Ơy z’lấh 5 c’moo, đhanuôr đhị vel Abanh2, chr’val Tr’hy, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cung căh choom ha vil đhr’năng chệet bil âng a nhi díc điêl dzợ p’niên nắc Plong Thị Bắp. Tu mốp loom, mị a nhi díc điêl cha hi la mr’nghêê, đớc 3 p’nong coon k’tứi dzợ ma mông. Lêy 3 cha nắc a đhi noo ta ha căh đhệêng 10 c’moo nắc ting a bhướp a dích lướt bhrợ ha rêê, pếêh ra véh, đéh a bhoo, zập ngai lêy cung k’er. Căh ơy lứch, bơr pêê c’xêê t’mêê đâu, a moó A Rất Thị Nhuận ặt đhị vel A Rầng 2, chr’val A Xan, chr’hoong Tây Giang tu mốp loom lâng k’díc căh k’rang bh’rợ đong xang, nắc k’chệêt c’la đay lâng mr’nghêê. Pr’đọong bhlầng, a moó đấh apêê bơơn lêy lâng đơơng tước trạm xá quân dân y pazưm mđhị chr’val A Xan đấh loon zư pa dứah. Lêy 2 p’nong coon k’tứi ặt gút ca căn, A Rất Thị Nhuận k’pân xợơng bêl hay cớ bh’rợ âng đay bêl a hay: “Nâu kêi bơơn lêy mặt ca coon, yêm bhlầng loom, xợơng bhui har căh dzợ cơnh. Cóh t’tun nâu đhơ mốp loom lâng k’díc nắc cung pa chắp tước ca coon k’tứi. Tu a cu lalấh mốp loom, nâu kêi pa chắp xợơng nắc a đay k’noọ cơnh đếêc căh crêê.   

Ặt bhrợ đhị chr’val A Xan ơy bấc c’moo đâu, apêê y bác sỹ Trạm xá quân dân y pazưm bhrợ têng đhị zr’lụ da ding k’coong nâu k’rang bhlầng bêl đợơ apêê tự k’chệêt a đay lâng mr’nghêê cóh rúh apêê p’niên bấc pa bhlầng. Nắc đhị 2 c’moo hay, Trạm nâu ơy pa dứah, trôông dấc 12 cha nắc tu bọol hi la mr’nghêê, cóh đếêc 11 cha nắc bơơn trôông dấc ma mông; 1 cha nắc đơơng cấp cứu căh loon lấh bil mặt xang đếêc. Trung úy, Y sỹ Trần Vũ Trung xay moon, pazêng apêê đơơng cấp cứu đhị trạm xá lang apêê dzợ p’niên, căh đhệêng 20 c’moo. Apêê tự k’chệêt a đay lâng mr’nghêê cung căh rau pậ ga mắc. Vêl bêl nắc tu lưm k’đháp đhị bhrợ têng cha, mốp loom bh’rợ cóh đong xang, căh cợ rau căh liêm cóh pr’ặt tr’mông… apêê pa chắp tước k’chệêt a đay lâng pếh hi la mr’nghêê cha. Y sĩ Trung đọong năl, bọol tơơm mr’nghêê bhrợ chệêt ma nuýh, lêy cha 1 tước 2 hi la mr’nghêê choom bil mặt. Xọoc đâu căh ơy vêy za nươu đọong pa dứah bọol mr’nghêê. Y sĩ Trần Vũ Trung moon, cơnh pa dứah bọol mr’nghêê liêm choom bhlầng xoọc đâu nắc rao pay pa lựch tợơ p’lung: “Bêl lưm ngai bọol mr’nghêê, đhanuôr hêê lêy bh’lóc tợơ mr’lọong đoọng k’tặ lứch, đh’rứah nắc trâm ma nuýh đếêc ooy đác chrộ (đác k’ruung). Tu bêl cha hi la mr’nghêê, ma nuýh puíh bhlầng, cha hang a chắc a zân, xang đếêc nắc đơơng tước trạm y tế đăn đếêc đoọng pây lứch tợơ p’lung, rao pa sạch luônh. Xang đếêc nắc đăng lêy huyết áp, tim mạch đoọng dzoóc dal lâng truyền dịch. Bêl huyết áp tệêm ngăn nắc đoọng chô ooy đong”.

Lâng đhanuôr đhị da ding k’coong, đhơ đhơ ngai cung năl mr’nghêê choom bhrợ chệêt ma nuýh. Đhơ cơnh đếêc, bh’rợ đươi dua đoọng k’chệêt đay dzợ ặt váih cóh bấc đhị.Đọong k’đhợơng lêy đhr’năng nâu, đh’rứah lâng bh’rợ k’dua t’pấh, xay moon, apêê vel bhươl t’mọot ooy xa nay gr’họot âng vel bhươl, k’dua đhanuôr gr’họt moon oó pa hư crâng, oó ngai đươi dua mr’nghêê…, ha dang bhrợ lết nắc ta toọm ngân. T’coóh bhươl Clâu Bhlao, ặt đhị vel Vòong, chr’val Tr’hy, chr’hoong Tây Giang truíh, c’moo hay cóh vel vêy muy cha nắc k’chệêt lâng mr’nghêê, pr’loong đong crêê ta toọm k’zệt ức đồng: “Đươi vêy Biên phòng đấh loon trôông dấc tu cơnh đếêc nắc đhr’năng chệêt bil tu bọol mr’nghêê doó bấc. Đhanuôr cung bơơn pa too moon nắc oó lệêng lâng mr’nghêê. C’moo hay ơy muy cha nắc crêê ta toọm tu k’chệêt lâng mr’nghêê, pr’đọong bơơn ma mông tu bơơn apêê Biên phòng trôông dấc đấh loon. Apêê ta coóh âng vel ta moóh, hau a nhi  bhrợ cơnh đếêc, cóh đếêc Đảng, Nhà nước k’rang tước, vel bhươl ơy ký  gr’họt doó ngai pa hư crâng, doó ngai âm za nươu k’chệêt a đay, bhrợ căh liêm tước ma nuýh đong, k’bhúh xoọng, vel bhươl âng đay. Tu cơnh đếêc bêl pa căh đợ zên ta toọm zập ngai lêy cung k’pân, tu ha dang k’chệêt căh chệêt nắc căh vêy zên đoọng ha vel, ha chr’val”.

Anoo Clâu Hoài, Bí thư Huyện Đoàn Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đọong năl, cr’chăl đăn đâu, Huyện Đoàn cung bhrợ têng bấc g’lúh tal lơi tơơm mr’nghêê. Đhơ cơnh đếêc, c’lâng bh’rợ nâu căh lấh bâc bh’nơơn, tu k’bhúh t’nơơm nâu buôn chặt váih bấc đhị bôl da ding, tal lơi tước ooy nắc chặt váih tước đếêc. Tu cơnh đếêc, c’lâng bh’rợ bha lầng nắc k’đươi moon, pa dưr dal c’năl âng đhanuôr, âng lang p’niên đăh căh liêm choom ang tơơm mr’nghêê; t’váih tang cha ớh la lua ta níh đoọng t’pấh apêê lang p’niên ting pấh: “Cr’chăl ha y,a zi xay moon cớ đoọng ha pêê lang p’niên, oó tu mốp loom nắc k’chệêt a đay. K’bhúh đha đhâm c’mor nắc pa zưm lâng apêê hội đoàn thể, zập cấp ngành bhrợ têng apêê g’lúh sinh hoạt. Cóh đếêc vêy bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê lâng bhrợ pa dưr apêê cr’noọ bh’rợ bhrợ têng vel bhươl t’mêê vêy cr’noọ bh’rợ pr’loọng đong văn hoá, vel bhươl văn hoá. Tợơ pr’đợơ nắc đoo nắc pa zưm apêê bh’rợ tr’thi, bh’rợ xay moon đăh bhrợ têng vel bhươl t’mêê lâng prlọong đong bhui har, tệêm ngăn”.

Chính quyền lâng đhanuôr zr’lụ da ding k’coong tỉnh Quảng Nam moon lalay lâng đhanuôr acoon cóh đhị da ding k’coong Trường Sơn moon za zưm  căh choom ha vil rau cr’ay loom luônh tu mr’nghêê bhrợ t’váih. Rơơm kiêng đhr’năng lệêng k’chệêt doó dzợ dưr váih cóh pr’ặt tr’mông t’ngay đâu./.

Nỗi ám ảnh lá ngón nơi vùng cao Quảng Nam

PV Minh Hoa, A Lăng Lợi/VOV-Miền Trung

Tình trạng tự tử bằng lá ngón trong giới trẻ ở vùng cao Quảng Nam vẫn chưa có dấu hiệu giảm. Một số trường hợp phát hiện sớm được cứu sống nhưng cũng  không ít người đã chết để lại nhiều hệ lụy và nỗi đau cho gia đình, người thân.

Đã 5 năm trôi qua, người dân thôn Abanh2, xã Tr’hy, huyện vùng cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam vẫn chưa quên  cái chết của đôi vợ chồng trẻ Plong Thị Bắp. Chỉ vì buồn bực, chán nản 2 vợ chồng đã tìm đến lá ngón để giải thoát bản thân, để lại 3 đứa trẻ mồ côi. Nhìn 3 anh em tuổi chưa lên 10 đã phải theo ông bà lên rẫy bẻ bắp, hái rau kiếm sống, ai cũng xót xa. Chưa hết, cách đây mấy tháng, chị A Rất Thị Nhiều ở thôn A Rầng 2, xã A Xan, huyện Tây Giang cũng chỉ vì giận chồng không chăm lo công việc gia đình, đã vào rừng tìm đến cái chết bằng lá ngón. Rất may, chị được dân làng phát hiện sớm và đưa đến trạm xá quân dân y kết hợp xã A Xan kịp thời cứu chữa thoát chết. Nhìn 2 con thơ quấn quýt bên mẹ, A Rất Thị Nhiều rùng mình khi nhớ lại chuyện đã qua: Chừ gặp được mặt con thấy rất hạnh phúc. Sau này dù có giận chi đi nữa cũng nghĩ tới đứa con. Do em tự ái, chừ nghĩ lại thấy mình suy nghĩ chưa chín chắn.

Đóng chân trên địa bàn xã A Xan đã nhiều năm nay, các y bác sỹ Trạm xá quân dân y kết hợp nơi vùng cao này rất lo ngại khi tỷ lệ tự tử bằng lá ngón trong giới trẻ còn ở mức cao. Chỉ trong 2 năm vừa qua, Trạm này đã tiếp nhận 12 trường hợp đến cấp cứu do ngộ độc lá ngón, trong đó 11 người được cứu sống; 1 trường hợp vào cấp cứu quá trễ đã tử vong sau đó. Trung úy, Y sỹ Trần Vũ Trung chia sẻ, hầu hết những trường hợp đến cấp cứu tại Trạm xá tuổi đời còn rất trẻ, có bạn chưa đầy 20 tuổi. Lý do tìm đến cái chết lá ngón cũng rất giản đơn. Đôi khi chỉ vì khó khăn trong làm ăn, buồn bực chuyện gia đình, hay những mâu thuẫn nhỏ nhặt, bế tắc trong cuộc sống …họ nghĩ đến cái chết và đi tìm lá ngón. Y sĩ Trung cho biết, cây lá ngón độc tố rất cao, bất kỳ bộ phận nào của cây đều có thể gây độc, đôi khi chỉ cần sử dụng 1 đến 2 lá cũng có thể dẫn đến tử vong. Hiện nay vẫn chưa có thuốc đặc trị ngộ độc lá ngón. Y sĩ Trần Vũ Trung cho rằng, phương pháp chữa ngộ độc lá ngón hiệu quả nhất hiện nay vẫn là súc rửa dạ dày: “Khi gặp ai bị ngộ độc lá ngón, bà con nên móc họng để họ nôn hết ra, đồng thời nhúng người đó vào nước lạnh ( nước suối). Bởi khi ăn lá ngón, người rất nóng, rát sau đó đưa đến cơ sở y tế gần nhất để sú dạ dày, ruột cho sạch. Tiếp đó đo huyết áp, tim mạch để kích huyết áp lên và truyền dịch. Khi nào huyết áp ổn định thì cho về nhà”.

Đối với đồng bào vùng cao, ai cũng biết lá ngón có thể gây chết người. Thế nhưng, việc sử dụng lá ngón để tử tự còn xảy ra ở nhiều nơi. Để ngăn chặn tình trạng này, cùng với giải pháp vận động, tuyên truyền, các thôn bản cũng đưa  vào hương ước, tổ chức cho bà con ký cam kết không được phá rừng, không ai được sử dụng lá ngón…, nếu vi phạm sẽ bị phạt nặng. Già làng Clâu Bhlao, thôn Vòong, xã Tr’hy, huyện Tây Giang kể rằng, năm ngoái trong thôn  có một người tự tử bằng lá ngón, gia đình đã  bị phạt chục triệu đồng :”Nhờ có Biên phòng kịp thời cứu chữa nên ít trường hợp tử vong do lá ngón. Bà con cũng được tuyên truyền được tự tử đặc biệt là bằng lá ngón. Năm ngoái một người bị phạt chục triệu vì tự tử bằng lá ngón được các chú Biên phòng súc rửa dạ dày kịp thời. Các già làng hỏi,  vì sao anh làm như thế này trong khi Đảng, Nhà nước quan tâm, thôn bản đã ký kết không ai phá rừng, không ai uống thuốc độc tự giết hại mình, hại người ảnh hướng tới gia đình, thôn xã của mình. Cho nên khi đưa ra mức phạt ai cũng sợ vì nếu tự tử không thành công thì lấy tiền đâu mà nộp phạt cho thôn, cho xã”.

Anh Clâu Hoài, Bí thư Huyện Đoàn Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, thời gian gần đây, Huyện Đoàn cũng  tổ chức nhiều đợt ra quân phá bỏ cây lá ngón. Thế nhưng, giải pháp này không mấy hiệu quả vì loại cây lá ngón rất thích hợp với vùng đồi núi cao, phá bỏ đến đâu cây lại mọc đến đó. Vì thế, giải pháp chính vẫn là vận động, tuyên truyền nâng cao nhận thức cho giới trẻ về tác hại của cây lá ngón; tạo thêm những sân chơi lành mạnh thu hút các bạn trẻ tham gia: “Thời gian đến, chúng tôi tiếp tục tuyên truyền đến giới trẻ không vì bức xúc chuyện gì đó mà suy nghĩ lệch lạc dẫn đến hậu khó lường. Đoàn thanh niên sẽ phối hợp cùng với các hội đoàn thể, các cấp các ngành tổ chức các hoạt động sân chơi bổ ích. Trong đó có hoạt động xây dựng nông thôn mới, và trong mục tiêu xây dựng NTM có mục tiêu xây dựng gia đình văn hóa, thôn, xã văn hóa. Trên cơ sở đó sẽ lồng ghép các hội thi, hoạt động tuyên truyền về xây dựng NTM và hạnh phúc gia đình”.

Chính quyền và người dân vùng miền núi cao tỉnh Quảng Nam nói riêng, đồng bào dân tộc thiểu số sống ở đại ngàn Trường Sơn nói chung vẫn ám ảnh nỗi đau từ lá ngón. Mong sao, tình trạng tự tử không còn xảy ra trong cuộc sống hôm nay./.