Tơợp dưr tơợ bhiệc chắp kiêng tr’coọ xa’nưl acoon cóh, kiêng ha hát, bêl 14 c’moo, t’coóh Điêu Chính Lả nắc ơy tự lêy pa choom bhrợ têng n’jưl tính, n’jưl nhị lâng chi ớh n’jưl pr’hay bhlâng. Đợ t’tưn, t’coóh Lả bhrợ têng n’jưl tính ting đơn đặt hàng, cr’noọ pr’đươi âng đhanuôr, hân đhơ đắh bhiệc bhrợ ha cơnh, ha mơ pậ tứi. Ha dang t’bhlâng bhrợ cắh đhêy nắc mưy t’ngay t’coóh Lả choom mặ bhrợ liêm xang mưy bêệ n’jưl tính. Ting cơnh t’coóh Lả, đoọng lêy bhrợ liêm choom n’jưl tính nâu, nắc lêy pay tơơm pô sữa lâng đợ p’lêê a’lui griing răng. P’lêê a’lui nắc lêy bhrợ pa liêm cóh cr’loọng xang nặc púah pa goóh. Cóh dứp a’lui nắc lêy bhrợ 4 boọng đoọng xưl liêm ma mơ. Mặt n’jưl ta bhrợ lâng t’nơơm vông, bhrợ t’boọng 5 boọng k’tứi. Khoá n’jưl, cr’đhơợng n’jưl nắc bhrợ lâng n’loong pô sữa. Ha dợ lâng cr’đhơợng n’jưl nắc lêy boọc bhrợ zâp cơnh liêm tr’clá: “Ha dang kiêng đoọng r’boọt hil nắc lêy bhrợ lâng n’loong sữa, p’rá Thái moon nắc Co tin pết, tin cáy... nắc đoo liêm choom đoọng bhrợ n’loong doọ choom ha uúh, k’muôr. P’lêê a’lui nắc cung lêy đớc pa goóh cóh tir tơợ 6 c’xêê tước 1 c’moo đoọng goóh liêm. p’lêê nhuum nắc buôn hư, k’muôr boọm, nắc lêy pay p’lêê a’lui griing. Bêl đơơng chô nắc lêy bhrợ pa liêm, cắt đắh tu p’lêê a’lui, xang nặc bhrợ t’boọng đoọng choom dưr xưl liêm pr’hay”.

        N’jưl tính tẩu buôn bơơn đhanuôr manứih Thái Quỳnh Nhai đươi dua ooy zâp g’lúh bhiệc bhan, tết tọc, hơnh déh đông t’mêê, liên hoan... lấh mơ, ooy zâp g’lúh cha cha zâp t’ngay âng pr’loọng đông, bêl xơợng kiêng chi ớh nắc choom lêy pay chi ớh đoọng lêy zêl bil lơi râu ga lêếh ga lêêng ooy pr’ắt tr’mung. Lấh mơ, tính tẩu bơơn chi ớh zâp bêl hát ba boóch, hát long Te, nắc hát truíh k’ruung Đà, hát then, t’pêếh chi ớh đoọng apêê múa, tu manứih Thái bhoọc cắh váih n’jưl tính nắc cắh choom hát... Lấh mơ, bêl ahay đhị ta pêếh đông đh’rơơng, đợ hi dưm bhrương liêm, zâp apêê pân jứih nắc dzợ âng đơơng n’jưl tính tẩu t’pêếh hi ớh p’cắh râu chắp kiêng, hơnh déh ch’roonh. Pân đil bêl xơợng xa’nưl n’jưl tính tẩu cung choom lêy năl manứih kiêng, nha nhêr âng đay lâng cung tơợ xa’nưl n’jưl pr’hay nâu nắc bấc apêê pân jứih pân đil cung ma tr’bơơn tr’pay diịc điêl.

      Tước đâu, t’coóh Lả nắc ơy bhrợ têng bơơn lấh 2.000 bêệ n’jưl tính. Mẫu mã laliêm, chất lượng, xa’nưl xưl chr’val pr’hay, n’jưl tính âng t’coóh bhrợ têng bơơn bấc ngai chắp kiêng. Ooy đông t’coóh xoọc đâu, zâp bêl cung váih tước 20 n’jưl tính tẩu, n’jưl nhị. C’la t’coóh Lả, lấh mơ bhrợ têng n’jưl tính, t’coóh nắc dzợ t’bhlâng bhrợ têng chi ớh n’jưl tính đhị zâp g’lúh sinh hoạt văn hoá, pr’hát xa’nưl quần chúng đhị vel đông, zâp Hội diễn nghệ thuật cóh tỉnh lâng tỉnh lơơng. Xa’nưl n’jưl tính tẩu pr’hay, chr’nắp ooy pr’ắt tr’mung văn hoá tinh thần âng đhanuôr nắc cơnh đêếc, hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu đợ apêê n’jứah choom bhrợ lâng chi ớh n’jưl tính tẩu cơnh t’coóh nắc cắh vêy bấc. ặt k’rang k’noọ ooy bhiệc nâu, t’coóh Lả nắc ơy lêy pa choom doọ pay zên đoọng ha đha’đhâm c’moor cóh vel đông, chr’val lêy bhrợ têng, chi ớh n’jưl tính tẩu, đợ apêê chắp kiêng râu tr’coọ xa’nưl acoon cóh nâu lâng cr’noọ cr’niêng zư lêy n’jưl tính âng acoon cóh doọ choom bil pất: “K’noọ tước đâu, cr’noọ cr’niêng âng zâp cơ quan Nhà nước nắc bhrợ pr’đơợ đoọng ha đhanuôr đoọng bhrợ lớp pa choom pa xoọng n’jưl tính tẩu bấc lấh mơ. Cắh mưy pa choom bhiệc t’pêếh chi ớh, nắc dzợ pa choom bhiệc bhrợ têng đoọng doọ choom bil pất”.

       Ting cơnh t’coóh Điêu Chính Hiến, Phó trưởng phòng văn hoá-Thông tin chr’hoong Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La, ooy cr’chăl nâu a’tốh, phòng nắc lêy xay moon đoọng ha chr’hoong bhrợ zâp lớp pa choom đắh n’jưl tính. Nâu đoo cung nặc bhiệc bhrợ chr’nắp liêm đoọng zư lêy, padưr tr’coọ xa’nưl acoon cóh cóh đâu: “Azi cung k’noọ lêy nắc xay moon đoọng UBND chr’hoong zâp c’moo bhrợ 1-2 lớp, cắh cậ nắc 1 c’bhúh cóh vel đông lêy bhrợ đoọng zư lêy, pa choom ha k’coon cha châu. Lấh mơ, azi cung lêy hơnh déh, moon zâp apêê nghệ nhân cơnh t’coóh Điêu Chính Lả cóh vel Nghe ToỎng lêy pa choom đoọng ha coon a’châu, tu nắc mưy tr’coọ xa’nưl cắh choom cắh váih lâng đhanuôr zâp acoon cóh chr’hoong Quỳnh Nhai, lấh mơ nắc acoon cóh Thái bhoọc”./.

Người giữ hồn đàn tính tẩu Quỳnh Nhai mãi ngân vang
                                                     Đức Anh

Với người Thái Trắng Quỳnh Nhai, Sơn La,  đàn tính tẩu là một loại nhạc cụ dân tộc đặc trưng gắn bó với đời sống tinh thần của bà con nơi đây. Góp phần giữ hồn đàn tính tẩu mãi ngân vang,  nghệ nhân Điêu Chính Lả, ở bản Nghe Toỏng, xã Mường Giàng, huyện Quỳnh Nhai đã mày mò chế tác, biểu diễn đàn tính và truyền dạy miễn phí cho nhiều người dân.

Xuất phát từ tình yêu nhạc cụ dân tộc, say mê ca hát, năm 14 tuổi, ông Điêu Chính Lả đã tự mày mò chế tác đàn tính, đàn nhị và đánh đàn rất hay có tiếng khắp vùng. Sau này, ông Lả chế tác ra đàn tính theo đơn đặt hàng, nhu cầu của khách hàng, kể cả về mẫu mã, kích thước. Nếu làm không nghỉ tay thì một ngày ông Lả có thể làm hoàn chỉnh một cái đàn tính. Theo ông Lả: Để làm được cây đàn tính, phải chọn được cây gỗ hoa sữa và những quả bầu già. Quả bầu được cạo sạch bên trong rồi phơi khô. Đáy bầu khoét 4 lỗ để giữ âm sao cho đều nhau. Mặt đàn được làm bằng cây vông, có khoét 5 lỗ nhỏ. Khóa đàn, cần đàn làm bằng gỗ cây hoa sữa. Riêng cần đàn phải được đẽo công phu, đánh cho bóng. "Thường thường muốn cho nó dẻo, nó nhẹ mình làm bằng cây gỗ hoa sữa, tiếng Thái gọi là “ co tin pết, tin cáy”là tốt nhất để làm thân đàn. Tìm gỗ xong,  mang về nhà để khô từ 6 tháng đến một năm để gỗ không bị mọt mới bắt đầu làm. Quả bầu mình cũng phải để trên gác bếp từ 6 tháng đến 1 năm để thật khô.  Quả non thì bị con mối con mọt nó ăn, phải quả thật già. Khi mình đem về đóng thì phải cạo sạch phần trong, cắt đi ¼ quả bầu, xong khoét lỗ để tiếng nó vang”.

Đàn tính tẩu thường được bà con người Thái Quỳnh Nhai sử dụng trong các dịp lễ, tết, mừng nhà mới, cuộc hội ngộ liên hoan vui vẻ. Thậm chí trong bữa cơm hàng ngày của gia đình khi cảm thấy hứng thú, phấn khởi người ta cũng có thể mang chiếc đàn tính ra đánh để xua đi những nhọc nhằn trong cuộc sống thường nhật. Đặc biệt, tính tẩu được đánh trong hát giao duyên, hát long Te ( Hát dọc Sông Đà); hát Then, đệm cho múa, vì người Thái trắng không có đàn tính đệm thì không hát được …Đặc biệt, ngày xưa bên nếp nhà sàn, những đêm trăng thanh, các chàng trai còn mang cây đàn tính tẩu đi gẩy thay cho lời tỏ tình với người bạn gái. Người con gái khi nghe được tiếng tính tẩu cũng có thể đoán được người thương của mình và cũng từ tiếng đàn thân thương sâu lắng, chầm bổng đó mà nhiều đôi trai gái cũng đã bén duyên, nên vợ nên chồng.

Đến nay, ông Lả đã chế tác được hơn 2.000 chiếc đàn tính. Mẫu mã đẹp, chất lượng, âm thanh vang trong, cây đàn tính của ông chế tác ra được nhiều người ưa chuộng. Trong nhà ông bây giờ lúc nào cũng có trên dưới 20 cái đàn tính tẩu, đàn nhị. Bản thân ông Lả, ngoài chế tác đàn tính, ông còn  tích cực tham gia biểu diễn đàn tính tại các buổi sinh hoạt văn hoá, văn nghệ quần chúng tại địa phương, các Hội diễn nghệ thuật trong và ngoài tỉnh. Tiếng đàn tính tẩu hấp dẫn, ý nghĩa và quan trọng trong đời sống văn hoá tinh thần của bà con là vậy, nhưng hiện nay những người vừa biết chế tác, vừa biết đánh đàn tính  như ông  chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Trăn trở với điều này, ông Lả đã dành thời gian truyền dạy miễn phí việc chế tác, đánh đàn tính cho nhiều thanh niên trong bản, trong xã yêu thích loại nhạc cụ dân tộc này chỉ với mong muốn lưu giữ được cây đàn tính của dân tộc."Tới đây mong muốn các cơ quan Nhà nước sẽ tạo điều kiện cho nhân dân để mở lớp dạy thêm đàn tính tẩu nhiều hơn nữa. Không những truyền dạy cách đánh, mà còn truyền dạy cách chế tác nữa để nó không bị mai một. ”.

Theo ông Điêu Chính Hiến, Phó Trưởng phòng văn hoá - Thông tin huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La: Trong thời gian tới, phòng sẽ tham mưu cho huyện mở các lớp truyền dạy về đàn tính. Đây cũng là việc làm thiết thực để lưu giữ, phát huy  nhạc cụ dân tộc đặc trưng của dân tộc nơi này:“Chúng tôi cũng dự kiến là tham mưu cho UBND huyện mỗi năm mở được 1-2 lớp, hoặc là một nhóm của bản này hoặc bản kia, để chúng tôi gìn giữ và truyền đạt lại cho con cháu. Đặc biệt, chúng tôi cũng khuyến khích các nghệ nhân như Ông Điêu Chính Lả ở bản Nghe Toỏng truyền đạt lại cho con cháu bởi  đó là một nhạc cụ không thể thiếu đối với nhân dân các dân tộc huyện Quỳnh Nhai, đặc biệt là dân tộc Thái trắng.”./.