Z’lâh k’ha riêng c’moo, c’bhuh ping ty lâng pazêng pr’đhang chr’năp lalay, ặt lơơp xa nay lịch sử chr’năp ma bhuy âng zr’lụ k’tiếc. Đhơ cơnh đêêc, pa tước nâu kêi căh ơy muy xa nay bh’rợ khoa học n’đoo pa chăp cha mêệt lêy zập zêng lâng xa nay t’ruih âng zr’lụ ping ty đanh coh da ding A Man xoọc năc muy chr’năp lưn lơơp

Da ding A Man ặt coh p’leh pêê – đhị k’ruung Cái năc tơợp tơợ da ding La Hiêng tước đâu lâng pác 2 p’lêêh: p’lêêh bha lầng năc hooi ting c’lâng Đông Băc hooi chô vịnh Xuân Đài đhị ch’nang biển Tiên Châu; p’lêêh mơ dzợ vêy đh’nơc năc k’ruung Lò Gõ hooi ting c’lâng Đông Nam moọt jọom Ô Loan xang đêêc hooi chô ooy biển đhị ch’nang biển Phú Sơn.

Coh a ral da ding Tây Nam âng da ding A Man vêy muy zr’lụ ping ty đanh coh bôl dal 50m vêy mơ 200 bêệ ping, bơơn ra pặ coh đhăm bhưah mơ 1,5 héc ta. Tơợ zr’lụ ping nâu choom lêy tước zr’lụ đhanuôr ặt lâng zr’lụ đồng bằng prang a ral da ding A Man. Ma nưih pa chăp cha mêệt lêy lịch sử văn hóa Nguyễn Danh Hạnh đoọng năl:

“Bêl pa chăp cha mêệt lêy zr’lụ nâu, a zi năc bơơn lêy nâu năc a ral đăh Tây da ding A Man, lêy ooy dưp năc muy zr’lụ đồng bằng lâng đăh loom năc muy k’ruung đác. Lêy tơợ piing lêy pr’hay pa bhlầng. Ting cơnh apêê a hay, zr’lụ k’tiếc nâu năc đhị liêm bhlầng, tu cơnh đêêc apêê chơih bhrợ ping”.

Zr’lụ ping ty đanh coh da ding A Man vêy 4 pr’đhang, muy năc ping pr’đhang kiệu a xêêh, ping búp sen, ping cr’đuôh a cọop lâng ping bha bhung đong. Vêy đoo ping dzợ liêm pr’đhang, pô xr’xăh ha dợ bấc ping năc hư ting t’ngay c’xêê. Muy bha ar xrặ pa chăp lêy âng ma nưih Pháp năc Anbert Laborde vêy tơợ tơợp thế kỷ XX moon, pazêng ping pr’đhang kiệu a xêêh lâng pazêng ping pr’đhang búp sen crêê tước Phật giáo. Coh đêêc, ping búp sen năc c’leh âng Phật. Pung pr’đhang kiệu a xêêh đơơng chr’năp năc a xêêh đơơng r’vai ma nưih chêệt chô lâng a bhô dang.

PGS.TS Bùi Văn Liêm, lalăm a hay năc Phó viện trưởng Viện Khảo cổ hoc Việt Nam, chuyên gia ooy ping ty đanh đoọng năl, tơợ pazêng c’leh cha mêệt lêy ping đhị miền Trung, năc choom năl muy đăh ooy pazêng bêệ ping nâu:

“Khảo cổ học azi đơc nâu năc ping hợp chất. Rau ping hợp chất nâu buôn ặt coh cr’chăl tơợ thế kỷ XVII tước thế kỷ XĨ. Nâu năc pazêng tư liệu pa căh j’niêng cr’bưn lâng chr’năp bhlầng năc pr’ặt tr’mông kinh tế, vật chất, văn hóa, tinh thần, coh đêêc zêng lâng chr’năp a bhô dang âng đhanuôr Việt ặt đhị miền Trung, Việt Nam”.

Chơơc năl ooy lịch sử văn hóa zr’lụ k’tiếc đoọng lêy: zr’lụ piic k’ruung Cái coh muy cr’chăl đanh năc trung tâm hành chính âng zr’lụ k’tiếc Phú Yên tơợ tơợp thế kỷ 17 tước x’rịa thế kỷ 19. Lalăm ahay, đhị zr’lụ nâu ơy ặt vaih muy lang đhanuôr vêy chr’năp dal coh xã hội; thương nhân, thợ thủ công ca van. Apêê choom năc c’la âng pazêng ping ty đhị da ding A Man.

Ting cơnh PGS.TS Bùi Văn Liêm, chuyên gia ooy ping ty đanh năc bhiệc cha mêệt lêy zr’lụ ping vêy đơơng chô bấc pr’đơợ đăh đhr’năng lịch sử, pr’ặt tr’mông kinh tế văn hóa vật chất, đhr’năng giao lưu văn hóa âng muy zr’lụ k’tiếc.

“Lalăm, a hêê năc lêy pa chăp muy cơnh ghit bhlầng ooy zr’lụ ping nâu, tơợ pr’đhang ping, pr’đươi bhrơ ping pa tước c’moo âng c’la ping; r’dợ bhrợ bha ar ra pặ hạng zập cấp đoọng zư lêy, pa dưr chr’năp lâng bhrợ pa dưr pazêng pr’đơợ c’rơ liêm âng c’kir văn hóa”.

Đhơ ơy vêy pazêng bh’nơơn cha mêệt lêy xoọc tr’nơợp, ha dợ rau nhâm mâng, zr’lụ ping ty coh da ding A Man dzợ năc rau chr’năp lưn lơơp âng lịch sử, lêy bơơn cha mêệt pa ghit đoọng chroi k’rong bhiệc chơơc năl pa xoọng ooy zr’lụ k’tiếc piic k’ruung Cái moon lalay cung cơnh zr’lụ k’tiếc đăh Đông tỉnh Đắk Lắk moon za zưm coh đhr’năng lịch sử./.

BÍ ẨN KHU MỘ CỔ TRÊN NÚI A MAN

Ở phía Đông tỉnh Đắk Lắk có một quẩn thể mộ cổ bí ẩn trên sườn núi A Man, kề ngã ba Sông Cái, xã Tuy An Đông. Trải qua hằng trăm năm, quần thể mộ cổ với những hình thù độc đáo, ẩn chứa thông tin lịch sử quý giá của vùng đất. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu đầy đủ và câu chuyện của khu mộ cổ trên núi A Man vẫn đang là một bí ẩn

Núi A Man nằm ngay ngã ba - nơi con Sông Cái bắt nguồn từ dãy La Hiêng đến đây và phân thành 2 nhánh: nhánh chính chảy theo hướng Đông Bắc đổ ra vịnh Xuân Đài ở cửa biển Tiên Châu; nhánh còn lại có tên là sông Lò Gõ chảy theo hướng Đông Nam vào đầm Ô Loan sau đó đổ ra biển ở cửa biển Phú Sơn.

Trên sườn phía Tây Nam của núi A Man có một khu mộ cổ nằm ở độ cao khoảng 50m với khoảng 200 ngôi mộ, được phân bố trên phạm vi khoảng 1,5 héc-ta. Từ khu mộ cổ này có thể nhìn xuống cả một vùng dân cư đông đúc và vùng đồng bằng trù phú bao quanh chân núi A Man. Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Danh Hạnh cho biết:

"Khi nghiên cứu địa hình khu vực này, chúng tôi nhận thấy đây là sườn phía Tây của núi A Man, nhìn xuống một vùng đồng bằng rất đỗi trù phú và phía trước có một dòng sông. Vị thế này từ trên cao nhìn xuống rất đẹp. Theo quan niệm của người xưa, vị trí này có thế đất đắc địa, hay còn gọi là phong thủy đẹp, nên người ta mới chọn làm nơi chôn cất."

Khu mộ cổ trên núi A Man có 4 loại hình cơ bản, là mộ kiệu ngựa, mộ búp sen, mộ mai rùa và mộ mái nhà. Một số ngôi mộ vẫn còn giữ được hình dáng, hoa văn nhưng phần lớn đã bị phong hóa theo thời gian. Một tài liệu của nhà nghiên cứu người Pháp là Anbert Laborde có từ đầu thế kỷ XX cho rằng, những ngôi mộ kiệu ngựa và những ngôi mộ hình búp sen có ảnh hưởng yếu tố Phật giáo. Trong đó, mộ búp sen là biểu tượng của nhà Phật. Mộ hình kiệu ngựa mang ý nghĩa là con ngựa đưa linh hồn người chết về miền "Tây phương cực lạc".

PGS, TS Bùi Văn Liêm, Nguyên Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam, chuyên gia về mộ cổ cho biết, qua những nghiên cứu mộ táng ở Miền Trung, chỉ có thể nhận định được phần nào về những ngôi mộ này:

"Khảo cổ học chúng tôi gọi đây là loại hình mộ hợp chất. Loại hình mộ hợp chất này thường nằm trong khoảng niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX. Đây là những tư liệu vật chất phản ánh táng tục, phong tục và đặc biệt là đời sống kinh tế, vật chất, văn hóa, tinh thần, trong đó có cả tâm linh của cư dân Việt ở miền Trung, Việt Nam."

Tìm hiểu về lịch sử văn hóa vùng đất cho thấy: khu vực hạ lưu Sông Cái trong một thời gian dài từng là trung tâm hành chính của vùng đất Phú Yên từ đầu thế 17 đến cuối thế kỷ 19. Trong quá khứ, tại khu vực này đã tồn tại một tầng lớp người có địa vị trong xã hội; thương nhân, thợ thủ công giàu có. Có thể họ chính là chủ nhân của những ngôi mộ cổ trên núi A Man.

Theo PGS, TS Bùi Văn Liêm, chuyên gia về mộ cổ thì việc nghiên cứu khu mộ sẽ cung cấp những cứ liệu về tiến trình lịch sử, đời sống kinh tế văn hóa vật chất, quá trình giao lưu văn hóa của một vùng đất.

"Trước hết, chúng ta phải tiến hành nghiên cứu một cách kỹ lưỡng hơn về khu mộ này, từ quy mô, loại hình mộ, nguyên liệu xây mộ cho đến niên đại của chủ nhân; từng bước lập hồ sơ xếp hạng các cấp để bảo vệ, bảo tồn, phát huy giá trị và khai thác những thế mạnh của di sản văn hóa."

Mặc dù đã có những kết quả nghiên cứu bước đầu, nhưng về cơ bản, khu mộ cổ trên núi A Man vẫn là bí ẩn lịch sử, cần được tiếp tục khám phá để góp phần tìm hiểu thêm về vùng đất hạ lưu Sông Cái nói riêng cũng như vùng đất phía Đông tỉnh Đắk Lắk nói chung trong tiến trình lịch sử./.