Tơợ muy rau tơơm chr’noh ơy pa têệt lâng pr’ặt tr’mông âng ma nưih Dao tơợ bấc lang a hay, quế t’ngay đâu năc ơy vaih “tơơm pa dưr ca van”, năc đhị za nươr đoọng ha pr’ặt tr’mông, chroi k’rong pa dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr đhị bấc vel đong da ding ca coong ha dưr lâh mơ

Cơnh lâng ma nưih Dao, tơơm quế nắc ơy looih lâng pr’ặt tr’mông tơợ lang a hay. Xa nay âng amoó Đặng Thị Thêm, ặt vel Làng Câu, chr’val Tân Hợp, tỉnh Lào Cai (chr’hoong Văn Yên n’ty) năc muy ba bi. Tơợ p’niên, amoó ơy looih lâng bh’rợ lọo n’căr quế. Pa têệt truyền thống âng aconh, a bhươp, amoó Thêm g’bọ  lâng bh’rợ nâu.

Tơợ đhăm k’tiếc bôl k’tứi, tước nâu kêi, pr’loọng đong amoó Thêm ơy choh t’bhưah 50 héc-ta quế. Zập c’moo, cơnh lâng zên pa chô tơợ đh’leh đoong, pêêh hi la ơy pa chô k’tiêc k’ha riêng ức đồng. Pazêng c’moo vêy pa chô chr’năp dal, bh’rợ ga măc âng pr’loọng năc pay bhrợ bấc bhưah tước muy bêệ bôl, đươi cơnh đêêc nắc bơơn choh bhrợ đong ặt nhâm mâng, câl ô tô lâng k’rang ca coon cha học liêm tr’tươc.

“Lang a hay ơy moon, ma nưih Dao muy choom choh quế a năm. Năc đoo truyền thống âng pr’loọng đong zi, nắc a đay ting pa dưr lâh mơ. Đươi  vêy tơơm quế, a đhi amoó coh vel doọ chấc bhrợ cha ch’ngai đong. Zập ngai zêng vêy bh’rợ bhrợ têng, vêy thu nhập, pr’ặt tr’ông doọ lâh k’đhap đha rựt, ơy ha lâh mơ lalăm”.

Cung đươi đâh lêy chr’năp đanh mâng âng tơơm quế, t’cooh Trần Văn Tráng, muy cựu chiến binh đhị chr’val Xuân Ái, ơy choh bhrợ, pa dưr đhăm quế pậ bhưah. Tước nâu kêi, t’cooh Tráng ơy vêy lâh 20 héc ta quế, pa chô chr’năp kinh tế dal pa bhlầng.

Căh muy pa dưr ca van ha đay, c’moo 2024, t’cooh Tráng lâng bấc pr’loọng đhanuôr lơơng ơy bhrợ t’vaih Hợp tác xã Chinh Quế, âng t’cooh bhrợ Giám đốc. Hợp tác xã xoọc vêy 39 xã viên, k’đhơợng lêy zr’lụ choh bhưah 475 héc-ta quế hữu cơ. Zập c’moo,  HTX pa chô bh’nơơn, k’rong câl lâng bhrợ tơợ 300 tước 400 tấn quế, zên pa chô tước k’zệt tỷ đồng, t’vaih bhiệc bhrợ đoọng k’ha riêng cha năc đhị vel đong. T’cooh Trần Văn Tráng đoọng năl, c’moo 2025 bh’nơơn pa chô âng Hợp tác xã bơơn lâh 15 tỷ đồng, zập cha năc ting pâh bhrợ vêy pa chô lâh 200 ức đồng/c’moo.

“Cơnh lâng k’đươi âng đối tác nắc vêy pr’đươi hàng hóa liêm choom lâh,, a cu ơy k’nặ t’vaih c’bhuh bhrợ têng, vêy đhăm choh bhrợ ơy năl ghit, đợ bh’nơơn pa căh ghit lâng bhrợ crêê quy trình cơnh k’đươi âng đối tác k’rong câl. Leh tơợ đhr’năng lalua năc đoo, a cu ơy bhrợ t’vaih hợp tác xã. Xoọc đâu, pr’đươi âng hợp tác xã a zi ơy bơơn bhrợ liêm cơnh k’đươi lâh mơ lalăm, tvaih rau chr’năp liêm lâng tệêm ngăn ooy bh’nơơn, bhrợ liêm cơnh k’đươi âng ma nưih câl”.

Ting cơnh dap lêy, prang tỉnh Lào Cai xoọc vêy k’nặ 148 r’bhầu héc – ta quế, pay k’nặ 80% đhăm quế âng prang k’tiếc k’ruung. Chr’năp bh’rợ ngành quế c’moo 2025 dap lêy mơ lâh 5.100 tỷ đồng. Tước c’moo 2026, quế năc bơơn moon đơc muy coh pazêng ngành kinh tế nông – lâng nghiệp bha lầng âng tỉnh. Cơnh đhị chr’val Đông Cuông, tỉnh Lào Cai, xoọc vêy lâh 4000 héc-ta quế. C’moo 2025, pa chô tơợ quế âng vel đong lâh 47 tỷ đồng, chroi k’rong pa xiêr đợ pr’loọng đha rựt âng chr’val tơợ 2% c’moo 2024 dzợ 1%; thu nhập ting cha năc ma nưih bơơn 62 ức đồng/cha nắc/c’moo. T’cooh Lê Thanh Hùng, Chủ tịch UBND chr’val Đông Cuông, tỉnh Lào Cai đoọng năl:

“Bhiệc choh, k’rang lêy lâng bhrợ quế căh muy t’vaih bhiệc bhrợ cha đanh mâng đoọng ha đhanuôr năc dzợ chroi k’rong pa xiêr đha rựt đâh, lâng dưr vaih zr’lụ choh bhrợ k’rong.  Azi năc ơy pa zưm lâng Trung tâm m’ma âng tỉnh zooi kỹ thuật đoọng ha đhanuôr, coh đêêc pa ghit tước bh’rợ zư lêy lâng pa dưr m’ma quế. Lâh mơ, vel đong dzợ k’’đươi apêê chuyên gia xay moon đoọng, pa choom kỹ thuật đoọng pa dưr dal bh’nơơn bhrợ têng cơnh lâng đhanuôr”.

Tơợ muy rau tơơm chr’noh ơy loih lâng đhanuôr Dao tơợ a hay, tơơm quế t’ngay đâu ơy vaih năc bh’rợ bha lầng đoọng ha đhanuôr bhrợ cha, pa dưr pr’ặt tr’mông da ding ca coong Lào Cai. Pazêng đhăm crâng quế căh muy ta choh prang bôl da ding t’biêng t’vir, năc dzợ đơơng chô p’rơơm đoọng ha pr’ặt tr’mông âng đhanuôr coh đâu k’bhộ ngăn, ha dưr đanh mâng./.

CÂY QUẾ NÂNG TẦM, CUỘC SỐNG VÙNG CAO THAY ĐỔI

Trên những triền đồi nối tiếp ở vùng cao Lào Cai, màu xanh của quế trải dài như tấm thảm bất tận. Từ một loài cây bản địa gắn bó với đồng bào Dao qua bao thế hệ, quế hôm nay đã vươn lên trở thành “cây làm giàu”, là điểm tựa sinh kế, góp phần làm thay đổi căn bản đời sống kinh tế – xã hội của nhiều địa phương vùng cao

Với đồng bào Dao, quế không chỉ là cây trồng quen thuộc mà còn là ký ức, là nếp sống truyền đời. Câu chuyện của chị Đặng Thị Thêm, ở thôn Làng Câu, xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai (địa phương thuộc huyện Văn Yên cũ) là một ví dụ điển hình. Từ nhỏ, chị đã quen với những mùa bóc quế rộn ràng, với mùi hương quế phơi trước hiên nhà mỗi độ vào vụ. Tiếp nối truyền thống cha ông, chị Thêm gắn bó với cây quế như một lẽ tự nhiên của cuộc sống.

Từ những mảnh đồi nhỏ ban đầu, đến nay, gia đình chị Thêm đã phát triển hơn 50 héc-ta quế. Mỗi năm, riêng nguồn thu từ tỉa cành, tỉa thưa, khai thác lá cũng mang lại hàng trăm triệu đồng. Những năm được giá, có việc lớn, gia đình khai thác cả đồi, nhờ đó xây dựng được nhà cửa khang trang, mua sắm ô tô phục vụ đi lại, con cái được học hành đầy đủ.

“Cha ông bảo rồi, người Dao chỉ biết trồng quế thôi. Đó là truyền thống của gia đình, nên mình cứ tiếp nối và phát huy. Nhờ cây quế mà chị em trong thôn không phải đi làm ăn xa. Ai cũng có việc, có thu nhập, cuộc sống đỡ vất vả hơn trước rất nhiều”.

Cũng nhờ sớm nhìn ra giá trị bền vững của cây quế, ông Trần Văn Tráng, một cựu chiến binh ở xã Xuân Ái, đã mạnh dạn gây dựng vùng trồng quế quy mô lớn. Đến nay, ông Tráng đã sở hữu hơn 20 héc-ta quế, mang lại giá trị kinh tế cao.

Không chỉ làm giàu cho riêng mình, năm 2024, ông Tráng cùng một số hộ dân đã thành lập Hợp tác xã Chinh Quế, do ông làm Giám đốc. Hợp tác xã hiện có 39 xã viên, quản lý vùng nguyên liệu 475 héc-ta quế hữu cơ. Mỗi năm, HTX thu hoạch, thu mua và chế biến từ 300 đến 400 tấn quế, doanh thu đạt hàng chục tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương. Ông Trần Văn Tráng cho biết, năm 2025, doanh thu của Hợp tác xã đạt hơn 15 tỷ đồng, bình quân mỗi xã viên có thu nhập trên 200 triệu đồng/năm.

“Trước yêu cầu của đối tác là phải có sản phẩm hàng hóa bài bản hơn, tôi đã tổ chức lại lực lượng sản xuất, có diện tích canh tác cụ thể, sản lượng ổn định và thực hiện đúng quy trình theo yêu cầu của đối tác thu mua sản phẩm. Xuất phát từ thực tế đó, tôi đã thành lập hợp tác xã. Hiện nay, sản phẩm của hợp tác xã chúng tôi được tổ chức chăm sóc và trồng trọt theo quy mô bài bản hơn trước đây, tạo được uy tín và đảm bảo chất lượng, đáp ứng đầy đủ yêu cầu của khách hàng”.

Theo thống kê, toàn tỉnh Lào Cai hiện có gần 148 nghìn héc-ta quế, chiếm gần 80% diện tích quế của cả nước. Giá trị sản xuất ngành quế năm 2025 ước đạt trên 5.100 tỷ đồng. Sang năm 2026, quế tiếp tục được dự báo là một trong những ngành kinh tế nông – lâm nghiệp mũi nhọn của tỉnh. Riêng tại xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai, hiện có hơn 4.000 héc-ta quế. Năm 2025, quế mang về cho người dân địa phương hơn 47 tỷ đồng, góp phần đưa tỷ lệ hộ nghèo của xã giảm từ trên 2% năm 2024 xuống còn hơn 1%; thu nhập bình quân đầu người đạt 62 triệu đồng/người/năm.  Ông Lê Thanh Hùng, Chủ tịch UBND xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai cho biết.

 “Việc trồng, chăm sóc và khai thác quế không chỉ tạo sinh kế bền vững cho người dân mà còn góp phần giảm nghèo nhanh, đồng thời hình thành nhiều vùng sản xuất hàng hóa tập trung. Chúng tôi đã phối hợp với Trung tâm Giống của tỉnh để hỗ trợ kỹ thuật cho bà con, trong đó đặc biệt chú trọng đến công tác bảo tồn và duy trì giống quế. Ngoài ra, địa phương còn mời các chuyên gia đến tư vấn, hướng dẫn kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất cho người dân”.

Từ một loài cây gắn bó với đồng bào Dao qua các thế hệ, quế hôm nay đã trở thành trụ cột sinh kế, làm đổi thay diện mạo kinh tế – xã hội vùng cao Lào Cai. Những cánh rừng quế xanh ngát không chỉ phủ kín núi đồi, mà còn gieo hy vọng về cuộc sống ổn định, no ấm và bền vững cho người dân nơi đây./.