Pr’loọng đong t’coóh Nguyễn Văn Đoàn ắt cóh cr’noon Tắc Ngo, cr’noon 2, chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vêy bhươn sâm Ngọc Linh lấh 2 hecta. Công cơnh bấc pr’loỌng đong đhanuôr Xê Đăng cóh đâu, pr’loong đong t’coóh Đoàn ơy k’rong bhrợ k’tỷ đồng đoọng vêy lấh 5 r’bhâu t’nơơm sâm lấh 7 c’moo, k’nặ 10 r’bhâu t’nơơm sâm m’ma tơợ 1 tước 5 c’moo, xay moon rau chr’nắp lấh 5 tỉ đồng. Hân đhơ cơnh đêếc, rau âng t’coóh Đàon lâng đhanuôr cóh bhươl cr’noon k’rang nắc zr’lụ pa câl sâm. Tơợ đanh, sâm âng đhanuôr bấc pa bhlâng nắc pa câl ooy ha pêê cr’nhăng câl, pr’loọng đong pa câl, tu cơnh đêếc bh’rợ pa xiêr rau chr’nắp nắc bấc pa bhlâng. Xa nay xay moon đoọng bha ar xay moon c’lâng xa nay đhăm k’tiếc Ngọc Linh đoọng ha k’lung sâm nắc bhrợ t’váih bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr. T’coóh Nguyễn Văn Đoàn xay moon: “L’lăm ahay acu đơơng pa câl la léh. Xoọc đâu acu pa câl đoọng ha manuýh vêy điện thoại đoọng liên lạc đh’rứah. Acu pa câl crêê đợ rau chr’nắp. Sâm n’nâu nắc sâm la lua, êếh rau sâm g’lớc. Sâm la lua. Sâm chắt váih cóh crâng. Acu nắc zu lêy. Nhà nước pa chắp ch’mêết lêy nắc k’rang zư lêy.”

     Đhị đhr’năng dưr bil âng m’ma sâm, tỉnh Quảng Nam ơy bhrợ têng Trạm dược liệu Trà Linh đoọng zư lêy lâng pa dưr đợ gen chr’nắp âng sâm Ngọc Linh; bhrợ têng xa nay bh’rợ chóh sâm cóh đhanuôr, bhrợ t’bhứah đhăm chóh bhrợ, bhrợ t’váih bh’nơơn bh’rợ vêy chr’nắp ooy kinh tế bấc, chrooi đoọng t’bil ha ul pa xiêr đharứt đoọng ha đhanuôr; zúp zooi tỉnh Kon Tum m’ma, cr’liêng m’ma đoọng bhrợ têng zr’lụ sâm m’ma, pa dưr zr’lụ chóh bhrợ sâm m’ma; pa zum đh’rứah lâng Viện Dược liệu, apêê cơ quan khoa học cóh k’tiếc k’ruung lâng tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng pa chắp ch’mêết lêy ooy t’nơơm sâm chr’nắp n’nâu. T’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam xay moon, đhị zr’lụ chr’hoong Nam Trà My xoọc vêy 250 hécta đhăm chóh sâm, bấc bhlâng nắc đhị apêê chr’val Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang. 32 doanh nghiệp nhăn chóh sâm lâng tỉnh Quảng Nam nắc đhiệp đoọng 6 doanh nghiệp zập pr’đơợ đoọng chóh bhrợ. “Pazêng rau bha ar bha tơ âng 6 doanh nghiệp bhrợ têng nắc cắh vêy doanh nghiệp hân đoo vêy dịch vụ môi trường crâng đoọng chóh sâm. Cóh lứch c’moo đâu, nắc 6 doanh nghiệp nắc vêy ta đoọng móch chóh, lâng bêl apêê đoo chóh nắc vêy xa nay bh’rợ gr’hoót. Ba bi cơnh đoọng zên l’lăm, ha dang anhi cắh chóh nắc bil zên. Bh’rợ cắh đoọng mót ooy crâng âng Chính phủ doọ rau zr’nắh k’đháp tu ahêê chóh sâm nắc đoọng zư crâng.”

     Xay moon đớc, t’ngay 29/8 ha y, tỉnh Quảng Nam nắc xay moon c’lâng xa nay đhăm k’tiếc Ngọc Linh đoọng ha k’lung sâm. T’coóh Lê Văn Thanh, Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xay moon, tỉnh Quảng Nam nắc ơy pa gơi báo cáo oou Chỉnh phủ ta đang moon xay moon sâm Ngọc Linh nắc sâm âng k’tiếc k’ruung; ting n’nắc đoọng tem xay moon ha k’lung sâm. Đh’rứah lâng bh’rợ pa dưr sâm pa câl, tỉnh Quảng Nam xoọc bhrợ têng cr’noọ bh’rợ pa dưr du lịch sâm Ngọc Linh, muy rau du lịch t’mêê lâng vêy bấc rau liêm choom. T’coóh Lê Văn Thanh công xay moon lâng bh’rợ chóh sâm, t’đui l’lăm nắc bh’rợ ta đang moon đhanuôr vel đong chóh đoọng pa xiêr đhr’năng tơơi ắt ooy lơơng: “Bêl pazêng đhanuôr ơy vêy đhăm chóh bhrợ nắc vêy ng’đoọng apêê doanh nghiệp chóh. Hân đhơ cơnh đêếc nắc công ta đang moon apêê doanh nghiệp ting bhrợ, nắc xa nay đoọng chóh bhrợ đớp k’đháp, tu cóh đâu nắc crâng g’mrâng. Rau xa nay ta đang moon nắc k’rong bhrợ la lua, êếh rau ng’tước pay k’tiếc. Rau bơr nắc vêy bh’rợ đoọng oó crêê tước rau cắh liêm crêê ooy crâng. Đoọng chóh sâm n’nâu ta đang moon nắc vêy crâng, ha dang col n’loong nắc cắh choom chóh sâm”./.

QUẢNG NAM

CƠ HỘI CHO PHÁT TRIỂN THƯƠNG HIỆU SÂM NGỌC LINH

                                                         PV Hoài Nam/ VOV- miền Trung

    Sau nhiều nỗ lực để bảo tồn, phát triển cây sâm Ngọc Linh, loài thân thảo quý hiếm thuộc họ nhân sâm sống ở độ cao 1.800 mét trên dãy núi Ngọc Linh, ngày 16 tháng 8 vừa qua, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ Quyết định cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” cho sản phẩm sâm củ. Đây là cơ hội để tỉnh Quảng Nam quảng bá thương hiệu sâm Ngọc Linh ra thị trường trong và ngoài nước.

         Gia đình ông Nguyễn Văn Đoàn ở làng Tắc Ngo, thôn 2, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam có vườn sâm Ngọc Linh hơn 2 héc ta. Cũng như nhiều hộ đồng bào Xê Đăng nơi đây, gia đình ông Đoàn đầu tư hàng tỷ đồng để nhân giống, mở rộng diện tích. Đến nay, vườn sâm nhà ông có hơn 5.000 gốc sâm trên 7 năm tuổi, gần 10 nghìn cây sâm giống từ 1 đến 5 tuổi, ước tổng giá trị hơn 5 tỉ đồng. Tuy nhiên, điều mà ông Đoàn và bà con thôn bản lo lắng là đầu ra cho sâm củ. Lâu nay, sản phẩm của bà con chủ yếu bán cho tư thương, hộ kinh doanh nên không tránh khỏi bị ép giá. Quyết định cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” cho sản phẩm sâm củ mở ra cơ hội làm ăn cho bà  con. Ông Nguyễn Văn Đoàn cho biết: “Trước đây mình bán ở quán là rẻ. Chừ là mình bán cho người có điện thoại để liện lạc với nhau. Mình bán đúng giá. Sâm ni là sâm quý nhất, không phải sâm giả. Sâm thật. Sâm tự nhiên ở trên núi trên rừng này. Mình phải bảo tồn. Nhà nước nghiên cứu phải quan tâm bảo tồn.”

    Trước tình trạng “chảy máu” sâm giống, tỉnh Quảng Nam đã hình thành Trạm dược liệu Trà Linh để bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm của sâm Ngọc Linh; xây dựng Đề án trồng sâm nhân dân mở rộng diện tích, tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế cao, góp phần xóa đói giảm nghèo cho bà con; hỗ trợ tỉnh Kon Tum cây giống, hạt giống để xây dựng vùng sâm giống, phát triển vùng sâm nguyên liệu; phối hợp Viện Dược liệu, các cơ quan khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về cây sâm quý hiếm này. Ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết, trên địa bàn huyện Nam Trà My hiện có 250 héc ta diện tích trồng sâm, tập trung tại các xã Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang. 32 doanh nghiệp đăng ký trồng sâm và tỉnh Quảng Nam chỉ cho phép 6 doanh nghiệp đủ điều kiện đầu tư: “Các thủ tục mà 6 doanh nghiệp đang triển khai thì chưa doanh nghiệp nào có dịch vụ môi trường rừng để trồng sâm. Trong hết năm nay, chắc chắn 6 doanh nghiệp sẽ được vào trồng, và khi người ta trồng thì có cam kết đầy đủ. Ví dụ như cược tiền, anh không trồng thì sẽ mất tiền. Việc đóng cửa rừng của Chính phủ không ảnh hưởng vì chúng ta trồng sâm là để giữ rừng.”

     Dự kiến, ngày 29 tháng 8 tới đây, tỉnh Quảng Nam sẽ công bố chính thức chỉ dẫn địa lý  “Ngọc Linh” cho sản phẩm sâm củ. Ông Lê Văn Thanh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cho biết, tỉnh Quảng Nam đã gửi báo cáo lên Chính phủ đề nghị công nhận sâm Ngọc Linh là sâm quốc gia; Đồng thời cấp tem chứng nhận cho sản phẩm sâm củ. Bên cạnh việc phát triển sâm thương mại, tỉnh Quảng Nam đang lên kế hoạch để phát triển du lịch sâm Ngọc Linh, một loại hình du lịch mới và đầy tiềm năng. Ông Lê Văn Thanh cũng cho biết, đối với việc trồng sâm, ưu tiên trước hết là khuyến khích người dân địa phương trồng để hạn chế du canh, du cư: “Khi mà tất cả người dân có diện tích rồi thì mới xem xét đến doanh nghiệp. Tất nhiên cũng khuyến khích doanh nghiệp vào nhưng yêu cầu hết sức ngặt nghèo, vì đây là rừng đặc dụng. Yêu cầu trước hết là phải đầu tư thật sự chứ không phải chiếm đất để đấy. Thứ 2 là phải có phương án để không ảnh hưởng đến rừng. Để trồng cây sâm này yêu cầu phải có tán lá rừng, nếu chặt rừng thì sẽ không trồng được sâm”./.