Ting cơnh apêê bhrợ bh’rợ khoa học, zập c’moo Đồng bằng k’ruung Cửu Long đương đớp 475 tỷ m3 đác tơợ k’ruung Mêkong, đợ đác boo đhị đêếc nắc 26 tỷ m3. Hân đhơ cơnh đêếc, rau liêm choom âng đác ch’ngaách cóh m’piing cóh zr’lụ xoọc m’bứi pa bhlang lâng đác crêê nha nhự, đợ k’tiếc chô ta bhậ ha zr’lụ ting t’ngay m’bứi lấh mơ.

Tu bha lâng âng đhr’năng n’nâu nắc tu bh’rợ bhrợ têng pa bhlâng bấc thuỷ điện, bh’rợ k’xịa pazêng k’ruung đác ting t’ngay bấc lấh mơ; pazêng zr’lụ công nghiệp vêy ta bhrợ têng ting t’ngay công bấc đh’rứah lâng bh’rợ bhrợ têng bấc đô thị, bh’rợ ch’mêết lêy lâng ch’mêết đợ đác nha nhự ta ch’hooi cắh lấh liêm choom nắc bhrợ ha bấc k’ruung đác dưr nha nhự pa bhlâng cóh zr’lụ; bấc đhanuôr cắh vêy cr’noọ bh’rợ liêm crêê cóh bh’rợ đươi dua lâng zư lêy đác… Đoọng g’đéch rau cắh liêm crêê ooy c’rơ âng acoon manuýh, ting n’nắc bhrợ tr’xăl c’năl âng zập cha nắc manuýh đhanuôr ooy rau chr’nắp âng bh’rợ zư lêy môi trường, zư lêy đác, bơr c’moo ahay, Quỹ Quốc tế zư lêy cruung đác (WWF) ơy pazum đh’rứah  c’bhúh zư lêy tọm, k’ruung đác Việt Nam, ơy bhrợ têng dư án zúp zooi pazêng cr’noọ bh’rợ lâng bhrợ têng bh’rợ tr’nêng zazum âng zập ngai. P’căn Nguyễn Thị Hồng Vân, cán bộ Điều phối âng c’bhúh zư lêy tọm, k’ruung đác Việt Nam xay moon: “C’moo 2018 azi lêy pay đợ bh’rợ vêy cr’noọ bh’rợ tơợ bhươl cr’noon, đoọng pa dưr đhanuôr, pazêng hội pân đil, ta đhâm c’mor, sinh viênh đhị Đồng bằng k’ruung Cửu Long ting bhrợ têng dự án âng zi. Tơợ tr’nơớp c’moo tước nâu cơy, azu ơy zúp zooi ooy zên bạc, kỹ thuật, a coon manuýh, đoọng pazêng c’bhúh nắc choom pa dưr, xay p’cắh pazêng cr’noọ bh’rợ âng apêê đoo bhrợ têng đhị bhươl cr’noon, ting n’nắc pa dưr ting bhrợ têng âng đhanuôr lâng zập cấp chính quyền”.

Xang 2 c’moo xay bhrợ, c’moo 2018 ơy lêy pay zúp zooi bh’rợ tr’nêng ha 8 rau bh’rợ liêm choom bhlâng, đhị 8 tỉnh, thành cóh zr’lụ Đồng bằng k’ruung Cửu Long cơnh: Cần Thơ, Hậu Giang, An Giang, Đồng Tháp… lâng pazêng bh’rợ tr’nêng crêê cơnh âng pazêng rau bh’rợ, lâng rau la lua âng pazêng vel đong, âng zập zr’lụ đhanuôr ắt mamông; pazêng bh’rợ ơy xay moon, p’too pa choom, ting n’nắc pa choom đoọng ha đhanuôr ooy c’năl, bh’rợ zư lêy đác, zư lêy môi trường. Tơợ đêếc, pa dưr dal cr’noọ bh’rợ, chr’nắp bhlâng nắc lâng apêê pân đil cóh bh’rợ zư lêy đác. Bh’rợ n’nâu xăl ooy bh’rợ vất lơi n’đóh n’nóh ooy k’ruung âng apêê pân đil ắt cóh đong âng c’bhúh Đại học An Giang nắc vêy ta xay moon dal, xoọc đâu bh’rợ n’nâu xoọc vêy pazêng zr’lụ đhanuôr ắt mamông xoọc bhrợ têng. Ting cơnh a moó Quách Thị Hồng, Khoa pa chắp ch’mêết ley khoa học xã hội lâng nhân văn, trường Đại học An Giang, trưởng c’bhúh n’nâu xay moon, tơợ đhr’năng âng vel đong muy bơr zr’lụ đhanuôr ắt mamông đhị An Giang, đhanuôr buôn k’xịa z’roóh đác, vất lơi n’đóh n’nóh, bhrợ đêệng c’lâng đác hooi lâng nha nhự môi trường, nha nhự đác… tu cơnh đêếc, c’bhúh nắc ơy bhrợ têng bh’rợ n’nâu, lâng rau rơơm kiêng nắc xăl cr’noọ bh’rợ âng đhanuôr. A moó Quách Thị Hồng prá: “C’bhúh pân đil ắt cóh đong nắc đợ manuýh pa liêm pa crêê đong xang, k’rong vất lơi n’đóh n’nóh âng pr’loọng đong. Ting cơnh acu lêy nắc apêê đoo vất lơi n’đóh n’nóh ooy c’lâng cắh cậ ooy z’roóh đác. Nắc đoo bêl bhrợ têng dự án đhị bhươl cr’noon, azi vêy k’dua apêê pân đil tước đoọng azi xay moon p’too pa choom, pa dưr dal cr’noọ bh’rợ zư lêy môi trường, zư lêy đác, nắc bấc apêê pân đil cắh tộ tước. Tu apêê đoo n’năl bh’rợ âng apêê đoo nắc rau n’lất nắc apêê đoo cắh tộ tước, cắh ting pấh bhrợ. Nắc k’dua bấc chu apêê đoo vêy tộ tước; ting n’nắc nắc dzợ vêy muy bơr cha nắc pân đil cắh lấh chít cắh tộ tước, azi nắc k’dua apêê a ngắh ta ha, vêy bấc ngai chắp cóh bhươl cr’noon n’nắc lướt pa choom đoọng ha pazêng pr’loọng đong”.

T’coóh Hoàng Việt, Điều phối viên xa nay bh’rợ đác lâng tr’xăl âng pleng k’tiếc âng Quỹ Quốc tế zư lêy cruung đác (WWF) đhị Việt Nam xay moon, zư lêy môi trường, zư lêy đác sạch nắc bh’rợ cóh đanh đươnh lâng bấc rau zr’nắh k’đháp. Hân đhơ cơnh đêếc, ha dang vêy ting pazum têy âng nhà nước lâng âng pazêng đhanuôr nắc đhơ đhơ cơnh môi trường âng hêê nắc vêy ta pa liêm bấc pa bhlâng: “A cu rơơm kiêng, cóh cr’chăl bhrợ têng dự án n’nâu, pazêng zập ngai, pazêng c’bhúh xã hội nắc ting pấh ch’mêết lêy, bh’rợ đươi dua đác cóh zr’lụ Đồng bằng k’ruung Cửu Long. Acu công rơơm kiêng nắc cóh bh’rợ âng chính quyền nắc vêy ting pấh âng pazêng đhanuôr, pazêng c’bhúh xã hội cóh bh’rợ đương ch’mêết lêy lâng k’đhơợng xay âng vel đong”.

Đoọng zư lêy môi trường, zư lêy đác liêm choom, đơớh hân pa bhlâng pazêng c’bhúh chính trị- xã hội cóh vel đong đh’rứah lâng bh’rợ pa têết đoọng pazum zập ngai ting zư lêy đác, nắc dzợ c’bhúh đương ch’mêết lêy. Ting n’nắc, pazum đh’rứah lâng chính quyền vel đong bhrợ têng pazêng bh’rợ đoọng pa dưr dal c’năl âng đhanuôr ooy bh’rợ k’đhơợng lêy cr’van đác; k’rong pazêng c’rơ tơợ pazêng đối tác, c’bhúh phi chính phủ đoọng bhrợ têng pazêng cr’noọ bh’rợ zư lêy môi trường đác Đồng bằng k’ruung Cửu Long./.

Chung tay bảo vệ môi trường, nguồn nước

                                                                          Phan Ánh

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam nói chung và đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nói riêng, nước mặt, nước ngầm đã và đang phải đối mặt với những tác động xấu từ con người như: việc khai thác và sử dụng quá mức, nhất là thiếu ý thức trong việc bảo vệ nguồn nước dẫn đến tình trạng ô nhiễm và khan hiếm tài nguyên nước. Để thúc đẩy vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ nguồn nước và bảo vệ môi trường, đảm bảo sức khoẻ và sinh kế cả cộng đồng. Quỹ Quóc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) phối hợp với Mạng lưới sông ngòi Việt nam, đã có Dự án nhằm hỗ trợ những sáng kiến, mô hình cộng đồng bảo vệ tài nguyên nước.

Theo các nhà khoa học, hàng năm ĐBSCL nhận 475 tỷ m3 nước từ sông Mekong, riêng lượng mưa tại chỗ là 26 tỷ m3. Tuy nhiên, chất lượng nước ngọt trên tầng mặt trong vùng hiện rất thấp và nguồn nước bị ô nhiễm, lượng phù sa bồi đắp cho vùng ngày càng giảm…

Nguyên nhân của tình trạng trên là do, việc phát triển thủy điện ồ ạt, việc lấn chiếm các dòng sông diễn ra ngày càng nhiều; Các khu công nghiệp mở ra ngày càng nhiều cùng với quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, việc kiểm soát và giám sát nguồn nước thải yếu kém đã bức tử nhiều con sông lớn nhỏ ở khu vực; một bộ phận không nhỏ người dân thiếu ý thức trong việc sử dụng và bảo vệ nguồn nước… Để tránh những hệ lụy đối với sức khỏe con người, đồng thời làm thay đổi nhận thức mỗi người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước, hai năm qua, Tổ chức WWF phối hợp với Mạng lưới sông ngòi Việt nam, đã có lập dự án hỗ trợ những sáng kiến và xây dựng mô hình cộng đồng. Bà Nguyễn Thị Hồng Vân, cán bộ điều phối của Mạng lưới sông ngòi Việt Nam cho rằng:"Năm 2018 chúng tôi đã chọn nghững mô hình mà có sáng kiến xuất phát từ cộng đồng, nhằm thúc đẩy người dân, các hội phụ nữ, thanh niên, sinh viên tại ĐBSCL tham gia hoạt động vào dự án của chúng tôi. Từ đầu năm năm đến nay, chúng tôi đã hỗ trợ về mặt tài chinh, kỹ thuật, con người, để các nhóm có thể phát huy, thể hiện được sáng kiến của họ thực hiện tại cộng đồng, thúc đẩy sự tham gia của người dân và các cấp chính quyền."

Sau 2 năm triển khai dự án, năm 2018, đã chọn và hỗ trợ hoạt động cho 8 mô hình tiêu biểu, tại 8 tỉnh, thành khu vực ĐBSCL như: Cần Thơ, Hậu Giang, Ang Giang, Đồng Tháp…. Bằng những cách làm cụ thể của từng mô hình, với thực tế của từng địa phương, từng cộng đồng khu dân cư; Các mô hình đã tuyên truyền, vận động, đồng thời trang bị cho người dân về kiến thức, kỹ năng bảo vệ nguồn nước, bảo vệ môi trường. Từ đó, đã nâng cao ý thức cộng đồng, đặc biệt là đối với phụ nữ trong việc bảo vệ nguồn nước. Mô hình thay đổi hành vi xả rác thải sinh hoạt xuống sông cho phụ nữ nội trợ của nhóm Đại học An Giang được đánh giá rất cao, hiện mô hình đã được cả cộng đồng khu dân cư tham gia. Theo chị Quách Thị Hồng, Khoa Nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, trường Đại học An Giang, trưởng nhóm này cho biết, xuất phát từ thực tế tại địa phương một số khu dân cư tại An Giang, người dân có thói quen lấn chiếm kênh mương, bỏ rác, xả thải tùy tiện làm tắc nghẽn dòng chảy và ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước... chính vì thế, nhóm đã triển khai mô hình này, với mong muốn làm thay đổi ý thức người dân. Chị Quách Thị Hồng chia sẻ."Nhóm phụ nữ nội chợ, là những người sử lý các loại rác thải trong gia đình. Theo như tôi thấy chính họ là người vất rác trực tiếp ra đường hoặc xuống rạch. Nhưng khi mà mình tiến hành dự án tại cộng đồng, nhóm có mời phụ nữ đến tuyên truyền để nâng cao nhận thức, bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước, thì nhiều phụ nữ họ không đến. Tại vì họ biết hành vi của họ sai nên họ không đến, không tham gia. Phải mời nhiều lần họ mới đến; bên canh đó có một số họ e ngại không đến, nhóm phải nhờ những cô lớn tuổi có uy tín trong cộng đồng đó giảng giải cho từng gia đình"

Ông Hoàng Việt, Điều phối viên Chương trình Nước và biến đổi khí hậu của Tổ chức WWF tại Việt Nam cho rằng, bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước sạch là quá trình lâu dài và nhiều khó khăn. Song, nếu có sự chung tay của nhà nước và cộng đồng toàn dân thì chắc chắn môi trường của chúng ta sẽ được cải thiện."Tôi mong muốn là, trong suốt cái dự án này, các tổ chức cộng đồng, các tổ chức xã hội phải được tham gia vào quá trình giám sát, giám sát, quá trình sử dụng nước ở ĐBSCL. Tôi cũng mong muốn là trong hoạt của chính quyền phải có sự tham gia của các tổ chức cộng đồng, các tổ chức xã hội trong công tác giám sát và quản lý của địa phương"

Để bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước hiệu quả, rất cần các tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương bên cạnh vai trò cầu nối để huy động cộng đồng tham gia bảo vệ tài nguyên nước, còn là lực lượng giám sát. Đồng thời, phối hợp với chính quyền địa phương triển khai các hoạt động nâng cao nhận thức người dân về quản lý tài nguyên nước; huy động nguồn lực từ các đối tác, tổ chức phi chính phủ để triển khai các sáng kiến bảo vệ môi trường nước ĐBSCL./.