Bhươl cr’noon Bhơ Hôồng, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam nắc muy cóh pazêng bhươl cr’noon truyền thống đanh đươnh âng đhanuôr Cơ Tu. Công cơnh bấc bhươl cr’noon n’lơơng, Gươl vêy ta bhrợ têng đhị m’pâng âng bhươl cr’noon. Đhị đâu nắc đhị bhrợ têng pazêng rau xa nay bh’rợ chr’nắp âng bhươl cr’noon. Lứch hân noo bhrợ ha rêê đhuốch, manuýh pân juýh cóh bhươl cr’noon nắc ắt t’taanh. Pân juýh Cơ Tu tr’haanh nắc đợ manuýh zay ta béch pa bhlâng. Bh’rợ t’taanh âng manuýh Cơ Tu nắc vêy ta pa choom tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh; pa choom đanh tước bơr pêê c’xêê, đợ manuýh pân juýh nắc vêy taanh bhrợ muy bêệ zong.

Bhươl cr’noon ắt đăn ooy c’lâng bhlâng 14G n’nâu ta luôn zư đớc truyền thống âng manuýh Cơ Tu k’đơơng bấc ta mooi tước la lêy. Pazêng rau pr’đươi chr’nắp liêm âng manúyh Cơ Tu bhrợ têng, dưr váih nắc pr’hêl c’kir lâng apêê ta mooi. Nắc tu rau đâu ơy bhrợ ha manuýh Cơ Tu bhrợ têng bấc pr’đươi đoọng n’jứah vêy thu nhập, n’jứah zư lêy bh’rợ tr’nêng ty đanh âng đhanuôr acoon cóh. T’coóh Bh’riu Như, ắt cóh cr’noon Bhờ Hôồng, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, đh’rứah lâng bh’rợ pa choom đoọng ha lang t’tun ooy bh’rợ t’taanh, lang apêê l’lăm nắc dzợ pa choom đợ pr’hát, t’nơớt đoọng xay bhrợ đoo bêl ta mooi tước. “Tơợ lang pa bhướp cu nắc ơy pa choom đoọng ha lang t’tun, tước ooy lang zi nâu cơy, bh’rợ t’taanh nắc vêy ta zư lêy k’rơ, pa bhlâng nắc bhrợ đoọng ha bh’rợ du lịch. Pa dưr du lịch nắc pa dưr bh’rợ t’taanh. Ta mooi du lịch câl, bấc bhlâng nắc zợ, muy bêệ nắc 1 ức”.

Công đhị cr’noon Bhơ Hôông, tr’coọ xa nul ta luôn nắc rau chr’na đha nắh tinh thần cắh choom cắh vêy âng manuýh Cơ Tu. Apêê g’lăng z’hai cơnh t’coóh A Lăng Bảy nắc choom cha ớh pazêng rau tr’coọ xa nul truyền thống tơợ bêl dzợ p’niên. Pazêng rau pr’hát xa nul âng truyền thống âng manuýh Cơ Tu vêy bấc pa bhlâng. Lâng apêê pân juýh pân đil Cơ Tu cóh bhươl cr’noon, bhrợ bh’noóch, ba boóch nắc xay moon rau cr’noỌ cr’niêng âng đay, liêm choom bhlâng. Đươi tơợ bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc pazêng rau cắh liêm crêê bhlưa cr’noon n’nâu lâng cr’noon n’tốh nắc vêy ta pa liêm cớ. Nắc đợ rau pr’hay chr’nắp la lay âng đay, prá pr’ma, bhrợ bh’noÓch Cơ Tu nắc vêy Bộ Văn hoá Thể thao lâng Du lịch xay moon nắc c’kir văn hoá cấp k’tiếc k’ruung cóh c’moo 2015. Manuýh g’lăng z’hai Bhling Bló ắt cóh chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam prá: “Pa dưr cớ rau chr’nắp pr’hay âng đhanuôr Cơ Tu âng zi tơợ đanh đươnh ahay, zư lêy lứch. Nắc tơợ bêl vêy Nghị quyết 05 âng Trung ương chô pa dưr cớ, zư lêy rau chr’nắp pr’hay âng đhanuôr acoon cóh, azi ta luôn zư lêy rau chr’nắp pr’hay âng p’rá Cơ Tu, rau chr’nắp pr’hay văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu”.

Tu đươi n’năl pa choom tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh nắc đhanuôr Cơ Tu cóh tỉnh Quảng Nam ơy choom zư lêy rau chr’nắp pr’hay văn hoá la lay âng đhanuôr đay. Cắh muy chiing ch’gâr, cắh cậ t’taanh, bh’rợ taanh n’đoóh a doóh âng đhanuôr Cơ Tu cóh xoọc đâu công vêy ta zư đớc dzợ cơnh ty đanh ahay.

Đoọng taanh xang muy bêệ n’đoóh a doóh nắc ng’bhrợ têng bấc cơnh bh’rợ. Lâng rau ta béch âng tr’pang têy, pazêng apêê pân đil Cơ Tu ơy bhrợ t’váih đợ pr’đươi nghệ thuật độc đáo. Pazêng rau cha năm cóh n’đoóh a doóh Cơ Tu xay p’cắh bấc cơnh pr’ắt tr’mông, cr’noọ cr’niêng âng đhanuôr đay. Bơr pêê c’moo chô ooy đâu, bêl du lịch vêy ta pa têết bhlưa đồng bằng lâng da ding k’coong, đợ n’đoóh a doóh âng pân đil Cơ Tu bhrợ nắc vêy bấc apêê câl đươi. Tỉnh Quảng Nam công ơy k’rong bhrợ c’lâng p’rang đoọng k’đơơng ta mooi tước ooy pazêng bhươl cr’noon cóh zr’lụ ch’ngai, bha dắh. Đhị chr’val Ta Bhing, chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, c’bhúh trôông dzấc lâng pa dưr bha lang k’tiếc ng’đớc nắc FIDR âng Nhật Bản lâng UBND chr’hoong Nam Giang pazum bhrợ têng dự án du lịch bhươl cr’noon lâng xoọc chô đơơng rau liêm choom. Lâng rau zúp zooi âng dự án, manuýh Cơ Tu cóh chr’val Ta Bhing nắc ơy pa choom bhrợ têng bh’rợ du lịch liêm choom bhlâng. Ta mooi tước ooy đâu nắc bơơn cha đợ chr’na đha nắh truyền thống âng đhanuôr vel đong lâng ting ắt đh’rứah lâng văn hoá truyền thống. Zập c’moo vêy k’bhan ta mooi tước pazêng bhươl cr’noon văn hoá Cơ Tu n’nâu, bhươl cr’noon cóh đâu pay pa chô k’nặ 1 tỷ đồng… T’coóh A Viết Sơn, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng nam prá: “Bh’rợ zư lêy văn hoá nắc trách nhiệm âng pazêng c’bhúh, cha nắc manuýh đhị zr’lụ chr’hoong. Cóh cr’chăl ahay nắc vêy bấc bh’rợ chr’nắp liêm bhlâg. Tr’nơớp, cóh zập cấp công ơy đơớh loon bhrợ têng pazêng bh’nơơn bh’rợ vel đong. Chr’nắp bhlâng nắc đhanuôr Cơ Tu xoọc đâu công vêy bấc bh’nơơn bh’rợ ơy vêy ta bhrợ têng. Lâh ooy rau đơớh hân âng vel đong nắc azi công ta đang moon pazêng c’rơ âng c’bhúh cha nắc manuýh cóh k’tiếc k’ruung lâng tơợ k’tiếc k’ruung n’lơơng. Cóh tr’nơớp bh’rợ bhrợ têng, xay moon đợ bh’nơơn bh’rợ lâng pa têết bh’nơơn bh’rợ lâng tuor du lịch cóh tỉnh”.

Đoọng zư lêy, pa dưr pazêng đơ chr’nắp văn hoá truyền thống cóh đhanuôr acoon cóh đhị tỉnh Quảng Nam ng’moon zazum, đhanuôr Cơ Tu moon la lay, Uỷ ban nhân dân tỉnh ơy bhrợ têng muy bơr dự án zúo ziooi cơnh: Bhrợ têng bộ chỉ số pa dưr văn hoá pazêng đhanuôr acoon cóh tươc c’moo 2020; zư lêy đơớh hân lâng zúp zooi, t’bhlâng zư lêy, pa dưr văn hoá pazêng acoon cóh, t’bil lơi j’niêng cr’bưn cắh dzợ liêm crêê cóh đhanuôr acoon cóh đhị zr’lụ tỉnh; pa têết pa dưr kinh tế lâng zư lêy, pa dưr văn hoá pazêng acoon cóh… T’coóh Trần Văn Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam prá: “Tỉnh công ơy pazao đoọng ooy Sở Văn hoá – Thể thao lâng Du lịch đơớh hân bhrợ têng Đề án Zư lêy lâng pa dưr pazêng rau đơ chr’nắp c’kir văn hoá zr’lụ đhanuôr acoon cóh cr’chăl c’moo 2018 – 2025 lâng cr’noọ bh’rợ tước c’moo 2030, k’rong ooy pazêng xa nay bh’rợ cơnh: pa dưr cớ, bhrợ têng pazêng đhr’nong đong bhươl cr’noon truyền thống, bhrợ têng gươl, pa liêm, pa nhâm lâng pa dưr k’rơ apêê n’đhưưng n’toong, pa chắp ch’mêết lêy, bhrợ t’bhứah lấh mơ pazêng rau chữ xrặ, bhrợ têng pazêng xa nay bh’rợ văn hoá cóh zr’lụ đhanuôr acoon cóh”…/.

Quảng Nam bảo tồn các giá trị văn hóa đồng bào Cơ Tu để làm du lịch

                                     PV Hoài Nam/ VOV- miền Trung

      Tỉnh Quảng Nam có 9 huyện miền núi. Đây là nơi sinh sống của 19 dân tộc thiểu số, với khoảng 120.000 người. Trong chiến lược bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Quảng Nam đến năm 2020, địa phương đặt ra mục tiêu cơ bản là bảo vệ khẩn cấp các giá trị văn hóa có nguy cơ bị mai một, phát huy những di sản văn hóa tiêu biểu của các dân tộc.

       Làng Bhờ Hôồng, xã sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam là một trong những ngôi làng truyền thống lâu đời của đồng bào Cơ Tu. Cũng như nhiều ngôi làng khác, nhà Gươl được xây dựng tại trung tâm của làng. Đây là nơi tổ chức các sự kiện quan trọng của cộng đồng làng. Hết mùa rẫy, những người đàn ông trong làng đến đây đan lát. Đàn ông Cơ Tu nổi tiếng là những người siêng năng và khéo tay. Nghề đan lát của người Cơ Tu được truyền từ đời này sang đời khác; phải mất cả tháng, thậm chí là nhiều tháng, những người đàn ông trong làng mới làm xong một chiếc gùi.

Ngôi làng nằm sát Quốc lộ 14G này luôn giữ được dáng vẻ truyền thống của người Cơ Tu thu hút du khách ghé thăm. Những vật dụng thủ công tinh xảo do người Cơ Tu làm, trở thành món quà kỷ niệm đối với du khách. Chính điều này đã khích lệ người Cơ Tu làm ra nhiều sản phẩm để vừa tạo thu nhập, vừa giữ được nghề truyền thống của đồng bào. Ông B’riu Như, làng Bhờ Hôồng, xã sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, bên cạnh việc hướng dẫn cho lớp trẻ biết cách đan lát, gùi cõng, thế hệ đi trước còn truyền dạy những lời ca, điệu múa để phục vụ du khách: “Từ ông nội truyền lại cho người trẻ, tới lớp người chúng tôi ngày hôm nay, đan lát phát triển được, nhất là du lịch. Phát triển du lịch là phát triển đan lát. Khách du lịch mua, nhất là mua ché, mỗi cái 1 triệu”.

        Cũng tại ngôi làng Bhờ Hôồng, âm nhạc luôn là món ăn tinh thần không thể thiếu của người Cơ Tu. Những nghệ nhân như ông A Lăng Bảy có thể sử dụng cả chục nhạc cụ truyền thống ngay trong lúc đan lát. Kho tàng nhạc cụ truyền thống của người Cơ Tu  có nhiều loại. Biểu diễn trong lao động là cách truyền dạy, bảo tồn âm nhạc truyền thống hiệu quả nhất.

Với đồng bào Cơ Tu, âm nhạc đã ngấm vào máu của mỗi người. Hát lý, nói lý là hình thức hát đối đáp rất độc đáo của cộng đồng người Cơ Tu. Với lối ứng tác, sáng tác tại chỗ, mượn hình ảnh ẩn dụ với hàm ý rất lịch thiệp là cách giao tiếp khá phổ biến với những người lớn tuổi. Còn với trai gái trong làng, hát lý là cách tỏ tình sâu kín nhất, hiệu quả nhất. Nhờ hát lý, nói lý mà những hiềm khích giữa làng này với làng khác được hóa giải. Chính nét độc đáo rất riêng mà hát lý, nói lý Cơ Tu được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xếp hạng là di sản văn hóa cấp quốc gia vào năm 2015. Nghệ nhân Bhling Bló ở xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Khôi phục lại bản sắc của dân tộc Cơ Tu chúng tôi là từ lâu đời, tất cả. Còn từ khi có Nghị quyết 05 của trung ương về khôi phục lại, bảo tồn bản sắc của dân tộc, chúng tôi luôn luôn gìn giữ nét đẹp của tiếng Cơ Tu, nét đẹp văn hóa của đồng bào”.

       Nhờ biết truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác nên đồng bào Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam phần nào giữ được bản sắc văn hóa riêng của cộng đồng. Không chỉ có cồng chiêng hay đan đát, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Cơ Tu hiện nay cũng được lưu giữ khá nguyên vẹn. 

        Để dệt được một tấm dồ phải trải qua rất nhiều công đoạn. Với sự khéo tay và tỉ mẫn, những người phụ nữ Cơ Tu đã tạo ra một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Những hoa văn, họa tiết trên thổ cẩm Cơ Tu phản ảnh sinh động cuộc sống tinh thần của cộng đồng mình. Vài năm trở lại đây, khi du lịch được kết nối giữa đồng bằng với miền núi, sản phẩm dệt của phụ nữ Cơ Tutrở nên hút hàng. Tỉnh Quảng Nam cũng đã đầu tư hệ thống giao thông để du khách đến được với những ngôi làng ở tận vùng sâu, vùng xa. Tại xã Tà Bhing, huyện Nam Giang của tỉnh Quảng Nam, Tổ chức Cứu trợ và Phát triển quốc tế gọi tắt là (FIDR) của Nhật Bản và UBND huyện Nam Giang phối hợp triển khai dự án du lịch cộng đồng và đã mang lại những hiệu ứng tích cực. Với sự trợ giúp của dự án, người Cơ Tu ở xã Tà Bhing đã học cách làm du lịch cộng đồng. Những phụ nữ dệt thổ cẩm bây giờ là những hướng dẫn viên du lịch thực thụ. Du khách đến đây được thưởng thức ẩm thực truyền thống của cư dân địa phương và hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống. Mỗi năm có cả vạn lượt khách đến với những ngôi làng văn hóa Cơ Tu này, cộng đồng làng ở đây thu về gần 1 tỷ đồng.... Ông A Viết Sơn, Phó chủ tịch UBND huyện Nam Giang, Quảng Nam cho biết: “Việc bảo tồn, gìn giữ văn hóa là trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trên địa bàn của huyện. Thời gian vừa qua đã có nhiều việc làm hết sức thiết thực. Trước hết, ở các cấp cũng đã chủ động xây dựng được các sản phẩm tại địa phương. Đặc biệt là đồng bào dân tộc Cơ Tu hiện nay cũng đã có nhiều sản phẩm đã triển khai và thực hiện. Ngoài sự chủ động của địa phương thì chúng tôi cũng đã huy động được nguồn lực của các tổ chức trong và ngoài nước. Trước hết là khâu tổ chức, định hướng các sản phẩm và kết nối được sản phẩm với tour du lịch trong tỉnh”.

Để giữ gìn, phát huy các  giá trị văn hóa truyền thống trong đồng bào các dân tộc ở tỉnh Quảng Nam nói chung, đồng bào Cơ Tu nói riêng, Ủy ban Nhân dân tỉnh đã triển khai một số dự án hỗ trợ như: Xây dựng bộ chỉ số phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số đến năm 2020; bảo tồn khẩn cấp và hỗ trợ, tăng cường năng lực bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc, bài trừ hủ tục ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh; gắn kết phát triển kinh tế và bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số… Ông Trần Văn Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam cho biết: “Tỉnh cũng đã chính thức giao Sở Văn hóa- Thể thao và Du lịch khẩn trương xây dựng Đề án Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2018- 2025 và tầm nhìn đến năm 2030, tập trung vào những vấn đề như: phục hồi, xây dựng các nhà làng truyền thống, các nhà gươl, củng cố, kiện toàn và phát huy hơn nữa đội cồng chiêng, nghiên cứu, nhân rộng ra hơn nữa mô hình chữ viết, xây dựng các thiết chế văn hóa ở cơ sở vùng đồng bào dân tộc thiểu số”./.