Cắh vêy c’moo n’đoo đhanuôr zâp chr’hoong zr’lụ k’coong ch’ngai Chương Dương âng tỉnh Nghệ An nắc lưm zr’nắh k’đhạp cơnh xoọc đâu: lứch đhí a’muốt số 3, đhí a’muốt số 4 nắc tước zâp thuỷ điện truíh k’ruung Lam pa hooi túh bhrợ pr’ắt tr’mung âng đhanuôr zr’nắh zr’dô lấh mơ, lấh mơ nắc bấc pr’loọng đông cắh dzợ váih râu rị. Hân đhơ zâp g’lúh pa hooi túh cr’chăl đâu 2, 3 c’xêê zêng bơơn ta lêy nắc liêm crêê cơnh c’lâng xa’nay, nắc đợ mơ cắh liêm crêê âng thuỷ điện k’ruung Lam tước pr’ắt tr’mung đhanuôr hi lêệng bhlâng. Ting cơnh xay moon âng ngành nông nghiệp Nghệ An, lêy tước đâu, zâp thuỷ điện Bản Vẽ, Khe Bố, Bản Ang, cung ơy zooi zúp 10 tỷ đồng đoọng ha zâp chr’hoong crêê lưm cắh pr’đoọng, zúp đhanuôr đấh têêm ngăn pr’ắt tr’mung lâng bh’rợ tr’nêng. Hân đhơ cơnh đêếc, râu lêy ta moóh nắc lêy bhrợ n’hâu đoọng đhanuôr ắt mamung đhị zr’lụ pa hooi túh vêy pr’ắt tr’mung têêm ngăn?

Prá xay lâng PV Đài p’rá Việt Nam, bấc đhanuôr cóh vel Pùng Ka Mong, chr’val Lượng Minh, chr’hoong Tương Dương, Nghệ An đoọng năl: ooy bấc c’moo nua, pr’ắt tr’mung âng đhanuôr cắh ha bêl vêy lưm zr’nắh zr’dô cơnh xoọc đâu. Đhí a’muốt số 3, số 4 lâng g’lúh boo 3 t’ngay lứch c’xêê 8, xang nặc đác đắh tu k’ruung chô hooi bhrợ đông xang đhanuôr lâng k’ha riêng p’nong ta rí k’roóc, a’ọc, a’tứch, bhươn tước, ruộng chuôr ma loong bil. Chr’val Lượng Minh vêy 65 pr’loọng nắc lêy n’jấh đông tơơi mứt g’đách túh. Bêl thuỷ điện Bản Vẽ pa hooi túh nắc vêy pa xoọng 34 pr’loọng dzợ lêy lơi jợ vel đông. Xang 1 c’xêê, k’zệt pr’loọng nắc dzợ bhrợ pa dưr pợ toor da ding cắh cậ toor c’lâng lướt. Bấc pr’loọng nắc dzợ ắt g’nưm cóh đông bhúh xoọng lơơng. T’coóh Mong Văn Bốn, cóh vel Pùng Ka Mong mốp loom moon: “Zâp đhị ắt đoọng bhrợ pa dưr đông cung cắh vêy ha đhị liêm buôn. Đảng lâng nhà nước, chính quyền vel đông cung ta luôn k’rang lêy moon p’too đhanuôr, hân đhơ cơnh đêếc nắc cung tu pr’đơợ ắt mamung, râu 2 dzợ nắc đăn da ding bha đưn, nắc đhr’năng nâu đhanuôr cắh zâp pr’đơợ đoọng zêl cha’groong đấh loon”.

Ooy g’lúh pa hooi túh n’nắc, váih đhí lâng boo ngân, đh’rứah lâng bhiệc pa hooi túh âng zâp đông máy thuỷ điện cóh truíh k’ruung Cả nắc vel Vẽ, Khe Bố, Chi Khê, Nậm Mô, Bản Ang, Nậm Nơn nắc ơy bhrợ tr’xăl tâm k’ruung, bhrợ nong lít ruộng bhươn, p’loong đông xang, c’lâng ma hr’cấh ha’voóh lâng bấc hạ tầng zâp chr’hoong Tương Dương, Con Cuông, Kỳ Sơn lâng Anh Sơn, k’noọ đợc đợ mơ bil hư nắc k’noọ 2.000 tỷ đồng. t’coóh Nguyễn Trường Thành, Chánh Văn phòng Thường trực Ban k’đhơợng xay zêl cha’groong boo đhí túh bhlong, chấc lêy trông dấc bhrêy tắh, Chi cục trưởng Chi cục Thuỷ lợi Nghệ An đoọng năl, bh’rợ pa hooi túh âng zâp đông máy thuỷ điện truíh k’ruung Cả zêng lêy bhrợ liêm crêê cơnh quy định, c’lâng xa’nay, hân đhơ cơnh đêếc, tu túh đắh tu k’ruung chô hooi bấc nắc cắh mặ năl lêy cha’mêết bhrợ ha cơnh, nắc bhrợ bil hư hi lêệng đoọng ha zâp vel đông n’tếh. T’coóh Nguyễn Trường Thành moon: “G’lúh pa hooi túh t’mêê đâu vêy 2, 3 râu cắh ơy liêm glặp bhlâng, nắc cung xoọc k’đươi moon lâng chính phủ nắc bhr’lậ c’lâng bh’rợ bhrợ têng đhị k’rong đợc đác cóh k’ruung Cả đoọng liêm glặp lâng pr’đơợ lalua xoọc đâu. Nắc cung k’đươi moon lêy pa glúh ooy c’lâng bh’rợ cắh cậ pa rạch bha ar đoọng k’rong bhrợ lâng zâp dự án thuỷ điện cắh liêm choom, bh’nơơn pa chô đệ, xay bhrợ cắh đấh cắh cậ cắh ơy bhrợ, bhrợ cắh liêm crêê tước môi trường sinh thái”.

Xoọc đâu, UBND tỉnh Nghệ An ơy pazao đoọng ha c’bhúh bhrợ têng Nông nghiệp thuỷ lợi lêy cha’mêết, đoọng đấh vêy c’lâng bh’rợ zooi zúp zr’lụ clung đệ, ooy đâu xoọc k’đươi moon ra lắp mưy rada lêy cha mêết plêệng k’tiếc cóh hệ thống zr’lụ k’ruung Cả lâng bhrợ pa dưr mưy trạm thuỷ văn cóh tu k’ruung Cả. Lấh mơ nắc k’đươi moon cơ chế pay 1% lợi nhuận, cắh cậ thuế âng zâp đông máy thuỷ điện đoọng bhrợ quỹ zooi zúp đhanuôr lâng cơ sở hạ tầng bêl bil hư tu pa hooi túh. L’lăm nắc zâp vel đông cóh tỉnh Nghệ An nắc ơy pay zên lấh 6 tỷ đồng lâng pay quỹ zêl cha’groong boo đhí túh bhlong 4,5 tỷ đồng, zooi zúp đấh hân đoọng ha zâp chr’hoong crêê bil hư. Lấh mơ, lêy tước t’ngay 8/11, zâp thuỷ điện Bản Vẽ, Khe Bố, Bản Ang, cung ơy zooi zúp lấh 10 tỷ đồng đoọng ha zâp chr’hoong crêê râu cắh liêm crêê, zúp đoọng đhanuôr đấh têêm ngăn pr’ắt tr’mung lâng bh’rợ tr’nêng./.

Phải làm gì để người dân vùng cao Nghệ An sống chung với thủy điện xả lũ

Quốc Khánh

Chưa có năm nào, người dân các huyện vùng núi Tương Dương của tỉnh Nghệ An lại gặp khó khăn như hiện nay: hết bão số 3, bão số 4 , lại đến các thủy điện dọc sông Lam xả lũ khiến cuộc sống của người dân hết sức khó khăn, thậm chí nhiều gia đình kiệt quệ. Dù các đợt xả lũ cách đây mấy tháng đều được coi là "đúng quy trình" nhưng mức độ ảnh hưởng của các công trình thủy điện dọc sông Lam tới cuộc sống người dân là hết sức nặng nề. Theo thống kê của ngành nông nghiệp Nghệ An, tính đến thời điểm này, các Thủy điện Bản Vẽ, Khe Bố, Bản Ang, cũng đã hỗ trợ hơn 10 tỷ đồng cho các huyện bị ảnh hưởng, giúp người dân sớm ổn định đời sống sinh hoạt và sản xuất. Tuy vậy, câu hỏi, cần phải làm gì để người dân sống trong vòng ảnh hưởng của xả lũ có cuộc sống ổn định?

      Trao đổi với phóng viên Đài TNVN, nhiều người dân ở bản Pùng Ka Mong, xã Lượng Minh, huyện Tương Dương, Nghệ An, cho biết: trong nhiều năm qua, cuộc sống chưa bao giờ rơi vào hoàn cảnh khốn đốn như hiện nay. Bão số 3, bão số 4 và  đợt mưa 3 ngày cuối tháng 8, rồi nước trên thượng nguồn dồn về, các nhà máy thủy điện dọc sông Lam xả lũ, cuốn trôi nhiều nhà dân, và hàng trăm trâu, bò, lợn, gà, vườn tược ruộng nương cũng mất sạch. Xã Lượng Minh có 65 hộ phải tháo nhà di dời trước lũ. Khi Thủy điện Bản Vẽ xả lũ lại có thêm 34 hộ nữa phải bỏ bản. Sau 1 tháng, hàng chục hộ vẫn phải dựng lều tạm ven các sườn núi hoặc bên đường đi. Nhiều hộ còn tá túc nhà người thân. Ông Mong Văn Bốn, ở Bản Pùng Ka Mong, bức xúc: “Cái địa hình địa thế đất đai để mà dựng nhà cũng chưa có chỗ nào thuận lợi hơn. Đảng và nhà nước, chính quyền cơ sở cũng thường xuyên quan tâm nhắc nhở nhân dân, nhưng mà cũng do điều kiện về địa thế, thứ 2 nữa là gần đồi, gần núi, nên nguy cơ này là dân không đủ điều kiện để mà đối phó kịp”.

      Trong đợt xả lũ đó, bão kèm theo mưa lớn, cùng với việc xả lũ của các nhà máy thủy điện trên dòng chính sông Cả là: Bản Vẽ, Khe Bố, Chi Khê, Nậm Mô, Bản Ang, Nậm Nơn đã làm biến đổi dòng chảy, gây ngập lụt ruộng vườn, hư hỏng, trôi nhà dân; sạt  lở đường giao thông và công trình hạ tầng các huyện Tương Dương, Con Cuông, Kỳ Sơn và Anh Sơn, ước tính thiệt hại gần 2.000 tỷ đồng.  Ông Nguyễn Trường Thành, Chánh Văn phòng Thường trực Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai- tìm kiếm cứu nạn, Chi Cục trưởng Chi cục Thủy lợi Nghệ An, cho biết, hoạt động xả lũ của các nhà máy thủy điện trên dòng chính sông Cả đều vận hành đúng theo quy định, quy trình, tuy nhiên do lũ thượng nguồn đổ về lớn không thể kiểm soát được, nên đã gây thiệt hại nặng nề cho các địa phương nói trên. Ông Nguyễn Trường Thành nói: “Đợt xả lũ vừa rồi có một số điều vẫn chưa phù hợp lắm, thì cũng đang đề xuất với chính phủ là sửa đổi quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Cả cho phù hợp với điều kiện thực tế hiện nay. Rồi cũng đề xuất đưa ra khỏi quy hoạch hoặc rút giấy phép đầu tư đối với các dự án thủy điện không khả thi mà hiệu quả thấp, triển khai chậm tiến độ hoặc chưa triển khai, làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái ...”

      Hiện, UBND tỉnh Nghệ An đã giao cho đoàn quy hoạch Nông nghiệp thủy lợi khảo sát kiểm tra, để sớm có kế hoạch hỗ trợ vùng hạ du, trong đó đang đề xuất lắp một rada theo dõi thời tiết ở hệ thống lưu vực sông Cả và xây dựng một trạm thủy văn ở thượng nguồn sông Cả. Đặc biệt là đề xuất cơ chế trích 1% lợi nhuận, hoặc thuế của các nhà máy thủy điện để làm quỹ hỗ trợ dân sinh và cơ sở hạ tầng khi bị thiệt hại do xả lũ. Trước mắt, các địa phương trong tỉnh Nghệ An đã trích kinh phí hơn 6  tỷ đồng và trích quỹ Phòng chống thiên tai 4,5 tỷ đồng, hỗ trợ khẩn cấp cho các huyện bị thiệt hại. Ngoài ra, tính đến ngày 8/11, các Thủy điện Bản Vẽ, Khe Bố, Bản Ang, cũng đã hỗ trợ hơn 10 tỷ đồng cho các huyện bị ảnh hưởng, giúp người dân sớm ổn định đời sống sinh hoạt và sản xuất./.