Nắc váih cơnh truyền thống cóh k’ha riêng c’moo n’nâu, zập bhươl cr’noon pazêng acoon cóh đhị Tây Nguyên nắc lứch vêy muy t’coóh bhươl, nắc manuýh bha lâng cóh bhươl cr’noon. Bêl ta đhâm apêê đoo nắc đợ ta đhâm grơơ k’rơ, t’béch g’lăng, cắh cậ nắc đợ manuýh bhrợ cha choom. Bêl t’coóh ta ha, apêê đoo nắc dưr váih đợ manuýh chr’nắp pa bhlâng- rau chr’nắp âng apêê đoo nắc êếh rau moon pa grơơ, k’đị apêê n’lơơng, rau chr’nắp âng apêê đoo nắc n’léh váih tơợ rau chắp hơnh. Apêê đoo nắc rau chr’nắp ooy kinh nghiệm pa bhrợ, kinh nghiệm ắt tớt, prá xay lâng nắc đhị bha lâng âng rau đoàn kết pazêng bhươl cr’noon.

Ảnh: Báo Gia Lai

  Tơợ đanh đươnh ahay pazêng đhanuôr acoon cóh đhị Tây Nguyên ắt mamông cóh zr’lụ da ding k’coong dal, pr’ắt tr’mông bấc bhlâng nắc g’nưưm ooy crâng k’coong, tơợ đêếc nắc váih đợ j’niêng cr’bưn truyền thống cơnh: bhuốih a bhô pleng, a bhô óih, a bhô đác, a bhô crâng, a bhô k’ruung, a bhô crâng, a bhô ha roo…

Đhanuôr bhrợ têng đợ bh’rợ bhuốih, bhiệc bhan rơơm kiêng pazêng rau a bhô dang bhrợ t’vaíh bhrợ đhí liêm, boo liêm, chr’nóh chr’bêết chắt váih liêm. Hân đhơ cơnh đêếc, pr’ắt tr’mông cóh zr’lụ da ding k’coong nắc ng’zâl cha groong lâng pazêng rau zr’nắh k’đháp, nắc vêy đợ manuýh grơơ nhool, t’béch g’lăng, vêy uy tín đoọng đoàn kết pazêng đhanuôr đoọng k’đơơng bhươl cr’noon z’lấh pazêng rau zr’nắh k’đháp…

Vêy cơnh cậ nắc tơợ đêếc dưr váih đợ manuýh bha lâng cóh pazêng bhươl cr’noon nắc nâu cơy vêy đhanuôr cóh bhươl cr’noon đớc nắc t’coóh bhươl. Muy bhươl cr’noon vêy cơnh ta bhúch muy bơr rau chức danh, nắc đợ rau chr’nắp âng t’coóh bhươl nắc cắh choom ta bhúch muy t’ngay, t’coóh bhươl nắc manuýh đhị m’pâng zư lêy rau đoàn kết, nắc manuýh k’đhơợng lêy pazêng rau pr’ắt bh’rợ cóh pr’ắt tr’mông văn hoá âng đhanuôr bhươl cr’noon.

Công cơnh pazêng đhanuôr acoon cóh n’loong cóh Tây Nguyên, lâng manuýh Ba na, rau chr’nắp bha lâng nắc j’niêng cr’bưn truyền thống, cóh đêếc t’coóh bhươl nắc manuýh t’béch g’lăng pa bhlâng, ta níh đha nâng, manuýh đương prá xay pazêng rau xa nay bh’rợ cóh bhươl cr’noon. Đhanuôr cóh bhươl cr’noon nắc xơợng đươi pazêng rau xa nay bh’rợ âng t’coóh bhươl. Tiến sỹ Bùi Văn Đạo, bêl ahay bhrợ Viện trưởng Viện Khoa học xã hội zr’lụ Tây Nguyên prá: “Bêl ahay, cóh pazêng rau j’niêng cr’bưn âng bhươl cr’noon đhanuôr Ba na lâng j’niêng cr’bưn n’nắc xay p’cắh rau chr’nắp âng apêê t’coóh bhươl ắt cóh c’bhúh xay bhrợ bh’rợ pr’liêm vêy bấc manuýh. T’đui đhr’năng bh’rợ tr’nêng, nắc c’bhúh bhrợ pr’liêm lêy xay bhrợ. C’lâng xa nay zazum nắc bhrợ pr’liêm lâng nắc vêy đợ bh’rợ toọm nắc mơ a tốh đoọng manuýh bhrợ lất tộ xơợng đươi lâng doọ dzợ pân bhrợ lất”.

Apêê t’coóh bhươl nắc êếh rau manuýh ma dang, hân đhơ cơnh đêếc, ta luôn nắc đhị za nươr âng đoọng ha bhươl cr’noon. Zập ha dum, cóh đhr’nong đong đh’rơơng, đhị t’pêếh óih, đợ apêê t’coóh ta ha buôn tước ooy đong t’coóh bhươl đoọng pa prá. T’coóh bhươl nắc zr’lụ bha lâng đoọng đoàn kết, nắc manuýh vêy bấc pa bhlâng kinh nghiệm pa bhrợ lâng cơnh pr’ắt bh’rợ, prá xay. Ắt bhrợ lâng đhr’năng âng pleng k’tiếc cơnh grâm g’mlá, túh bhlong, bêl boo ngân, đhí ga mắc, bêl hr’lang hr’cấh k’tiếc, k’ruung xrêết, bêl vêy a đhắh grơơ pa hư manuýh, bêl xơớt goóh đanh đươnh… t’coóh bhươl nắc manuýh n’năl bấc rau, p’too pa choom đoọng ha k’coon ch’chau n’năl rau liêm crêê, chr’nắp pr’hay, n’lất n’mốp đoọng ắt mamông liêm crêê bhlưa manuýh lang manuýh, bhlưa manúyh lâng crâng k’coong.

Cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay, manuýh Ba na ta luôn xay moon lêy pay j’niêng cr’bưn đoọng xay bhrợ ooy pazêng rau xa nay bh’rợ… Bhươl cr’noon đươi ooy j’niêng cr’bưn đoọng tr’lêy. Manuýh hân đoo bhrợ lất j’niêng cr’bưn nắc t’coóh bhươl đươi ooy j’niêng cr’bưn đoọng toom lâng tơợ đêếc nắc zập ngai lứch ma xơợng đươi. P’căn H’Đam đhanuôr Ba na ắt cóh tỉnh Gia Lai prá: “Vêy xa nay hân đoo đơớh đươi ooy rau xa nay zazum nắc apêê cóh c’bhúh bhrợ pr’liêm nắc ắt prá xay. T’coóh bhươl xay moon rau đơ crêê, rau đơ lất, cắh cậ bhrợ pr’liêm cơnh đêếc ơy crêê hay cắh. T’coóh bhươl nắc manuýh xay moon bh’rợ xay bhrợ bh’rợ n’nắc”.

Ting cơnh tiến sỹ Bùi Văn Đạo, bêl ahay bhrợ Viện trưởng Viện Khoa học xã hội zr’lụ Tây Nguyên, xoọc đâu toà án j’niêng cr’bưn cóh đhanuôr Ba na cắh dzợ u váih, nắc đhiệp dzợ rau chr’nắp âng manuýh t’coóh bhươl. T’coóh bhươl nắc ngoọ cơnh gạch pa têết bhlưa truyền thống lâng nâu cơy. Cóh pazêng c’moo ahay, apêê tỉnh cóh zr’lụ Tây Nguyên ơy vêy bấc bh’rợ chr’nắp liêm cóh bh’rợ pa dưr rau chr’nắp âng manuýh t’coóh bhươl, manuýh vêy uy tín đoọng xay bhrợ liêm choom hệ thống chính trị đhị bhươl cr’noon. Lấh 30 c’moo tr’xăl t’mêê, rau chr’nắp âng manuýh t’coóh bhươl, manuýh uy tín cóh zr’lụ Tây Nguyên nắc vêy ta xay moon dal, zập bhuơl cr’noon nắc vêy ta pa choom xay moon muy, cắh cậ bơr pêê cha nắc manuýh t’coóh bhươl đh’rứah lâng chính quyền đoọng p’too pa choom đhanuôr. Ha dang cơnh l’lăm ahay, t’coóh bhươl nắc chr’nắp ooy j’niêng cr’bưn lâng zư lêy j’niêng cr’bưn, nắc nâu cơy pazêng apêê t’coóh bhươl cóh Tây Nguyên ơy đh’rứah lâng hệ thống chính trị vel đong p’too pa choom đhanuôr xơợng đươi liêm crêê c’lâng xa nay, chính sách âng Đảng, pháp luật âng Nhà nước lâng pa dưr kinh tế - xã hội./.

Quyền uy già làng người Ba na, Tây Nguyên

                                                        Tô Tuấn

Từ xa xưa, các dân tộc ít người ở Tây Nguyên sống trên các vùng rừng núi cao, cuộc sống phần nhiều dựa vào thiên nhiên, từ đó hình thành các phong tục, tín ngưỡng truyền thống. Trong đó, người đứng đầu hay còn gọi là già làng đóng vai trò quan trọng trong đời sống của các tộc người thiểu số nơi đây. Vai trò của già làng trong cộng động người Ba Na cũng vậy.

  Đã thành truyền thống hàng trăm năm nay, mỗi buôn làng các dân tộc ở Tây Nguyên đều có một già làng, là người đứng đầu buôn làng. Thời trẻ họ có thể là những chiến binh dũng cảm, hay những người sản xuất giỏi. Về già, họ trở thành những già làng đầy quyền uy - cái quyền uy không mang dấu ấn của cường quyền mà xuất phát từ sự ngưỡng mộ, tôn sùng. Họ là kho báu về kinh nghiệm sản xuất, kinh nghiệm ứng xử và là trung tâm đoàn kết cộng đồng trong buôn làng.

Từ xa xưa các dân tộc ít người ở Tây Nguyên sống trên các vùng rừng núi cao, cuộc sống phần nhiều dựa vào thiên nhiên, từ đó hình thành các phong tục, tín ngưỡng truyền thống như tục: thờ thần mặt trời, thần lửa, thần nước, thần núi, thần sông, thần rừng, thần lúa…

Đồng bào tổ chức nghi lễ, lễ hội cầu mong các vị thần cho mưa thuận gió hòa, cây cối xanh tốt mùa màng tốt tươi. Tuy nhiên cuộc sống nơi rừng núi cao, phải chống chọi với những bất thường đe dọa từ thiên nhiên, đòi hỏi phải có những con người có bản lĩnh, kinh nghiệm, có uy tín để đoàn kết cộng đồng đưa buôn làng vượt qua mọi khó khăn…

Có lẽ từ đó hình thành những người đứng đầu các buôn làng mà ngày nay được dân làng gọi một cách trân trọng và trìu mến là già làng. Một buôn làng có thể thiếu một vài chức danh, nhưng vai trò của già làng thì không thể thiếu một ngày, già làng là trung tâm giữ gìn sự đoàn kết, là người cầm trịch mọi sinh hoạt đời sống văn hóa tinh thần của bà con buôn làng.

Cũng như các dân tộc khác ở Tây Nguyên, đối với người Ba na, quyền năng tối thượng là luật tục truyền thống, trong đó già làng là biểu tượng cho sự công minh, chính trực, người đứng ra phân xử mọi công việc của làng. Dân làng phải tuyệt đối chấp hành mọi sự sắp đặt của già làng. Tiến sỹ Bùi Văn Đạo, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Tây Nguyên cho biết:  “Ngày xưa, trong các phong tục của buôn làng dân tộc Ba na và phong tục đó thể hiện trong vai trò của già làng nằm trong tổ hòa giải có nhiều thành viên. Tùy theo từng vụ việc, trường hợp mà tổ hòa giải xem xét giải quyết. Xu hướng  chung là hòa giải và có những răn đe mức độ để đương sự và người phạm lỗi rút kinh nghiệm”.

Các già làng không phải là thần linh, nhưng luôn là chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng. Tối tối, trong những ngôi nhà sàn bình yên, bên bếp lửa hồng, những người già thường tới nhà già làng trò chuyện. Già làng là trung tâm đoàn kết, là kho báu kinh nghiệm sản xuất và kinh nghiệm ứng xử. Ứng xử với thiên nhiên khi sấm sét, lũ lụt, khi mưa to, bão lớn, khi núi lở, sông cạn, khi có thú dữ quấy loạn, khi hạn hán kéo dài... Già làng là cuốn từ điển bách khoa, giúp cho con cháu biết điều hay lẽ phải, biết cái đúng, cái sai để ứng xử trong các mối quan hệ giữa người với người, giữa người với thiên nhiên.

Trong đời sống hàng ngày, người Ba na luôn lấy luật tục làm kim chỉ nam cho mọi hoạt động… Cộng đồng căn cứ vào luật tục để giám sát lẫn nhau. Thành viên nào vi phạm luật tục thì già làng chiếu theo đó mà xét xử và khi ấy mọi thành viên bắt buộc phải tuân theo. Bà H’Đam dân tộc Ba na ở tỉnh Gia Lai cho biết: “Có một vấn đề gì cần đến sự quyết định của tập thể thì thành viên trong đội hòa giải tụ tập lại bàn bạc. Già làng sẽ đứng ra phân tich đúng hay sai hay cách giải quyết như vậy đã được hay chưa. Già làng sẽ là người quyết định chốt lại việc giải quyết vụ việc đó”.

Theo tiến sỹ Bùi Văn Đạo, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Tây Nguyên hiện nay tòa án phong tục trong công đồng Ba na không còn tồn tại, mà chỉ còn trong vai trò của già làng. Già làng chính là gạch nối giữa truyền thống và hiện tại. Những năm qua, các tỉnh trong vùng Tây Nguyên đã có nhiều cách làm hay trong việc phát huy vai trò của già làng, người có uy tín nhằm xây dựng tốt hệ thống chính trị cơ sở.  Hơn 30 năm đổi mới, vai trò của già làng, người có uy tín vùng Tây Nguyên được công nhận và chú ý; mỗi buôn, làng đều được hướng dẫn cử ra một hoặc vài già làng phối hợp cùng chính quyền để vận động nhân dân. Nếu như trước đây, già làng chỉ có chức năng tín ngưỡng và duy trì phong tục tập quán, thì nay những già làng Tây Nguyên đã phối hợp tốt với hệ thống chính trị cơ sở động viên dân làng chấp hành tốt chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội./.