôr căh muy bơơn zooi đăh kỹ thuật năc dzợ pa xiêr rau căh pr’đoọng đươi vêy đhị pa câl tệêm ngăn. Nâu năc c’nặt chr’năp xăl tơợ bhrợ têng la leh đoọng bhrợ hàng hóa”.  

Pazưm bhrợ ting c’bhuh xoọc r’dợ moon ghit năc c’lâng lướt liêm choom cơnh lâng pr’đơợ zr’lụ đhanuôr Cơ Tu. Căh muy zooi đhanuôr xăl cr’noọ bhrợ têng, tơợ k’tứi la leh năc xăl bhrợ ting c’bhuh, pa zưm bhrợ têng, đhrưah tr’pác kinh nghiệm, zooi kỹ thuật lâng tệêm ngăn đăh pa câl. Tơợ pazêng cr’noọ bh’rợ ghit liêm, bh’nơơn kinh tế ơy bơơn pa dưr dal, bấc pr’loọng z’lâh đha rựt, r’dợ pa dưr ca van. Chr’năp lâh mơ, zập chr’năp liêm âng vel đong, zập tơơm chr’noh, bh’năn băn âng vel đong cung bơơn xay bhrợ lâng pa dưr crêê c’lâng xa nay, pa têệt lâng thị trường.

Lâng rau ting bhrợ âng chính quyền lâng rau ting pâh âng đhanuôr, pa têệt bhrợ ting c’bhuh căh muy t’vaih bhiệc bhrợ đanh mâng, năc dzợ t’vaih pr’đơợ đoọng ha đhanuôr Cơ Tu pa dưr dal pr’ặt tr’mông coh đhăm k’tiếc âng vel đong đay./.

Đồng bào Cơ Tu phát triển kinh tế theo chuỗi liên kết sản xuất cộng đồng

Những năm gần đây, tại các xã miền núi Đà Nẵng, ngày càng nhiều hộ đồng bào Cơ Tu lựa chọn làm kinh tế theo hướng liên kết cộng đồng. Bà con cùng sản xuất, cùng chia sẻ kinh nghiệm và cùng tiêu thụ sản phẩm.Việc tổ chức lại sản xuất theo nhóm, theo tổ đang mở ra hướng đi bền vững, tạo chuyển biến rõ nét cho kinh tế vùng cao.

Tại thôn Pr’ning, xã Tây Giang, chuỗi liên kết trồng sâm Ba kích tím được hình thành từ năm 2019. Người đứng ra kết nối là anh Cơ Lâu Thái Ngọc – chủ Cơ sở sản xuất rượu Ánh Dương. Khác với cách làm tự phát trước đây, các hộ tham gia được hướng dẫn ngay từ đầu: từ khâu chọn giống, xử lý đất đến quy trình chăm sóc. Nhờ làm đồng bộ, cây Ba kích phát triển ổn định, ít sâu bệnh, thời gian thu hoạch rút ngắn từ 5 năm xuống còn 3 năm.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, đầu ra sản phẩm cũng được đảm bảo. Những năm qua, Cơ sở sản xuất rượu Ánh Dương luôn thu mua với giá ổn định, khoảng 500 nghìn đồng mỗi kilogram sâm tươi. Nhờ đó, bà con yên tâm mở rộng diện tích. “Vừa liên kết sản xuất, vừa bao tiêu sản phẩm cho bà con cũng mang lại ổn thu hơn trước. Bình quân mỗi năm, sản xuất, kinh doanh của gia đình tôi thu về khoảng 400 triệu đồng, có điều kiện thuê thêm lao động và mở rộng sản xuất tới đây” - anh Cơ Lâu Thái Ngọc cho biết. 

Tại xã Đông Giang, mô hình liên kết cộng đồng được triển khai theo hướng đa dạng cây trồng, vật nuôi nhưng cùng một cách tổ chức. Ở thôn A Duông, hơn 60 hộ dân tham gia các nhóm sản xuất như trồng dược liệu, nuôi heo đen, trồng quế, nuôi hươu sao. Điểm khác biệt là người dân không còn làm riêng lẻ, mà chủ động hỗ trợ nhau về kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Nhờ đó, hiệu quả kinh tế trên cùng diện tích được nâng lên rõ rệt.

Gia đình ông Bnướch Ngang là một ví dụ. Trước đây, ông chỉ trồng sắn, điều nên thu nhập bấp bênh. Từ khi tham gia liên kết sản xuất, ông được hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối đầu ra. Hiệu quả kinh tế vì thế tăng lên đáng kể. Từ những kết quả ban đầu, ông Ngang mạnh dạn đầu tư phát triển mô hình kinh tế vườn – rừng kết hợp chăn nuôi. Hiện gia đình ông có gần 10 héc-ta trồng dổi, quế, keo và sâm Ba kích tím. Bên cạnh đó, ông còn tham gia chuỗi liên kết nuôi heo đen, hươu sao để đa dạng nguồn thu.

Ông Ngang cho biết, sau khi trừ chi phí, mỗi năm các mô hình mang lại khoảng 250 đến 300 triệu đồng – mức thu nhập mà trước đây ông chưa từng nghĩ tới.“Đến nay, các nhóm hộ sản xuất về cây trồng, con vật nuôi đều phát triển, trong đó nhóm trồng sâm ba kích tím và cây quế phát triển rất tốt. Đợt Tết vừa rồi, có hộ thu từ bán sâm tới 70 triệu đồng. Tôi thấy cách làm này thật sự hiệu quả và phù hợp với bà con miền núi, cùng làm, cùng chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nhau bán sản phẩm”.

Không chỉ giúp nhiều hộ vươn lên khá giả, mô hình này còn mở ra cơ hội cho các hộ nghèo, cận nghèo cùng phát triển. Trước đây, gia đình bà Arâl Thị Tăng ở thôn A Duông, xã Đông Giang là hộ nghèo lâu năm. Năm 2020, bà được hỗ trợ một cặp heo đen và tham gia tổ liên kết chăn nuôi. Tại đây, bà được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, phòng bệnh cho vật nuôi. Sau hơn một năm, cặp heo sinh sản gần 10 con giống, gia đình bắt đầu có nguồn thu nhập ổn định. Không dừng lại ở đó, năm 2023, bà Tăng tiếp tục tham gia nhóm trồng sâm Ba kích tím với 1.000 cây giống. Đến nay, diện tích Ba kích phát triển tốt, hứa hẹn mang lại nguồn thu khá, giúp gia đình bà thoát nghèo trong năm nay.

“Làm kinh tế cùng bà con, tôi vừa được hỗ trợ cây, con giống, vừa được hướng dẫn kỹ thuật. Mừng nhất là vườn sâm ba kích của gia đình phát triển rất tốt, cuối năm nay sẽ thu hoạch. Theo ước tính của gia đình với khoảng 500 kg sâm tươi sẽ mang lại số tiền lớn cho gia đình thoát nghèo trong năm nay”.

Theo ông Coor Le, Chủ tịch UBND xã Đông Giang, thành phố Đà Nẵng, hiện toàn xã có hơn 270 hộ tham gia các chuỗi liên kết sản xuất theo nhóm, tổ tại cộng đồng. Các mô hình không chỉ dừng lại ở sản xuất nguyên liệu, mà đang hướng tới chế biến, xây dựng sản phẩm OCOP, qua đó nâng cao giá trị nông sản địa phương.

Thời gian tới, địa phương tiếp tục quy hoạch lại vùng sản xuất, hỗ trợ xây dựng các mô hình liên kết theo chuỗi, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp tham gia bao tiêu sản phẩm, nhằm ổn định đầu ra cho người dân. Cùng với đó, xã đã rà soát, lập danh sách hỗ trợ 72 hộ nghèo, cận nghèo tại các thôn Prao, Tà Vạc, Gừng, A Điêu, Xà Nghir tham gia chuỗi liên kết chăn nuôi bò sinh sản. Mỗi hộ được cấp 2 con bò cái sinh sản với tổng kinh phí hơn 2,7 tỷ đồng.

Ông Coor Le cho biết thêm: “Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Đông Giang đã xác định một số cây con chủ lực để phát triển kinh tế địa phương, như trồng các loại dược liệu đẳng sâm, ba kích, sâm 7 lá 1 hoa, mô hình bò sinh sản, gia cầm mang lại hiệu quả cao thời gian qua. Bên cạnh hỗ trợ cây, con giống, địa phương cũng khuyến khích bà con tham gia các chuỗi liên kết tại cộng đồng để hỗ trợ nhau làm kinh tế. Thực tế cho thấy, khi tham gia chuỗi liên kết, người dân không chỉ được hỗ trợ về kỹ thuật mà còn giảm rủi ro nhờ có đầu ra ổn định. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa”.

Liên kết sản xuất theo chuỗi đang từng bước khẳng định là hướng đi phù hợp với điều kiện vùng đồng bào Cơ Tu. Không chỉ giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất, từ manh mún, tự phát sang liên kết, hợp tác, mô hình này còn tạo ra sự gắn kết trong cộng đồng, cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật và ổn định đầu ra sản phẩm. Từ những mô hình cụ thể, hiệu quả kinh tế đã được nâng lên rõ rệt, nhiều hộ vươn lên thoát nghèo, từng bước khá giả. Quan trọng hơn, các giá trị bản địa, các loại cây, con đặc trưng của địa phương cũng được khai thác và phát huy đúng hướng, gắn với thị trường.

Với sự đồng hành của chính quyền và sự tham gia chủ động của người dân, liên kết theo chuỗi không chỉ mở ra sinh kế bền vững, mà còn tạo nền tảng để đồng bào Cơ Tu nâng cao đời sống, phát triển kinh tế ngay trên chính quê hương mình./.