Cóh pazêng t’ngay x’rịa c’moo, rau bhui har nắc ta luôn n’léh cóh bran mặt âng apêê cóh pr’loọng đong t’coóh Bloong Rum, đhanuôr Giẻ- Triêng, đong ắt cóh cr’noon Dục Nhầy 3, chr’val c’noong k’tiếc Đăk Dục, chr’hoong Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum. K’rong xay muy c’moo pa bhrợ, t’coóh Bloong Rum bhui har moon, ha roo nắc bing zơng, pr’loọng đong vêy 6 cha nắc nắc tước ooy hân noo ha rêê t’tun cha công cắh lứch. Zên công dzợ bấc, tu 3 héc ta a rong âng pr’loọng đong xoọc n’jốh đơơng pa câl cắh ơy lứch. Ting cơnh t’coóh Bloom Rum, k’tiếc bhrợ ha roo, k’tiếc ha rêê âng pr’loọng đong đoo công cơnh đhanuôr cóh cr’noon Dục Nhầy 3 nắc công mơ đêếc a năm đhăm chóh b’bêết, nắc cóh c’moo đâu đươi vêy m’ma t’mêê, đươi dua khoa học kỹ thuật ooy bh’rợ pa bhrợ nắc đợ rau liêm choom bấc lấh mơ, pr’loọng đong hân đoo công k’bhộ ngăn: “Đhanuôr zi cóh đâu bấc bhlâng nắc bhrợ ha roo ruộng, bhrợ ha rêê đhuốch a năm nắc cóh c’moo đâu pr’đoọng pa bhlâng. C’moo đâu bhui har bhlâng tu doọ vêy ngai ha ul, pr’loọng đong hân đoo công vêy zên đoọng câl pr’đươi cóh pr’loọng đong. K’coon nắc bơơn lướt học, doọ vêy k’coon hân đoo ắt cóh đong cắh bơơn lướt học tu ha ul, đharứt. Ha roo,a rong c’moo đâu nắc lứch chắt váih liêm, bấc ha roo, bấc a rong”.

C’moo 2018, tỉnh Kon Tum k’rang pa bhlâng ooy bh’rợ ch’chóh, b’băn đoọng pa dưr dal pr’ắt r’mông đoọng ha lấh 275 r’bhâu đhanuôr acoon cóh, pay lấh 53% đhanuôr âng vel đong. Rau đâu n’léh tơợ rau la lua đhanuôr acoon cóh đhị vel đong cơnh: Sê đăng, Ba Nar, Giẻ Triêng… cắh cậ apêê acoon cóh đhi noo n’lơơng, cơnh: Tày, Thái, Mường, Dao… pr’ắt tr’mông nắc lứch g’nưưm ooy bh’rợ ch’chóh b’băn. Nắc vêy chính quyền zúp zooi đh’rứah lâng rau đương pa choom ghít liêm âng ngành nông nghiệp vel đong, đhanuôr nắc t’bhlâng đươi dua m’ma ch’nóh t’mêê lâng đươi dua rau liêm choom âng khoa học kỹ thuật ooy bh’rợ pa bhrợ, tu cơnh đêếc rau liêm choom âng chr’nóh chr’bêết bấc lấh mơ. Hân đhơ chr’nắp âng pazêng rau chr’nóh chr’bêết bha lâng cơnh: cà phê, cao su, a mót lứch xiêr ếp, nắc đợ rau bơơn pay pa chô âng zập cha nắc manuýh âng tỉnh Kon Tum dzợ bấc lấh mơ, tơợ lấh 34 ức đồng tước lấh 37 ức đồng z’lấh ting cơnh cr’noọ xa nay xay moon đớc. Rau bhui har bhlâng nắc tr’xăl cóh cr’noọ bh’rợ pa bhrợ âng đhanuôr. T’coóh A Xê, đhanuôr Sê đăng, cr’noon Văn Tó 1, chr’val Đăk Ui, chr’hoong Đăk Hà prá cơnh đâu: “Nâu cơy cóh bhươl cr’noon zi pr’loọng đong hân đoo công n’năl đươi rau liêm choom ooy bh’rợ pa bhrợ. Vêy bấc máy pếch k’tiếc xăl đoọng ha c’rơ âng manuýh. Xang n’nắc dziếu đác tưới nắc lứch đươi lâng máy. Băn, chóh t’nơơm chr’nóh hân đoo đhanuôr nắc lứch chêếc lêy pay m’ma t’mêê. Ng’đươi m’ma t’mêê nắc đợ rau liêm choom vêy choom váih bấc, đhanuôr cóh bhươl cr’noon nắc vêy choom k’bhố ngăn cơnh nâu cơy”.

T’hước ooy zr’lụ ch’ngai bha dắh, zr’lụ đhanuôr acoon cóh, c’moo 2018 tỉnh Kon Tum nắc t’bhlâng bhrợ têng, bhrợ t’bhứah bấc bh’rợ đoọng đhanuôr vêy p’xoọng thu nhập. Liêm choom bhlâng nắc bh’rợ chóh sâm Ngọc Linh cóh crâng chr’hoong Tu Mơ Rông; bh’rợ chóh cà phê tơợ đhăm k’tiếc chrộ, lan kim tuyến, sâm a ngoon, đương quy cóh apêê chr’hoong: Đăk Glei, Tư Mơ Rông lâng Kon Plông. Tơợ pazêng bh’rợ n’nâu nắc n’léh bấc manuýh k’van k’bhộ đươi vêy sâm Ngọc Linh, manuýh k’van k’bhộ đươi tơợ sâm a ngoon, manuýh k’van k’bhộ đươi tơợ t’nơơm cà phê đhăm k’tiếc chrộ nắc lứch manuýh acoon cóh. T’coóh A Hơn, Chủ tịch UBND chr’hoong Tư Mơ Rông xay moon, đươi vêy chóh bhrợ t’bấc t’nơơm z’nươu chr’nắp cơnh sâm Ngọc Linh, c’moo 2018 chr’hoong ơy pa xiêr lấh 6% pr’loọng đong đharứt, bấc lấh muy pâng đhr’năng zazum âng tỉnh: “Đhanuôr cóh pêê chr’val nắc Tê Xăng, Ngọc Lây lâng Măng Ri chóh t’nơơm sâm Ngọc Linh nắc t’nơơm chr’nóh chr’nắp n’nâu ơy choom t’bil lơi đharứt lâng bhrợ t’váih cr’van cr’bhộ tơợ t’nơơm z’nươu sâm Ngọc Linh. UBND chr’hoong Tu Mơ Rông p’too moon, đương ch’mêết lêy ghít pazêng c’bhúh, apêê pr’loọng đong chóh h’cơnh choom liêm choom lấh mơ đoọng pazêng pr’loọng đong bơơn t’bil lơi ha ul, pa xiêr đharứt tơợ t’nơơm z’nươu chr’nắp n’nâu”.

Đoọng bhrợ t’váih đợ rau bơơn pay pa chô nhâm mâng đoọng ha đhanuôr acoon cóh ắt mamông đăn crâng, tước lứch c’moo 2018, lấh 193 héc ta crâng nắc vêy tỉnh Kon Tum pazao đoọng ooy k’r’bhâu pr’loọng đong đhanuôr, c’bhúh pr’loọng đong lâng bhươl cr’noon zư lêy. C’moo đâu đợ zên chroót ooy bh’rợ zư lêy crâng m’bứi bhlâng zập pr’loọng đong công bơơn k’dâng 7.300 r’bhâu đồng, c’bhúh pr’loọng đong k’dângn 39 ức đồng lâng bhươl cr’noon k’dâng 115 ức đồng. T’coóh Hồ Thanh Hoàng, Giám đốc Quỹ zư lêy lâng pa dưr crâng tỉnh Kon Tum xay moon, nâu đoo nắc đợ rau bơơn pay pa chô nhâm mâng, chr’nắp đoọng đhanuôr pa liêm pa crêê pr’ắt tr’mông lâng chroi đoọng t’bil ha ul pa xiêr đharứt: “Pr’ắt tr’mông âng đhanuôr ting zư lêy crâng nắc vêy ta pa liêm ghít pa bhlâng, chr’nắp bhlâng nắc đhanuôr ắt mamông cóh crâng, đăn crâng, cóh zr’lụ ch’ngai bha dắh, zr’lụ pa bhlâng zr’nắh k’đháp. Tơợ đêếc t’bhlâng bhrợ k’rơ bh’rợ xã hội ting zư lêy crâng, k’đơơng bấc ơl pazêng đhanuôr ting bhrợ têng bh’rợ zư lêy crâng. Pa xiêr pr’loọng đong đharứt, nhâm mâng pr’ắt tr’mông, an ninh chính trị lâng rau têêm ngăn âng xã hội nắc bơơn nhâm mâng cóh pazêng bhươl cr’noon, pa bhlâng nắc cóh zr’lụ ch’ngai bha dắh âng tỉnh”.

Xay bhrợ bấc xa nay bh’rợ crêê cơnh, liêm choom, c’moo 2018 pr’ắt tr’mông âng lấh 275 r’bhâu đhanuôr acoon cóh âng tỉnh Kon Tum nắc vêy ta pa liêm bấc bhlâng. Rau đâu n’léh váih tơợ bh’rợ vel đong ơy choom bhrợ têng lâng bhrợ têng z’lấh bấc cr’noọ bh’rợ ơy ta xay moon, cơnh: pa xiêr 3,5% pr’loọng đong đharứt, pa xiêr đợ pr’loọng đong đharứt âng tỉnh dzợ mơ n’dúp 17%; pa dưr dal thu nhập âng đhanuôr tơợ lấh 34 tước lấh 37% ức đồng; đhanuôr nắc đhanuôr acoon cóh vêy thẻ bảo hiểm y tế tước 95%... Nâu đoo nắc pazêng bh’nơơn bh’rợ, pr’đơợ chr’nắp đoọng c’moo t’mêê 2019 pr’ắt tr’mông âng đhanuôr acoon cóh tỉnh Kon Tum nắc cớ vêy ta ha dưr dal./.

Kon Tum năm 2018:

Thành công trong nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số

  Khoa Điềm

Năm 2018 giá các mặt hàng nông sản chủ lực, như cà phê, cao su, hồ tiêu đều thấp, song đời sống của trên 275.000 đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Kon Tum vẫn có bước cải thiện rõ rệt.

Những ngày cuối năm, không khí vui vẻ luôn hiện diện trong gia đình ông Bloong Rum, dân tộc Giẻ- Triêng, nhà ở làng Dục Nhầy 3, xã biên giới Đăk Dục, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum. Tổng kết lại một năm lao động, ông Bloong Rum hồ hởi, lúa thì chất đầy kho, nhà 6 miệng ăn đến mùa sau cũng chưa hết. Tiền thì còn nhiều đấy vì 3ha sắn nhà trồng mình đang thu hoạch mới bán một ít thôi. Theo ông Bloong Rum, đất lúa, đất rẫy của nhà ông cũng như bà con làng Dục Nhầy 3 vẫn chỉ có chừng ấy diện tích, song năm nay nhờ đưa giống mới, áp dụng khoa học vào sản xuất nên năng suất vượt trội nhà nào cũng no ấm:“Bà con mình ở đây chủ yếu làm ruộng lúa nước, làm nương rẫy thôi nhưng năm nay được lắm. Năm nay thì rất vui rồi vì không ai đói, nhà nào cũng có tiền để mua sắm mà. Con cái được học hành không đứa nào phải ở nhà vì thiếu ăn, thiếu mặc nữa. Lúa, mì năm nay đều tốt cho rất nhiều thóc, nhiều củ”.

Năm 2018, với quyết tâm nâng cao đời sống cho hơn 275.000 đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm trên 53% dân số của địa phương, tỉnh Kon Tum đặc biệt ưu tiên quan tâm đến lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Điều này xuất phát từ thực tế người dân các dân tộc bản địa, như: Sê đăng, Ba Nar, Giẻ- Triêng… hay các dân tộc anh em khác, như: Tày, Thái, Mường, Dao…cuộc sống đều dựa vào sản xuất nông nghiệp. Từ sự hướng dẫn, khuyến khích, hỗ trợ của chính quyền cùng ngành nông nghiệp địa phương, người dân tích cực đưa giống mới và áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nên năng suất cây trồng vượt trội. Bởi vậy dù năm nay giá các mặt hàng nông sản chủ lực, như cà phê, cao su, hồ tiêu đều thấp, song thu nhập bình quân đầu người của tỉnh Kon Tum vẫn tăng từ hơn 34 triệu đồng lên trên 37 triệu đồng vượt kế hoạch đề ra. Đáng mừng hơn nữa là thay đổi trong tư duy lao động sản xuất của người dân. Ông A Xê, dân tộc Sê đăng, làng Văn Tó 1, xã Đăk Ui, huyện Đăk Hà, nói thế này: “Bây giờ trong làng mình nhà nào cũng biết áp dụng kỹ thuật vào lao động, sản xuất. Nhiều máy cày, máy bừa thay sức người rồi. Bơm tưới toàn máy móc làm thôi. Nuôi, trồng cây con gì bà con cũng đi tìm mua giống mới. Phải là giống mới thì năng suất mới cao, dân làng mình mới no ấm được như thế này”.

Hướng đến vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, năm 2018 tỉnh Kon Tum tiếp tục triển khai, mở rộng nhiều mô hình để người dân có thêm thu nhập. Điển hình là mô hình trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng ở các xã: Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây của huyện Tu Mơ Rông; mô hình trồng cà phê xứ lạnh, lan kim tuyến, sâm dây, đương quy  ở các huyện: Đăk Glei, Tu Mơ Rông và Kon Plông. Từ những mô hình này đã xuất hiện nhiều tỷ phú sâm Ngọc Linh, triệu phú sâm dây hay triệu phú cà phê xứ lạnh là người đồng bào dân tộc thiểu số. Ông A Hơn, Chủ tịch UBND huyện Tu Mơ Rông cho biết, nhờ phát triển mạnh cây dược liệu đặc biệt là cây sâm Ngọc Linh, năm 2018 huyện giảm được trên 6% hộ nghèo cao gần gấp đôi mức bình quân chung của tỉnh:“Người dân đặc biệt trong ba xã Tê Xăng, Ngọc Lây và Măng Ri  trồng được cây sâm Ngọc Linh cây quý này đã thoát nghèo và làm giàu từ cây dược liệu sâm Ngọc Linh. UBND huyện Tu Mơ Rông chỉ đạo, giám sát để các tổ, các hộ trồng sao cho đạt hiệu quả để các hộ gia đình được xóa đói giảm nghèo từ cây dược liệu này”.

Để tạo nguồn thu bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số sống gần rừng, đến hết năm 2018, trên 193.000ha rừng đã được tỉnh Kon Tum giao cho hàng nghìn hộ dân, nhóm hộ và cộng đồng quản lý bảo  vệ. Năm nay từ nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng trung bình mỗi hộ dân có thu nhập khoảng 7.300.000 đồng, nhóm hộ khoảng 39.000.000 đồng và cộng đồng dân cư thôn khoảng 115.000.000 đồng. Ông Hồ Thanh Hoàng, Giám đốc Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Kon Tum cho rằng, đây là nguồn thu bền vững, rất quan trọng để người dân cải thiện cuộc sống và góp phần xóa đói giảm nghèo: “Đời sống của người dân tham gia quản lý bảo vệ rừng được cải thiện rõ rệt, đặc biệt là người dân sống trong rừng, gần rừng, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn. Từ đó đẩy mạnh công tác xã hội hóa nghề rừng, huy động đông đảo các tầng lớp nhân dân tích cực tham gia vào công tác quản lý bảo vệ rừng. Giảm tỷ lệ hộ nghèo, đảm an sinh xã hội, an ninh chính trị và trật tự xã hội được ổn định ở các địa bàn dân cư, nhất là ở vùng sâu, vùng xa của tỉnh”.

Bằng việc triển khai thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ, hiệu quả, năm 2018 đời sống của trên 275.000 đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh Kon Tum đã có bước cải thiện đáng kể. Điều này thể hiện qua việc địa phương đạt và vượt nhiều mục tiêu đề ra, như: giảm 3,5% hộ nghèo giảm tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh xuống còn dưới 17%; nâng thu nhập bình quân đầu người từ hơn 34 triệu đồng lên trên 37 triệu đồng; người dân là đồng bào dân tộc thiểu số có thẻ bảo hiểm y tế đạt tỷ lệ 95%.v.v. Đây là những kết quả, tiền đề quan trọng để năm mới 2019 cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Kon Tum sẽ tiếp tục được nâng cao./.