Đhr’nong đong âng a moó A Rất Thị Nhuận ắt p’lơớp cóh da ding cr’noon A Râng 2, chr’val A Xan, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Mơ 4 c’xêê ahay, tu mốp loom ha k’diíc a moó Nhuận cha a xậ mr’nghêê. A moó Nhuận xay truíh, xoọc đêếc tu pa bhlâng zr’nắh xr’dô, k’coon nắc 2 p’nong dzợ k’tứi, k’diíc cắh ting bhrợ têng bh’rợ tr’nêng, ting n’nắc dzợ zr’nắh moon. A moó lướt ooy crâng lêệng c’chêết a đay lâng bh’rợ cha a xậ mr’nghêê. Pr’đoọng nắc đơớh vêy đhanuôr cóh bhươl cr’noon bơơn lêy, đơơng a moó ooy Trạm xá quân dân y chr’val A Xan đoọng gr’lung p’lung, a moó Nhuận nắc doọ choom chêết bil. Nâu cơy xay truíh cớ bh’rợ âng ahay, a moó Nhuận lêy ađay pa bhlâng k’noọ ghít: “Nâu cơy lêy k’coon nắc bhui har. Cóh ha y chroo ha dang cha zrắh mốp loom nắc đhiệp muy k’noọ ooy k’coon a năm. Tu a cu mốp loom, xoọc đâu k’noọ cớ nắc ng’lêy a đay k’noọ cắh ơy u lứch, cắh u ghít”.

Nắc vêy bấc rau tu bhrợ ha đhanuôr acoon cóh đhị tỉnh Quảng Nam buôn bhrợ bh’rợ lêệng c’chêết a đay lâng bh’rợ cha a xậ mr’nghêê. Ba bi cơnh a nhi diíc điêl tr’vey tr’moon công choom bhrợ bh’rợ lêệng đay, rau cắh yêm loom cóh pr’loọng đong công choom bhrợ t’váih đhr’năng lêệng c’chêết a đay, vêy cơnh câk nắc tu hr’luúc xa nay bh’rợ công bhrợ bh’rợ lêệng. đhanuôr acoon cóh buôn k’noọ chêết nắc lứch, nắc doọ dzợ váih pazêng rau xa nay bh’rợ cắh yêm loom, nắc ơy choom t’bil lơi rau tr’vey tr’lin, tr’dzơợng lêy. A xậ mr’nghêê nắc đợ rau z’nươu vêy độc apêê đoo buôn pa bhlâng chêếc lêy. T’coóh bhươl Cơ Lâu Bhlao ắt cóh chr’val Tr’hy, chr’hoong Tây Giang xay moon, bêl ahay đhanuôr hân đhơ mốp loom mơ ooy công cắh ngai cha axậ mr’nghêê lêệng c’chêết. Nắc cắh n’năl hau tu cóh k’dâng 10 c’moo chô ooy đâu, bấc ngai nắc lêệng lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê. Công pr’đoọng nắc vêy Trạm xá quân dân y ắt pa bhrợ đhị zr’lụ nắc bấc ngai bơơn vêy ta trôông dzấc. T’coóh Cơ Lâu Bhlao xay truíh, vêy bh’rợ manuýh lướt ooy crâng cha axậ mr’nghêê, đhanuôr cóh bhươl lướt chêếc lêy bêl bơơn lêy nắc k’nặ chêết bil ặ.  Cơnh đêếc nắc zập ngai tr’xăl bhặ chô đơơng ooy bhươl cr’noon xang n’nắc tước ooy Trạm quân dân y biên phòng ta đang k’dua bác sĩ tước trôông dzấc. T’coóh bhươl Cơ Lâu Bhlao bêl ahay công nắc y sỹ, tu cơnh đêếc n’năl cơnh trôông dzấc manuýh k’ăy bêl k’nặ đơơng ooy trạm. Cơnh đêếc nắc đươi cr’broo têy t’lóc ooy mr’loong, manuýh k’ăy nắc k’tạ đợ axậ mr’nghêê t’mêê cha coóh xoọc ky: “Bơr pêê c’moo ahay, vêy tơợ 2 tước 3 cha nắc. Tơợ bhươl cr’noon tước ooy Trạm ch’ngai tơợ 30 tước 40 cây số nắc cắh loon trôông dzấc, tu cơnh đêếc nắc chêết bil. Ha dang y, bác sĩ biên phòng loon trôông dzấc nắc doọ choom chêết bil. K’zệt cha nắc cha nắc đhiệp 1 cha nắc chêết. Apêê đoo loon đơớh gr’lóc boóp, t’mót đác ooy luônh nắc doọ dzợ lấh ngân. Ta luôn họp xay moon, p’too pa choom đhanuôr cắh choom đươi dua rau đâu”.

Ting cơnh apêê y, bác sĩ cóh Trạm xá Quân dân y đh’rứah, Đồn Biên phòng 649, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Nam, xoọc đâu nắc cắh ơy vêy z’nươu t’bil độc đơ tiêng cóh axậ mr’nghêê, bh’rợ bha lâng nắc t’bil lơi độc cóh a chắc a zân. Manuýh lêệng lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê buôn n’léh đhr’năng kiêng c’ta, k’ăy a cọ, xang n’nắc jứch a chắc a zân lâng t’tun nắc n’jứah l’ngắt bil pr’hơơm. Đhr’năng ngân pa bhlâng nắc da dul cắh dzợ gớt, cắh dzợ choom p’hơơm lâng nắc chêết bil. Ha dang cắh đơớh ta bơơn lêy lâng cắh loon ta trôông dzấc nắc manuýh cha chêết xang tơợ 1 tước 7 tiếng đồng hồ.

Ảnh: Đăng Bình

  Cóh 2 c’moo ahay, đhị zr’lụ Đồn Biên phòng 649 k’đhơợng lêy nắc váih 12 chu cha nắc manúyh lêệng c’chêết lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê. Cóh đêếc 11 cha nắc loon ta trôông dzấc, 1 cha nắc nắc cắh đơớh ta bơơn lêy, đong ắt ch’ngai Trạm tu cơnh đêếc cắh loon ta trôông dzấc, lấh chêết bil. Trung tá, Bác sĩ Lê Đức Mạnh, Trưởng Trạm xá Quân dân y đh’rứah, Đồn Biên phòng 649, Bộ Chỉ huy Biên phòng tỉnh Quảng Nam xay moon, pazêng apêê lêệng lâng axậ mr’nghêê nắc lứch dzợ p’niên, k’noọ cắh lấh ghít. Bác sĩ Mạnh xay truíh, c’moo 2016, a đoo đương pa dứah muy cha nắc manúyh lêệng lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê. Manuýh n’nắc nắc pân đil mơ 20 c’moo, n’niên k’coon mơ 1 c’xêê; tu mốp loom ha k’diíc nắc lướt ooy crâng léh chô đơơng axậ mr’nghe zêệ ộm lâng đác. Xang n’nắc glúh lướt ooy crâng đoọng oó ngai bơơn lêy. Xang lấh 3 tiếng đồng hồ lướt chêếc lêy, pr’loọng đong bơơn lêy lâng đhr’năng k’nặ chêết ặ, đơớh ta đơơng ooy Trạm xá Quân dân y đoọng pa dứah. Nắc apêê y bác sỹ cóh Trạm đơớh gr’lung p’lung, bhrợ têng bh’rợ pa dứah bha lâng, 2 bơr tiếng đồng hồ t’tun, manuýh vêy ta trôông dzấc: “Xoọc đâu c’lâng p’rang công doọ dzợ mốp ơnh ahay, cóh Trạm nắc pazêng rau pr’đươi công zập lấh mơ. Azi vêy ta đoọng máy gr’lung p’lung tự động, nắc zr’nắh k’đháp nắc cắh vêy điện, tu cơnh đêếc azi đươi máy pr’tóh đoọng vêy điện. Cóh pazêng c’moo ahay, đợ manuýh đhanuôr cha axậ mr’nghêê lêệng nắc công bấc, c’moo hân đoo công vêy bơr pêê cha nắc chêết bil. Hân đhơ cơnh đêếc nắc cóh 2 c’moo đăn ooy đâu nắc đhr’năng n’nâu doọ dzợ u váih”.

Đh’rứah lâng bh’rợ lướt xay moon p’too pa choom, pa dưr dal c’năl cóh đhanuôr Cơ Tu ooy rau cắh liêm crêê âng axậ mr’ngheê, apêê chiến sỹ biên phòng nắc dzợ pazum đh’rứah lâng chính quyền chr’val, bhươl cr’noon tước ooy pazêng pr’loọng đong bhrợ têng bh’rợ ký gr’hoót cắh choom lêệng lâng bh’rợ cha axậ mr’nghêê. Muy bơr bhươl cr’noon âng chr’val Tr’hy dzợ xay moon toọm 10 ức đồng lâng ngai cha axậ mr’nghêê. Lâng manuýh lấh chêết bil tu cha mr’nghêê nắc toọm manuýh bhúh xoọng cóh pr’loọng đong./.

Thầy thuốc mang quân hàm xanh

chuyên cứu đồng bào tự tử bằng lá ngón

                                                                      PV Hoài Nam

      Đồn Biên phòng 649 đóng trên địa bàn xã A Xan, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Ở nơi “cổng trời” này, những người lính biên phòng đã vượt qua bao gian lao vất vả để giữ cuộc sống bình yên cho đồng bào Cơ Tu. Cùng với việc giúp người dân làm lúa nước, định canh, định cư, những người thầy thuốc mang quân hàm xanh còn tham gia cứu những trường hợp ăn lá ngón tự tử.

       Ngôi nhà chị A Rất Thị Nhuận nằm lọt thỏm giữa bốn bề núi cao, thuộc thôn A Rầng 2, xã Axan, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Cách đây hơn 4 tháng, vì quá giận chồng mà chị Nhuận ăn lá ngón tự tử. Chị Nhuận kể, lúc đó vì quá cực khổ, con thì 2 đứa nheo nhóc, chồng không chia sẻ công việc mà còn la lối om sòm. Chị vào rừng tìm đến cái chết bằng lá ngón. May mà dân làng phát hiện, đưa chị đến Trạm xá quân dân y kết hợp xã An Xan để xúc rửa dạ dày, chị Nhuận qua khỏi cơn nguy kịch. Bây giờ kể lại chuyện đã qua, chị Nhuận thấy mình thật dại dột: “Chừ gặp được mặt con thì thấy rất hạnh phúc. Sau này dù có giận chi đi nữa cũng nghĩ tới đứa con. Do em tự ái, chừ nghĩ lại thấy mình suy nghĩ chưa chín chắn”.

      Có rất nhiều lý do để đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Nam tìm đến cái chết bằng lá ngón. Chẳng hạn như vợ chồng cãi nhau cũng tự tử, gia đình hục hặc cũng tự tử, thậm chí nhiều trường hợp chỉ vì hiểu nhầm cũng tìm đến cái chết. Đồng bào vùng cao quan niệm chết là hết, là có thể chấm dứt mọi ưu phiền, giải quyết được những khúc mắc. Lá ngón là thứ thuốc độc họ dễ tìm đến nhất. Già làng Clâu Blao ở xã Tr’hy, huyện Tây Giang cho biết, ngày xưa dân làng có giận đến mấy cũng không ai ăn lá ngón tự tử. Nhưng không hiểu vì sao trong khoảng 10 năm trở lại đây, nhiều người lại tìm đến cái chết bằng lá ngón. Cũng may mà có Trạm xá Quân dân y đóng ở địa bàn nên nhiều trường hợp được cứu sống  kịp thời. Già làng Clâu Blao kể, có trường hợp người dân đi vào tận trong rừng ăn lá ngón, dân làng đi tìm phát hiện ra thì đã “thập tử nhất sinh”. Thế là mọi người thay phiên nhau cõng về làng rồi chạy đến Trạm quân dân y biên phòng gọi bác sĩ đến giải cứu. Già làng Clâu Blao trước đây cũng là y sĩ nên biết cách cấp cứu bệnh nhân trước khi đưa đến trạm. Đó là dùng ngón tay đưa vào cổ họng, bệnh nhân nôn ra phần lá ngón vừa mới ăn: “Mấy năm trước, có trường hợp 2 đến 3 người. Từ làng đến Trạm xá cách 30 đến 40 cây số nên không kịp cứu nên tử vong. Nếu y, bác sĩ biên phòng cứu kịp thời thì chắc chắn không chết, ít chết. Chục người bị thì 1 người tử vong. Họ kịp thời súc miệng, đưa nước vô ruột thì đỡ. Thường xuyên họp tuyên truyền bà con đừng có dùng cái thứ này”.

Theo các y, bác sĩ ở Trạm xá Quân dân y kết hợp, Đồn Biên phòng 649, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Nam, hiện nay vẫn chưa có thuốc giải đặc hiệu đối với chất độc hại trong lá ngón, biện pháp duy nhất là loại trừ chất độc ra khỏi cơ thể. Nạn nhân tự tử bằng lá ngón thường có biểu hiện nôn mửa, đau đầu, sau đó co giật và hôn mê. Những trường hợp nặng thì tim ngừng đập, suy hô hấp và dẫn đến tử vong. Nếu không được phát hiện và giải cứu kịp thời thì nạn nhân sẽ tử vong sau từ 1 đến 7 tiếng đồng hồ.

Trong 2 năm qua, trên địa bàn Đồn Biên phòng 649 phụ trách xảy ra 12 trường hợp tự tử bằng lá ngón. Có 11 trường hợp được cứu sống, 1 trường hợp do phát hiện muộn, nhà cách xa Trạm nên không được cứu chữa kịp thời, đã tử vong. Trung tá, Bác sĩ Lê Đức Mạnh, Trưởng Trạm xá Quân dân y kết hợp, Đồn Biên phòng 649, Bộ Chỉ huy Biên phòng tỉnh Quảng Nam cho biết, hầu hết các trường hợp tự tử bằng lá ngón đều còn trẻ, suy nghĩ chưa chín chắn. Bác sĩ Mạnh kể, năm 2016, anh tiếp nhận 1 ca tự tử bằng lá ngón. Nạn nhân là nữ mới 20 tuổi, sinh con được 1 tháng; chỉ vì buồn ý chồng mà lên rừng bứt lá ngón về nấu nước uống. Sau đó bò ra bìa rừng để người thân không phát hiện ra. Sau hơn 3 tiếng đồng hồ tìm kiếm, gia đình phát hiện ra nạn nhân đã cận kề cái chết, liền đưa đến Trạm xá Quân dân y kết hợp để cấp cứu. Ngay lập tức, các y, bác sĩ Trạm tiến hành súc rửa dạ dày, dùng các biện pháp hỗ trợ tích cực, 2 tiếng đồng hồ sau, nạn nhân được cứu sống: “Hiện nay đường sá cũng đỡ hơn trước, ở Trạm thì trang thiết bị cũng đầy đủ hơn. Chúng tôi được trang bị máy súc rửa dạ dày tự động, nhưng khó khăn là do không có điện nên chúng tôi phải dùng máy nổ. Những năm trước đây, tỷ lệ người dân dùng lá ngón tự tử tương đối cao, hầu như năm nào cũng có vài ba ca tử vong. Tuy nhiên trong 2 năm trở lại đây thì tỷ lệ này giảm đáng kể”.

Cùng với việc tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức trong đồng bào Cơ Tu về tác hại của lá ngón, các chiến sỹ biên phòng còn phối hợp với chính quyền các xã, thôn, bản đến từng hộ gia đình triển khai ký cam kết không tự tử bằng lá ngón. Một số bản của xã Tr’hy đưa ra mức xử phạt 10 triệu đồng đối với trường hợp ăn lá ngón. Đối với những trường hợp tử vong thì phạt người thân trong gia đình./.