Nâu đoo năc cr’ăy tu vi khuẩn ăt vaih coh k’tiếc lâng đác nha nhự bhrợ t’vaih. Manuyh lâng bh’năn zêng choom crêê cr’ăy n’nâu. Ha dang căh đơơh ng’bơơn n’năl lâng căh loon ng’pa dưah, cr’ăy n’nâu dưr ngân lâh mơ, vêy cơnh choom bhrợ ng’chêệt bil.

Xoọc đâu, cr’ăy crêê khuẩn tơợ k’tiếc lâng đác nha nhự n’leh vaih coh bấc k’tiếc k’ruung coh bha lang k’tiếc, pa bhlâng năc coh k’tiếc k’ruung vêy khí hâu puih pái cơnh Thái Lan, Úc, Ấn Độ. Tơợ tr’nơơp c’moo tước m’pâng c’xêê 4 c’moo 2026, coh Thái Lan lâh 700 cha năc manuyh crêê cr’ăy n’nâu lâng bấc manuyh lâh chêệt bil.

Coh Việt Nam, cr’ăy n’nâu năc ơy ta bơơn lêy tơợ đanh lâng pazêng c’moo đăn đâu năc n’leh vaih coh bấc tỉnh, coh miền Bắc lâng miền Nam zêng vêyt. Muy bơr cha năc manuyh crêê cr’ăy dưr ngân lâh mơ, đhr’năng chêệt bil k’rơ lâh mơ ha dang căh đơơh ng’pa dưah. Tu cơnh đêêc, đhanuôr hêê năc ng’rơơt pa bhlâng lâng cr’ăy n’nâu, t’bhlâng zâl cha groong cr’ăy n’nâu đoong zư lêy c’rơ ha c’la đay lâng ha pr’loọng đong.

Bêl crêê pr’luh cr’ăy, đhanuôr năc choom n’năl đợ cơnh n’leh vaih cơnh:

K’hiir ngân, pa khau.

K’ooh, p’hơơm k’đhap ngoọ cơnh cr’ăy xooh

K’bao achăc azân, c’lơợng n’hil, k’ooh đanh.

N’căr crêê dưr êêh k’ăy, n’leh k’mon p’nung, năc vaih ha tụ bhih coh n’căr.

Vi khuẩn buôn moot ooy a chăc azân năc tơợ băng bhrêy coh n’căr. Đợ manuyh ta luôn pa bhrợ k’đhơợng k’tiếc lâng đác nha nhự bêl bhrợ ruộng đác, bhrợ ha rêê, bhrợ bhươn, xây dựng… năc crêê cr’ăy bâc lâh mơ.

Manuyh ơy vaih cr’ăy n’lơơng cơnh tiểu đường, cr’ăy xooh, cr’ăy ch’chiêl, căh cậ ộm pa bhlâng bấc buah, alăc… năc cr’ăy buôn ngân lâh mơ.

Xoọc đâu, cr’ăy n’nâu căh ơy vêy vắc - xin zâl cha groong, tu cơnh đêêc đhanuôr zư lêy achăc azân đay:

Bêl pa bhrợ crêê k’đhơợng k’tiếc, đác nha nhự năc ng’đươi ủng, xróp x’rọp têy.

Ha dang crêê bhih coh têy dzung, năc đơơh ng’rao lâng cà phòng lâng đác sạch.

Pươr băng bhrêy, căh choom đơc boọ k’tiếc, đác nha nhự.

Cha chêện, ộm đác ơy zêệ tr’đoóc, căh choom ộm đác căh ơy ta zêệ.

Bêl vêy boo ngân, bấc pui pai, năc đươi pa nor moh boóp crêê cơnh.

Bêl xơợng achăc azân vaih k’hiir, k’ooh đanh, băng bhrêy dưr êêh k’ăy… năc căh choom ma pa dưah coh đong, ng’tước ooy cơ sở y tế đoọng vêy ta khám lâng pa dưah đơơh loon./.

CẢNH GIÁC VỚI BỆNH NHIỄM KHUẨN TỪ ĐẤT VÀ NƯỚC BẨN

Bà con cần chú ý một loại bệnh nguy hiểm, gọi là bệnh nhiễm khuẩn từ đất và nước bẩn (trong y học còn gọi là bệnh Whitmore). Đây là bệnh do vi khuẩn có trong đất và nước bẩn gây ra. Người và vật nuôi đều có thể mắc bệnh. Nếu không phát hiện sớm và chữa kịp thời, bệnh có thể trở nặng, thậm chí gây tử vong.

Hiện nay, bệnh nhiễm khuẩn từ đất và nước bẩn xuất hiện ở nhiều nước trên thế giới, nhất là các nước có khí hậu nóng ẩm như Thái Lan, Úc, Ấn Độ. Từ đầu năm đến giữa tháng 4 năm 2026, riêng Thái Lan đã ghi nhận hơn 700 người mắc bệnh và có nhiều trường hợp tử vong.

Ở Việt Nam, bệnh đã được ghi nhận từ lâu và những năm gần đây xuất hiện rải rác ở nhiều tỉnh, cả miền Bắc và miền Nam. Một số trường hợp bệnh diễn biến nặng, tỷ lệ tử vong còn cao nếu phát hiện muộn. Vì vậy, bà con cần nâng cao cảnh giác, chủ động phòng bệnh để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.

Khi mắc bệnh, bà con có thể thấy các dấu hiệu như:

Sốt cao, ớn lạnh

Ho, khó thở giống bệnh phổi

Mệt mỏi, sụt cân, ho kéo dài

Da bị sưng đau, nổi mụn mủ, có thể bị lở loét

Vi khuẩn thường xâm nhập vào cơ thể qua các vết trầy xước trên da. Những người thường xuyên tiếp xúc với đất và nước bẩn như làm ruộng, làm rẫy, làm vườn, xây dựng… có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

Người có bệnh nền như tiểu đường, bệnh phổi, bệnh thận, hoặc uống nhiều rượu… thì dễ bị bệnh nặng hơn.

Hiện nay, bệnh này chưa có vắc-xin phòng ngừa, vì vậy bà con cần chủ động bảo vệ mình:

Khi làm việc với đất, nước bẩn cần mang ủng, đeo găng tay

Nếu bị trầy xước, phải rửa sạch ngay bằng xà phòng và nước sạch

Che kín vết thương, không để dính đất, nước bẩn

Ăn chín, uống sôi, không dùng nước chưa xử lý

Khi trời mưa lớn, nhiều bụi, cần che mũi, miệng cẩn thận

Khi thấy cơ thể có dấu hiệu bất thường như sốt, ho lâu ngày, vết thương sưng đau… không nên tự chữa ở nhà, mà cần đến cơ sở y tế để được khám và điều trị kịp thời./.