Vel ty đanh Cơ Tu Tây Giang  ặt đhị bôl bha đưn âng chr’val A Tiêng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Cóh vel n’nâu vêy 12 đhr’nong đong ty, c’bhúh ping nắc đớc đhị đăn c’riing moọt ooy vel bhrợ ha zấp ngai p’ghit tước. Bêệ ping dal dâng 2 m, chr’pợ chrập cơnh lâng đợ x’rá hình vuông xút pr’hoọm bhrôông, t’viêng, bhoóc. Mị n’đắh zr’múh nắc vêy ta coóch bhrợ 2 a cọ a tứch gông z’móh bơr n’đắh. Pa zêng bêệ ping bơơn ta jơơng lâng 4 bêệ t’noọl. Bơr bêệ coong coóch bhrợ 2 p’nong t’lăn. Prang t’noọl nắc apêê đoo coóch boóc bhrợ apêê coóp, ta ri, ca xanh… xang n’nắc đớc đợ t’noọl coóch ma nứih t’coóh, p’niên, n’đhơ nắc móh mặt mốp loom, ma nứih rêên, ma nứih bhui har đhưưng n’toong, bhrợ bh’noóch, tắc t’rí…

T’coóh Bhriu Pố, vel A Rớh, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, đoọng năl, cóh ping zấp râu pr’ặt tr’mông, bh’rợ tr’nêng âng ma nứih Cơ Tu vêy bơơn apêê pa cắh đhị c’bhúh t’noọl coóch boóc: “Cóh ping vêy t’rí, a tứch,a choo, bơơn coóch boóc bấc. ma nứih cóh đêếc vêy ngai mốp loom, veye ngai tợt rêên, công bấc ngai đhưưng n’toong, bhui har, bhrợ bh’noóch. Ping nắc muy râu bh’rợ liêm bhlâng lâng ma nưuíh Cơ Tu chắp kiêng bhlâng. Tước bêl t’coóh vel Cơ Tu kiêng vêy bơơn ping cơnh đêếc. Apêê đoo moon, bêl a pêê cắh dzợ nắc a chắc a rang a năm chêệt, r’vai công dzợ ma mông lâng apêê đoo vêy đươi dua râu đêếc. Tu cơnh đêếc, đhêêng vêy apêê ngai ca van, lâng vêy bêl ra văng 5,6 c’moo vêy mặ bơơn bhrợ ping cơnh đêếc”.

A noo Đhr’đêl Nhắt, ma nứih choom coóch boóc âng chr’val A Vương, chr’hoong Tây Giang, đoọng năl ping bơơn lêy nắc pr’dưr pr’dzoọng âng c’la đong. Ngai vêy chrnắp ma bhuy, ca van ca bhố, z’hai g’lăng hay căh nắc muy lêy đhị ping choom bơơn năl: “Cóh ping vêy bấc râu cr’van chr’nắp pr’hắt nắc ma nứih ma mông mặ bơơn n’hâu nắc coóch boóc đớc râu đêếc. Pa đang moon, apêê bơơn t’coóh crâng, nắc công coóch boóc đớc đhị đêếc. Nắc tang cơnh moon pa hay pa cắh đợ râu âng đoo âi mặ bơơn, pa cắh c’rơ lâng loom grơơ âng ma nứih”.

Buôn bơơn lêy bhlâng zr’lụ ping nắc pa bhlâng bấc c’bhêy k’pân lêy bhrợ lâng pr’hoọm tăm lâng bhrông. Apêê t’coóh moon nắc đợ c’bhêy n’nắc bơơn coóch bhrợ đoọng prúh lơi a bhuy a lụ, cha groong đợ râu cắh liêm, zư lêy r’vai ha ngai cắh dzợ. Lấh đhị đêếc dzợ vêy bơơn lêy ca xănh bh’dưa, a cọ nắc xăr a tứch gông, xooi cơnh a xiu, bơơn coóch bhrợ n’đắh p’loọng ping, muy râu c’léh đơơng xa nay p’too moon. Nắc râu pa cắh đoọng ha bhuy đác buôn zư lêy râu mốp lệt, zư lêy râu yêm têêm ha đha nuôr công cơnh r’vai âng ma nứih cắh dzợ. A noo Đhr’đêl Nhắt đoọng năl: “T’coóh vel buôn pay bh’dưa n’nâu đoọng p’too moon zấp ngai cóh vel đoọng ặt ma mông liêm ta níh. Ặt ma mông cắh choom đơợ đươn apêê n’lơơng ha dang cắh nắc crêê bh’dưa n’nâu bhrợ”.

Cóh ping nắc bêệ t’rang dal lâng n’loong k’độ a chắc ma nứih cắh ma mông.T’rang căn nắc đớc nắc cơnh, t’rang conh nắc xrắ coóp, ta ri, hình tròn, pô rơớc, bhrông. Mị n’đắh acọ t’rang nắc 2 bêệ a cọ t’rí coóch boóc liêm. Tiến Sỹ Lưu Hùng, Phó Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Vieẹt Nam l’lăm a hay moon, đoọng bơơn bhrợ muy bêệ ping cơnh đâu nắc đoô ma nứih z’hai t’bách. Bêl a hay, bêệ t’rang n’nắc, nắc đoo cr’van pr’hêl chr’nắp âng xa xao đoọng ha cha chúih da da: “Xa xao bhrợ t’rang đoọng ha cha chúih da da nắc râu chr’nắp, bơơn zấp ngai chắp hơnh. Ha dang cơnh l’lăm a hay, xa xao bhrợ đoọng ping ha cha chúih da da nắc vêy đong n’đắh đil vêy đoọng muy p’nong cớ ca coon n’đil ha đong apêê đoo n’nắc”.

  Ping pa bhlâng chr’nắp cơnh lâng ma nưuíh Cơ Tu. Râu ca van ca bhố chr’nắp ma bhuy zêng pa cắh ghít cóh đêếc. Nắc tu cơnh đêếc  râu n’loong bơơn ma nứih Cơ Tu chơớih pay bhrợ ping nắc đoo n’loong liêm ching bhlâng. Buôn nắc n’loong bhlăng, n’jứah doó buôn c’muôr boọm, n’jứah griing lâng ching đanh k’ha riêng c’moo.

Pa tước nâu câi, ma nứih Cơ Tu công dzợ zư đớc bâc đhr’niêng bh’rợ âng lang a hay, bơơn lây bhlâng nắc coóch boóc. Cóh đêếc vêy coóch boóc bhrợ ping. Ping lâng t’rang nắc muy cóh bấc bh’rợ đơơng âng đhr’niêng a bhô dang âng ma nưuíh Cơ Tu. N’đhơ cơnh đêếc, nắc cr’đơơng ting vel, ting zr’lụ, ting cha nắc cắh ma mông, loom luônh âng ma nứih ma mông lâng z’hai g’lăng âng apêê coóch boóc bhrợ t’váih râu chr’nắp âng ping lâng t’rang Cơ Tu cóh ting zr’lụ./.

Nghệ thuật tạo hình tượng nhà mồ của người Cơ Tu

                             VOV5

Từ xa xưa, cộng đồng người Cơ Tu sống trên dải đất Trường Sơn - Tây Nguyên đã nổi tiếng với nghệ thuật điêu khắc tạo hình độc đáo nhà mồ. Nhà mồ là công trình kiến trúc độc đáo của tộc người Cơ Tu làm nơi yên nghỉ cho người đã mất. Mỗi nhà mồ của người Cơ Tu ẩn chứa một bí mật về tính cách, sở thích lúc sinh thời của người đã mất. 

      Làng truyền thống Cơ Tu Tây Giang nổi bật trên ngọn núi cao thuộc xã A Tiêng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Trong quần thể kiến trúc làng với 12 ngôi nhà cổ truyền, hệ thống nhà mồ tại vị trí gần nơi cổng vào khiến du khách chú ý. Ngôi nhà cao khoảng 2m, mái dốc với những hoa văn hình vuông tô màu đỏ, xanh, trắng. Hai bên đầu hồi là hình ảnh 2 đầu gà trống oai phong hướng về 2 phía. Toàn bộ ngôi nhà được đỡ bởi 4 chiếc cột trụ. Hai chiếc xà ngang vươn qua mái được tạo hình 2 con trăn. Xung quanh cột nhà, người ta trạm trổ các con ba ba, rắn, kỳ đà… rồi đặt những bức tượng người già, người trẻ, có cả người buồn, người khóc, người vui hội đánh chiêng, hát lý, đâm trâu…

       Già Bhriu Pố, thôn A Rớh, xã Lăng, huyện Tây Giang, cho biết, ở nhà mồ mọi sinh hoạt đời sống, sản xuất, cuộc sống thường nhật của người Cơ Tu sẽ được các nghệ nhân tái hiện sinh động qua một loạt những hình tượng sinh động:“Trong nhà mồ có con trâu, con gà, con chó, được điêu khắc nhiều. Người ở đó người buồn, người ngồi khóc cũng nhiều, người đánh chiêng, người vui, người hát lý. Nhà mồ đó là loại công trình đẹp nhất và người Cơ Tu yêu thích nhất. Đến mức già làng Cơ Tu ước có được nhà mồ như thế. Họ quan niệm rằng khi họ chết đi chỉ là thân thể chết thôi chứ hồn vẫn còn và họ sẽ được hưởng cái đó. Chính vì vậy mà chỉ có những người giầu có, và có khi phải chuẩn bị 5,6 năm trời mới làm được nhà mồ như vậy”.

      Anh Đhr’đêl Nhắt nghệ nhân điêu khắc của xã A Vương, huyện Tây Giang, cho biết nhà mồ được coi là bộ mặt của chủ hộ. Người có địa vị giầu sang, có tài giỏi hay không chỉ cần nhìn qua nhà mồ là có thể đoán được: “Trong nhà mồ có các loại tài sản đồ vật quý hiếm mà người sống kiếm được cái gì thì mình điêu khắc lại những thứ đó cho ông. Ví dụ họ kiếm được con hổ, con báo thì mình cũng phải điêu khác lại đó. Ý nói là nhớ lại những thứ ông đã kiếm được, thể hiện sức mạnh và lòng dũng cảm của con người”.

      Dễ nhận thấy nhất quanh ngôi nhà mồ là rất nhiều mặt nạ giữ tợn được tô màu đen, đỏ. Người Cơ Tu gọi đó là Cơ Bhêy. Người già bảo rằng những chiếc mặt nạ ấy được đục đẽo nhằm xua đuổi tà ma, ngăn chặn những điều xấu xa, bảo vệ linh hồn cho người quá cố. Bên cạnh đó còn có hình ảnh con rồng mình rắn, đầu gà trống, đuôi như cá, được khắc họa từ mặt trước ra mặt sau nhà mồ, là một biểu tượng mang tính giáo dục. Nó đại diện cho thần nước chuyên điều trị mọi sự xấu xa, bảo về bình an cho dân làng cũng như linh hồn của người quá cố. Anh Đhr’đêl Nhắt cho biết: “Già làng thường lấy hình ảnh con rồng này để giáo dục mọi người trong làng để ăn ở biết trước biết sau. Ăn ở đừng thất đức với người khác nếu không sẽ bị con rồng này nó trị”.

      Trong nhà mồ là chiếc quan tài thuôn dài bằng gỗ đựng hài cốt. Mặt trước để mộc, mặt trên tô vẽ hình ba ba, kỳ đà, hình tròn, hình hoa mầu vàng, đỏ. Hai bên đầu quan tài là 2 chiếc đầu trâu được nghệ nhân điêu khắc công phu. Tiến sỹ Lưu Hùng, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, cho biết để làm được một công trình nhà mồ như thế phải là người thợ tài hoa. Khi xưa, chiếc quan tài ấy là món quà cưới cao quý để người con rể tỏ lòng hiếu với bố mẹ vợ: “Con rể làm quan tài cho bố vợ thì đó là điều cao quý, được cộng đồng ngưỡng mộ. Nếu như trước đây, người con rể mà làm được nhà mồ cho bố vợ thì chắc chắn nhà gái sẽ gả cho anh ấy thêm 1 đứa con gái nữa”.

      Công trình nhà mồ vô cùng quan trọng đối với người Cơ Tu. Sự giầu sang quyền thế, danh vọng đều thể hiện rõ nét trên đó. Chính vì vậy loại gỗ được người Cơ Tu lựa chọn làm nhà mồ phải là loại gỗ tốt nhất. Thông thường là gỗ lim, vừa chống mối, vừa cứng và có tuổi thọ hàng trăm năm.

       Cho đến nay, người Cơ Tu vẫn luôn bảo lưu được nhiều phong tục, tập quán có từ xa xưa, nổi bật nhất là hội hoạ, điêu khắc, nghệ thuật tạo hình... trong đó có điêu khắc ở nhà mồ. Nhà mồ và quan tài là một trong những công trình kiến trúc mang tín ngưỡng dân gian truyền thống hướng về ông bà, tổ tiên của người Cơ Tu. Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào mỗi làng, mỗi vùng, thân phận của người chết, tâm tính của người sống và tài hoa của người nghệ sĩ điêu khắc mà tạo nên sự đa dạng của nhà mồ và quan tài Cơ Tu ở mỗi vùng./.

Ảnh: Dân Trí