Ruuch nhuúch lướt chô cóh ha dum k’năm, cắh ma đè pa ang, cắh muy rau xay p’cắh đoọng ng’năl xoọc vêy muy bêệ xe bhứah k’nặ 2 mét, dal 4- 5mét, ma mơ lâng muy bêệ xe ô tô k’tứi xoọc lướt cóh c’lâng, rau đêếc nắc pazêng bêệ xe công nông cắh ma đèn. Xoọc u bhrợ t’váih rau k’rang k’pân pa bhlâng lâng bấc ngai lướt chô cóh c’lâng, pa bhlâng nắc cóh cr’chăl bha lâng âng hân noo pa chô chr’nóh chr’bêết, vêy bấc pa bhlâng xe cơnh đêếc dưr lướt cóh cr’chăl k’nặ ha dum k’năm cóh c’lâng bhlâng, c’lâng tỉnh cóh Tây Nguyên. A noo Nguyễn Hữu Lý, muy cha nắc manuýh k’đhơợng p’đhiêr xe ga mắc lướt cóh c’lâng bhlâng 14, c’nắt c’lâng đhị tỉnh Gia Lai xay moon, nắc vêy bấc chu a noo c’jệ tu k’nặ n’châm xe đợ xe công n’nông cắh ma đèn ang: “Acu lêy đợ xe công nông glúh lướt ooy c’lâng cắh vêy pr’đươi pa ang cóh ha dum nắc pa bhlâng cắh liêm. P’xoọng ooy đêếc cậ nắc xe công nông ơy pác c’lâng lướt đoọng ha xe thô sơ nắc apêê đoo công cắh lướt cóh c’lâng n’nắc, apêê đhơ lướt ooy c’lâng đoọng ha xe ga mắc, buôn pa bhlâng váih rau bhrêy tắh cóh zr’lụ đêếc. Tu cơnh đêếc acu ta đang moon nắc ng’toọm đoọng apêê đoo lướt crêê c’lâng âng apêê đoo lâng t’boọ pr’đươi pa ang crêê cơnh”.

Đh’rứah lâng apêê lực lượng Cảnh sát c’lâng p’rang đương goon lêy cóh c’lâng bhlâng 14 cóh muy ha bu ha dum, c’nắt c’lâng đăn thị trấn Chư Sê, chr’hoong Chư Sê, tỉnh Gia Lai, nắc k’dâng 20 phút, azi bơơn lêy lấh 10 bêệ xe công nông lướt ooy đâu, nắc pazêng xe n’nâu cắh vêy ma đèn pa ang. Cắh choom bơơn lêy xe n’nâu tơợ ch’ngai, đoo bêl tước đăn nắc vêy bơơn lêy lâng đợ xa nul pr’tóh k’rơ pa bhlâng, lâng đợ xa nul “pằng pặc” xa nul la lay âng xe công nông. K’đhơợng p’đhiêr muy bêệ xe công nông cắh mà đèn pa ang cóh c’lâng bhlâng 14, t’coóh Nguyễn Hữu Nhơn, thị trấn Chư Sê, chr’hoong Chư Sê, hân đhơ n’năl cắh liêm crêê nắc công cắh lấh k’rang: “Pr’đươi pa ang nắc xe cắh vêy, nắc acu ơy ra văng đớc đèn pin, ha dang váih rau u hư âng xe nắc ađay dzợ choom lướt chô, nắc nâu cơy acu cắh ơy pa ang. Moon zazum cóh ha dum, cắh ng’lêy c’lâng nắc pa bhlâng cắh liêm crêê, acu cắh lấh k’rang nắc c’lâng n’nâu doọ lấh ch’ngai, cóh t’tun nắc pa chô kinh nghiệm”.

Công nắc k’đhơợng p’đhiêr muy bêệ công nông cắh ma đèn cóh c’lâng bhlâng 14, t’coóh Trịnh Văn Hiệp, thị trấn Chư Sê, xay moon tu bha lâng: “Cắh ng’ra lắp tu bhươn đăn đhị đâu, ng’lướt muy xị a năm, ha rêê đăn đâu. Apêê Công an c’lâng p’rang công cắh đoọng, cắh đoọng lướt, đoo bêl doỌ vêy apêê đoo nắc công tông lướt, công ơy ta moon bơr pêê chu. Ra lua vêy đợ rau cắh liêm crêê, pazêng xe lướt cóh c’lâng nắc cắh vêy ma đèn nắc lứch cắh liêm, pa bhlâng nắc lâng xe công nông”.

Ting cơnh xay moon t’mêê bhlâng âng Bộ Giao thông vận tải cóh 5 tỉnh Tây Nguyên, prang zr’lụ xoỌc vêy k’nặ 145 r’bhâu xe máy glụ k’tứi ga mắc (buôn ng’đớc xe công nông). Cóh đêếc, tỉnh Đắk Lắk vey bấc bhlâng lâng k’dâng 80 r’bhâu bêệ, Gia Lai dzoọng t’nooi 2 lâng mơ 38 r’bhâu bêệ. Pazêng pr’đươi n’nâu cắh ma bha ar bha tơ xay moon zr’lụ u váih; cắh vêy còi, đèn tín hiệu, đèn pa ang cóh ha dum; cắh lấh liêm nhâm ooy rau liêm crêê âng kỹ thuật; bấc pr’đươi nắc ma bhrợ, ra lắp đoọng đươi dua ha bh’rợ pa bhrợ. Bh’rợ pa choom, sát hạch oay bha ar đoọng k’đhơợng p’đhiêr xe công nông công lum zr’nắh k’đháp lâng nắc vêy k’dâng 10% manuýh k’đhơợng p’đhiêr pr’đươi n’nâu nắc vêy bằng k’đhơợng p’đhiêr xe hạng A4.

Xay bhrợ cơnh xa nay âng pháp luật, xa nay âng Chính phủ, apêê tỉnh Tây Nguyên nắc lứch bhrợ têng pazêng rau xa nay k’đhơợng lêy xe công nông cóh zr’lụ. Cóh đêếc xay moon đhị zr’lụ lâng cr’chăl pa bhrợ, hân đhơ cơnh đêếc, tu đhr’năng âng apêê tỉnh Tây Nguyên cắh vêy bấc c’lâng ha đhanuôr bhrợ cha, c’lâng đoọng ha pr’đươi n’nâu lướt, đhanuôr tơợ đong tước ooy ha rêê đhuốch nắc lứch cóh muy bơr c’lâng bhlâng. Tu cơnh đêếc, cóh rau la lua, xe công nông nắc dzợ lướt cóh pazêng c’lâng cắh ta đoọng. Trung tá Nguyễn Minh Tuấn, Phó đội trưởng Đội Cảnh sát c’lâng p’rang số 1, Phòng Cảnh sát c’lâng p’rang, Công an tỉnh Gia Lai xay moon, bh’rợ toom xe công nông bhrợ lất lum bấc rau zr’nắh k’đháp, bấc bhlâng nắc p’too moon: “Cóh hân noo pa chô chr’nóh chr’bêết, lâng pazêng pr’đươi nắc xe công nông chở đơơng hàng nắc cóh tr’nơớp azi p’too pa choom, tr’nơớp nắc cắh choom lươtý ooy c’lâng bhlâng, rau bơr nắc cắh choom chở đơơng manuýh cóh grăng xe. Ting n’nắc, p’too moon ha đhanuôr cắh choom lướt chô cóh ha dum, pa bhlâng nắc lâng pr’đươi xe công nông cắh vêy đèn nắc pa bhlâng cắh liêm crêê, nắc rau tu bhrợ t’váih rau bhrêy tắh cóh c’lâng”.

Lâng rau cắh liêm crêê n’nâu, xe xông nông ting lướt cóh c’lâng nắc bhrợ rau cắh liêm crêê bấc pa bhlâng ooy rau liêm crêê âng c’lâng p’rang, bhrợ t’váih rau bhrêy tắh cóh c’lâng p’rang bấc pa bhlâng. Rau la lua cậ cóh cr’chăl ahay, nắc vêy bấc bh’rợ bhrêy tắh cóh c’lâng p’rang ngân bhlâng lâng ngân pa bhlâng crêê tước ooy pr’đươi n’nâu.

Hân đhơ cơnh đêếc, pr’đươi n’nâu xoọc vêy chr’nắp lâng pr’ắt tr’mông lâng bh’rợ tr’nêng âng đhanuôr Tây Nguyên, nắc cắh ơy vêy pr’đươi hân noo choom xăl pr’đươi n’nâu. Tu cơnh đêếc, bh’rợ k’đhơợng lêy xe công nông cơnh ooy đoọng n’jứah crêê cơnh lâng đhr’năng la lua, n’jưáh nắc nhâm mâng rau liêm crêê cóh c’lâng p’rang nắc rau đơ chr’nắp bhlâng. Ooy xa nay n’nâu nắc vêy bh’rợ k’đhơợng lêy crêê cơnh tơợ bh’rợ bhrợ têng, tước ooy đăng ký, lướt chô; tơợ pr’đươi tước ooy manuýh đươi dua. Hân đhơ cơnh đêếc l’lăm bêl xay bhrợ choom pazêng xa nay n’nắc, apêê tỉnh cóh zr’lụ nắc đơớh zâl cha groong đợ xe công nông cắh ma đèn – xoọc nắc rau bhrợ t’váih rau k’pân ga hớt cóh pazêng c’lâng lướt./.

Hãi hùng “công nông không đèn” ở Tây Nguyên

                   Công Bắc

     Tây Nguyên đang trong mùa cao điểm thu hoạch nông sản, lượng xe chuyên chở hàng hóa tăng cao trên các tuyến đường. Nổi cộm lên là vấn đề của những chiếc xe công nông không đèn, chúng đang tạo ra những nỗi khiếp sợ với những người tham gia giao thông, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây tai nạn.

       Lầm lũi đi trong bóng tối, không đèn chiếu sáng, không một dấu hiệu cảnh báo nào cho thấy đang có một chiếc xe rộng gần 2m, dài 4-5m, tương đương với một chiếc ô tô con đang lưu thông trên đường, đó là những chiếc xe công nông không đèn. Chúng đang tạo ra nỗi khiếp sợ đối với những người tham gia giao thông, nhất là trong cao điểm mùa thu hoạch nông sản, có hàng loạt chiếc như vậy đi vào lúc chập choạng tối trên các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ ở Tây Nguyên. Anh Nguyễn Hữu Lý, một tài xế xe tải thường đi trên Quốc lộ 14, đoạn qua tỉnh Gia Lai cho biết, đã có không ít lần anh thót tim vì xuýt tông phải những chiếc công nông không đèn:“Tôi thấy những phương tiện xe công nông đi ra đường không có thiết bị chiếu sáng ban đêm thì rất nguy hiểm. Thêm nữa là xe công nông đã phân chia làn đường dành cho xe thô sơ nhưng người ta không đi vào làn đó, người ta cứ đi vào làn dành cho xe cơ giới, rất dễ xảy ra tai nạn ở chỗ đó. Nên là tôi đề nghị làm sao xử lý để họ đi vào làn đường của họ và làm thiết bị chiếu sáng đàng hoàng.”

      Cùng lực lượng Cảnh sát giao thông chốt chặn trên Quốc lộ 14 trong một chiều tối, đoạn gần thị trấn Chư Sê, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai, chỉ trong khoảng 20 phút, chúng tôi bắt gặp hơn 10 chiếc xe công nông lưu thông qua, gần như toàn bộ đều không lắp đèn chiếu sáng. Không thể nhìn thấy những chiếc xe này ở khoảng cách xa, chỉ khi chúng tiến lại gần mới nhận ra bằng những những tiếng nổ “pằng pặc” đặc trưng của xe công nông. Điều khiển một chiếc công nông không đèn đi trên Quốc lộ 14, ông Nguyễn Hữu Nhơn, thị trấn Chư Sê, huyện Chư Sê, mặc dù biết nguy hiểm nhưng vẫn chủ quan:“Hệ thống chiếu sáng thì xe không có nhưng mình có chuẩn bị đèn pin, lỡ có trục trặc xe cộ thì mình còn đi về nhưng giờ mình chưa bật thôi. Nói chung buổi tối, không thấy đường thì nó nguy hiểm rồi, mình chủ quan là đoạn đường còn ngắn, lần sau sẽ rút kinh nghiệm.”    

       Cũng vô tư điều khiển một chiếc công nông không đèn trên Quốc lộ 14, ông Trịnh Văn Hiệp, thị trấn Chư Sê, biện ra lý do:“Không lắp được vì mùa thì đi lên xuống đây có chút xíu, rẫy ở gần đây. Mấy anh Công an giao thông cũng cấm, không cho qua nhưng mà thấy vắng vắng thì chạy qua, cũng bị nhắc nhở mấy lần rồi. Tất nhiên là có nguy hiểm,  tất cả xe đi trên đường mà không có đèn thì đều nguy hiểm, đặc biệt là xe công nông thì tất nhiên nguy hiểm.”

      Theo thống kê mới nhất của Bộ Giao thông vận tải thực hiện cùng 5 tỉnh Tây Nguyên, toàn khu vực hiện có gần 145.000 xe máy kéo nhỏ (thường gọi là xe công nông). Trong đó, tỉnh Đăk Lăk có nhiều nhất với khoảng 80.000 chiếc, Gia Lai xếp thứ 2 với gần 38.000 chiếc. Hầu hết các phương tiện đều không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc; không có còi, đèn tín hiệu, đèn chiếu sáng ban đêm; hạn chế về điều kiện an toàn kỹ thuật; nhiều phương tiện tự chế, lắp ráp phục vụ sản xuất. Việc đào tạo, sát hạch lấy giấy phép lái xe để lái công nông cũng gặp nhiều khó khăn và chỉ có khoảng 10% người điều khiển phương tiện này là có bằng lái xe hạng A4.

      Thực hiện quy định của pháp luật, chủ trương của Chính phủ, các tỉnh Tây Nguyên đều đã ban hành các quy định quản lý xe công nông trên địa bàn. Trong đó có quy định phạm vi và thời gian hoạt động, tuy nhiên, do điều kiện các tỉnh Tây Nguyên chưa có nhiều đường dân sinh, đường gom dành cho phương tiện này hoạt động, nông dân từ nhà đến nương rẫy vẫn phải lưu thông trên một số đoạn tuyến của Quốc lộ, đường tỉnh. Vì vậy, trong thực tế, xe công nông vẫn lưu thông trên các tuyến đường bị cấm. Trung tá Nguyễn Minh Tuấn, Phó đội trưởng Đội Cảnh sát giao thông số 1, Phòng CSGT, Công an tỉnh Gia Lai cho biết, việc xử lý xe công nông vi phạm gặp nhiều khó khăn, chủ yếu là nhắc nhở, vận động:“Trong mùa nông sản, đối với phương tiện là xe công nông chở hàng thì trước hết, chúng tôi đã tuyên truyền,  nhắc nhở những phương tiện đó thứ nhất là không tham gia giao thông trên Quốc lộ, thứ hai là không được chở người trên thùng xe. Đồng thời, nhắc nhở, tuyên truyền bà con không được đi vào ban đêm, đặc biệt là phương tiện là xe công nông không đèn là rất nguy hiểm, là nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến những vụ tai nạn giao thông.”

      Với những tồn tại, hạn chế hiện nay, xe công nông tham gia giao thông ảnh hưởng không nhỏ tới trật tự an toàn giao thông, tiềm ẩn nguy cơ cao xảy ra tai nạn. Thực tế thời gian qua, đã có nhiều tai nạn giao thông gây hậu quả rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến loại phương tiện này.

      Tuy nhiên, phương tiện này lại đang có vai trò quan trọng, cần thiết đối với đời sống và sản xuất của người dân Tây Nguyên, trong tương lai gần, chưa có phương tiện nào thay thế được. Do vậy, công tác quản lý xe công nông như thế nào để vừa phù hợp với điều kiện thực tiễn, vừa bảo đảm trật tự an toàn giao thông là rất cần thiết. Vấn đề này đòi hỏi phải có giải pháp quản lý phù hợp từ khâu sản xuất, đến đăng ký, lưu hành; từ phương tiện đến người điều khiển. Nhưng trước khi thực hiện được những điều này, các tỉnh trong khu vực cần giải quyết ngay vấn đề của những chiếc “công nông không đèn”- đang là hung thần trên các tuyến đường./.