Bêl apêê n’đoọl ha roo x’ría hơớ bơơn guy tơợ ha rêê t’moọt ooy zơng; bêl đợ g’lúh boo priu đanh đươnh âi r’dợ pặt, xăl ooy đêếc nắc đợ tr’clá p’răng tơợp ang đhị zấp acoon c’lâng công nắc bêl đha nuôr Cơ Tu apêê chr’hoong da ding ca coong cắh muy cóh Nam Giang a năm, nắc dzợ cóh Tây Giang, Đông Giang tỉnh Quảng Nam ra văng bhrợ bhiệc bhan cha ha roo t’mêê. Ha dang cơnh Bhiệc bhan bhuốih crâng bơơn lêy nắc xay moon ha  hân noo bhrợ têng t’mêê, muy c’moo t’mêê âi tơợp nắc Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê nặc bơơn lêy cơnh xay moon pr’lứch hân noo bhrợ têng âng c’moo ty....

Zấp c’moo, âi xang ặ xoót pêê ha roo cóh ha rêê, bêl p’răng chô tước apêê vel bhươl t’bil lơi râu cha kêệt ra ngooh âng hân noo ha ot, hơnh déh râu têêm ngăn âng hân noo ha pruốt, đha nuôr Cơ Tu nắc tơợp moọt bhiệc bhan “Cha ha roo t’mêê”. Ting t’coóh vel A lăng Ơơih ặt cóh vel A bat, chr’val Chà Vàl, chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, bêl a hay, muy vel zêng vêy muy c’la vel, ma nứih âi vêy c’rơ g’lêếh bhrợ pa dưr vel. C’la vel nắc ma nứih quyết định zấp râu bh’rợ za zum âng vel. Xang bêl bh’rợ ha rêê đhuốch âi ặ xang, c’la vel vêy k’đươi apêê t’coóh n’lơơng âng vel xay moon ra văng bhrợ bhiệc bhan “Cha ha roo t’mêê”. T’coóh vel A lăng Ơơih đoọng năl, đha nuôr Cơ Tu cha ha roo t’mêê buôn pay t’ngay Đha âng c’xêê x’ría cóh c’moo ting lịch ma nứih Cơ Tu. Choom năl nắc moọt t’ngay âng bh’rương xoọc ploh lêy đăn cơnh p’lêê chrun. Mọot apêê t’ngay đăn tr’cuôl nắc bêl mặt bh’rương xoọc liêm bing c’bhum. Ma nứih Cơ Tu moon. Bhrợ apêê bh’rợ chr’nắp moọt t’ngay Dha choom bhrợ cha bhr’nha bơơn, zấp râu chấc váih, pr’ặt tr’mông ca bhố ngăn: “T’coóh vel vêy k’đươi bh’rợ ha zấp ngai. Pân jứih nắc moọt ooy crâng t’bơơn pr’dzăm pr’loong, pân đil nắc ra văng ch’nêêh ch’na, pr’ộm... Cóh đêếc, bh’rợ chr’nắp bhlâng nắc k’đươi ma nứih lướt loọng zơng pay ha roo t’mêê. Ma nứih n’nâu nắc ma nứih pân đil doó bhrợ lệt, t’niết t’bhung, ma nứih  pr’ặt tr’nợt liêm ta níh. Nắc ma nứih chr’nắp âng vel”.

Bơr pêê t’ngay bêl k’noọ bhrợ bhiệc bhan, c’la vel lâng apêê t’coóh ga rứa pa chung đhị Gươl đoọng ch’mêệt lêy bh’rợ ra văng tước ooy. Zấp râu âi xang n’nắc vêy bhuốih đhị Gươl a vị t’mêê, vêy muy p’nong a tứch, p’nong a óc bơơn cut bhrợ lêệ lâng a ham đh’rứah lâng a lắc, a vị đhoóh bhuốih đoọng Giang, xay trúih lâng Giang vel k’noọ cha ha roo t’mêê. Muy gọ k’tứi zêệ ch’nêếh t’mêê âi bơơn zệê chêện. Avị nnâu nắc muy c’la vel a năm cha. P’căn Zơ Râm Rơơm, ặt cóh vel Abat, chr’val Chà Vàl, chr’hoong Nam Giang xay moon ghít: “Bhiệc bhan Cha ha roo t’mêê vêy bơơn bhrợ têng ting pr’loọng đong l’lăm. Xang nắc vêy tước za zum âng vel. Ting ma nứih Cơ Tu moon, bêl  c’la đong, c’la vel, cắh âi cha avị t’mêê nắc cắh âi ngai choom cha; ma nứih pr’loọng đong, ma nứih vel nắc t’mooi tơợ lơơng cắh âi choom băn. Tu cơnh đêếc, cóh Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê âng vel nắc c’la vel, ma nứih chr’nắp ma bhuy bhlâng âng vel nắc ma nứih tợơp cha a vị t’mêê l’lăm bhlâng xang bêl bhuốih giang”.

Zấp ngai cóh vel zêng ra văng ha đay đợ g’hul, chr’đhu liêm bhlâng đoọng bhrợ pa liêm ha t’ngay bhiệc bhan bh’nhăn bhui har, liêm pr’hay. C’la vel k’đươi t’coóh n’lơơng prá pr’ma, bhrợ bh’noóch hơnh t’mooi. Muy g’lúh tân tung da dă hơnh t’mooi nắc dưr tơợp. N’đhơ cơnh đêếc, t’cóoh vel A Lăng Ơơih moon, cắh vêy t’mooi n’đoo công bơơn tước ting pấh, tu ma nứih Cơ Tu vêy bấc râu pêê điêng bêl cha ha roo t’mêê. “Cóh cr’chăl bhrợ bhiệc bha ha roo t’mêê, vêy bấc râu ta điêng: cắh đoọng ngai ma nứih tơợ lơơng moọt, ha dang âi lấh moọt nắc cắh choom dưr chô cóh cr’chăl xoọc bhrợ bhiệc bhan; cắh đoọng ngai grô proọng, bhrợ lệt chêr, tr’bếch tr’piing ting bhrợ muy bơr bh’rợ crêê tước bh’bhuốih.... tu cơnh đêếc buôn bhrợ ha r’vai ha roo k’pân, nha nhự. N’đhơ a roo ch;nêếh bing zơng, bing grăng n’đhang đơớh ba bil, đơơh u lứch. C’moo đêếc buôn ha ul”.

Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê nắc âi tơợp moọt bhrợ.  Đhị x’nur, tmooi lâng đha nuôr pân jứih pân đil, p’niên t’coóh đh’rứah tân tung da dă ting x anul chiing cha gâr ca dzriing. Bhr’ươr cha chấp, k’lới, pr’lư ặt cơnh đêếc chrva tân đôr đh’rứah lâng gr’dool, khèn, a luốt prang da ding ca coong...Bêl t’rí chêệt nắc bêl  xa nul chiing cha gâr pặt. C’la vel nắc tơợp bhrợ dhr’niêng cắt xooi t’rí m’pêế ooy pa pa x’nur pa nhưa moon. Lêệ t’rí bơơn ruốch bh’zi chiêm đoọng ha đha nuôr đắh. A cọ t’rí bơn văng cóh Gươl nắc bêl bhiệc bhan xang. Lêệ t’rí muy pâng nắc bơơn chiêm tr’pêếh, zấp ta pêếh ma mơ lâng muy hun yêm bhlâng nắc chiêm đoọng ha t’mooi chô đơơng.

N’đhơ cơnh đêếc, nâu câi, Bhiệc bhan cha ha roo t’mêê cắh dzợ lấh bơơn zư đớc cơnh a hay, âi bấc ta bhrợ bhr’lậ đoọng liêm glặp lâng xoọc đâu. Vêy đhị, bhiệc bhan Cha ha roo t’mêê ma ngoóp ngáp, hắt ngai năl tước dzợ. T’coóh vel A Lăng Ơơih ặt cóh vel Abat, chr’val Chà Vàl moon, cóh bhiệc bhan cha ha roo t’mêê râu liêm chr’nắp nắc đoo p’têệt pa zum zấp ngai ặt liêm: “Râu liêm pr’hay cóh cha ha roo t’mêê nắc đoo râu p’têệt pa zum vel bhươl, p’too moon đoàn kết, ma mông liêm ta níh, năl tr’pác tr’đoọng. Đhị bhiệc bhan n’nâu, bơơn p’too moon ca con cha chau cắh choom bhrợ râu âng vel kir moon, cắh choom proọng grô, tr’bêch tr’ping, tr’vay tr’lin... ma mông năl chăp hơnh ma nứih t’coóh t’ha, plêêng k’tiếc”.

Cha ha roo t’mêê nắc bhiệc bhan bơơn pa cắh zấp râu c’léh liêm cóh cha ộm, xa nập, tr’coó xa nul, pr’múa pr’hat acoon cóh; pa cắh râu ặt ma mông liêm crêê lâng cr’đơơng râu grơơ nhool ooy râu crnoọ cr’niêng vêy pr’ặt tr’mông liêm lấh âng ma nứih Cơ Tu cóh m’pâng crâng ca coong./.

Nét đẹp trong lễ mừng lúa mới của người Cơ Tu

                       A lăng Lợi

Mỗi độ xuân về, khi những nhánh lan rừng đua nhau khoe sắc, tiếng chim A Vang lảnh lót trên đỉnh Trường Sơn, cũng là lúc đồng bào các dân tộc thiểu số ở khu vực miền Trung rộn ràng đón chào Lễ hội mừng lúa mới.  Lễ hội mừng lúa mới, còn gọi là mừng cơm mới hay tết mùa là lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm của bà con của các dân tộc Cơ Tu, Pa Cô, Tà Ôi, Vân Kiều…và lễ hội của mỗi dân tộc lại có những nét độc đáo, đặc sắc riêng. Bây giờ, mời bà con và các bạn cùng PV A lăng Lợi đến thôn vùng cao của huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, chung vui không khí mừng lúa mới với bà con Cơ Tu nơi đây nhé!

Khi những gùi lúa cuối cùng được vận chuyển từ rẫy cất vào kho gọn gàng, cũng là lúc những cơn mưa rả rích kéo dài đặc trưng của vùng Trường Sơn ngớt dần. Thay vào đó là những tia nắng vàng nhạt làm ấm lên trên mọi nẻo đường làng cũng là lúc đồng bào Cơ Tu ở các huyện Nam Giang, Tây Giang, Đông Giang tỉnh Quảng Nam mở hội mừng lúa mới. Nếu như Lễ tạ ơn rừng được xem là báo hiệu cho mùa vụ mới, một năm mới bắt đầu thì Lễ hội mừng lúa mới lại được xem như  báo hiệu kết thúc mùa vụ, cũng là kết thúc công việc của một năm....

Hàng năm, cứ sau mùa thu hoạch lúa rẫy, khi nắng về trên các bản làng tiến cái lạnh rét của mùa đông, chào đón sự ấm áp của mùa xuân, đồng bào Cơ Tu  bắt đầu vào ngày hội “Mừng lúa mới”. Theo già làng A lăng Ơớih ở thôn A bát, xã vùng cao Chà Vàl, huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam,  ngày xưa, thông thưởng mỗi một là đều có chủ làng, người đã có công lập làng. Chủ làng là người quyết định tất cả mọi công việc chung của làng. Sau khi mọi công việc đồng áng đã kết thúc, Chủ làng sẽ mời các già làng, thầy cúng trong làng bàn chuyện chọn ngày và chuẩn bị, cũng như phân công dân làng trong quá trình tổ chức lễ hội “ Mừng lúa mới”. Già Alăng Ơớih cho biết, người Cơ Tu tổ chức Lễ mừng lúa mới thường lấy ngày Đha của tháng cuối cùng trong năm theo lịch của người Cơ Tu. Tức là vào ngày mà mặt trăng đang lồi lên nhìn gần giống quả xoài. Vào các ngày gần rằm, ngày rằm là những lúc mặt trăng đang đầy đặn và tròn trịa. Người Cơ Tu quan niệm, tổ chức những việc quan trọng vào những ngày như vậy mới no đủ, mới sinh sôi nảy nở, cuộc sống ấm no hạnh phúc:“Già làng sẽ phân công công việc cho từng người. Đàn ông vào rừng đặt bẫy, săn thú, phụ nữ chuẩn bị gạo, thức ăn... Trong đó, việc quan trọng nhất trong khâu chuẩn bị và cử người  đi mở kho lúa. Người được chọn đi mở kho lúa đầu tiên phải là người phụ nữ đoan trang chuân chuyên, con cháu ngoan hiền, gia đình hạnh phúc. Là người trong sạch, uy tín nhất làng”.

Vài ngày trước khi diễn ra lễ hội, chủ làng và những già làng họp mặt tại Gươl để kiểm tra lại các khâu chuẩn bị. Mọi người trong làng đều đã sẵn sàng những trang phục truyền thống đẹp nhất để tô thêm sự tươi vui cho ngày hội. Sau đó tổ chức một lễ cúng tại Gươl do chủ làng chủ trì. Một con heo, một con gà được mổ để lấy thịt và huyết cùng với xôi, rượu làm lễ cúng Giàng như là một lễ cáo yết với Giàng và các thần linh về việc dân làng mở hội mừng lúa mới. Một nồi nhở cơm mới đã được nấu chín, cơm mới này chỉ có chủ làng mới được ăn. Bà Zơ râm Rơơm, ở thôn A bát, xã Chà Vàl, huyện Nam Giang giải thích: “Lễ hội Mừng lúa mới sẽ được tổ chức từng hộ gia đình trước. Sau đó mới tổ chức chung của làng. Theo quan niệm của đồng bào Cơ Tu, khi chủ hộ, chủ làng chưa ăn cơm mới thì không ai được phép ăn. Cho nên trong Lễ mừng lúa mới của làng, thì chủ làng, người có úy tín nhất trong làng sẽ là người ăn cơm mới một mình tại Gươl ngay sau khi lễ cúng Giàng đã hoàn tất”.

Mọi người trong làng đều chuẩn bị trang phục truyền thống đẹp nhất để tô thêm sự tươi vui cho ngày hội. Chủ làng cử những già làng nói lý, hát lý giỏi mặc trang phục lễ hội ra làm các thủ tục đón khách; nghi lễ đón khách rất trang nghiêm nhưng rất thân tình, ấm áp tình đoàn kết. Một vũ điệu đón khách với nhạc điệu trống chiêng lại nổi lên. Tuy nhiên, già Alăng Ơơih thổ lộ, không phải khách nào cũng được đến tham dự, bởi người Cơ Tu có những điều kiêng kị khi tổ chức lễ hội mừng lúa mới. “Trong quá trình làm lễ mừng lúa mới, có những tục cấm kỵ: Không cho người lạ vào, nếu đã vào thì không được ra khỏi làng trong vòng 3 ngày tổ chức lễ; không cho những người hay quậy phá, đang bị hình phạt từ làng khác vào… Bởi như thế sẽ làm mẹ lúa sợ, mặc dù thóc có đầy kho nhưng thóc, gạo ăn vào dễ bị hao, nhanh hết khiến dân làng sẽ bị đói không đủ ăn. Năm sau dễ mất mùa”.

Lễ mừng lúa mới chính thức vào hội. Chung quanh cột buộc trâu, khách được mời và cả dân làng, trai gái, già trẻ cùng chung vui điệu tân tung da dă hòa cùng nhịp trống chiêng rộn ràng. Điệu Cha chấp, ka lới, pr’lư cứ thế vang lên hòa theo nhịp tiếng trống, chiêng, tù và, khèn, a luốt vang cả núi đồi. Khi trâu chết thì nhạc điệu cồng chiêng và vũ điệu tân tung da dă cuồng nhiệt chấm dứt. Chủ làng tiến hành các nghi lễ làm phép cắt đuôi trâu tung lên đỉnh cột buộc trâu như là dâng cả con trâu cho thần linh. Trâu được xẻ thịt để làm thức ăn cho dân làng và cho khách. Đầu trâu được cắt ra lấy phần xương sọ để làm lễ treo đầu trâu vào Gươl lúc lễ hội kết thúc. Thịt trâu được chia làm nhiều phần khác nhau, phần để ăn tại lễ hội, phần dành riêng cho chủ làng với tư cách là chủ lễ hội, còn lại được chia ra nhiều phần bằng nhau cho từng gia đình trong làng và đặc biệt chọn một phần thịt ngon dành biếu cho khách khi ra về.

Tuy nhiên, ngày nay, Lễ mừng lúa mới này không còn được giữ nguyên mà đã cái tiến cho phù hợp với xu thế. Thậm chí, nhiều nới, Lễ mừng lúa mới đã thưa dần, ít ai còn biết đến. Già làng A lăng Ơớih ở thôn A bát, xã Chà Vàl  cho rằng, nét đẹp trong lễ mừng lúa mới chính là sự gắn kết cộng đồng: “Cái đẹp trong lễ mừng lúa mới chính là sự gắn kết cộng đồng, giáo dục sự đoàn kết, sống biết chia ngọt sẻ bùi. Thông qua lễ này, giáo dục được con cháu không được những việc mà dân làng cấm cản như quậy phá, hay chuyện trai gái bất chính, gây mất đoàn kết.... đề cao tinh thần biết ơn cộng đồng, trời đất, những người đã tạo ra hạt gạo nuôi sống con người...”

Mừng lúa mới là lễ hội thể hiện được tất cả các nét đặc trưng văn hóa trong ăn uống, trang phục truyền thống, nghệ thuật trống chiêng, dân vũ, dân ca; thể hiện tình đoàn kết và ẩn chứa niềm tin mãnh liệt về sự khát khao cuộc sống tốt hơn của người Cơ Tu giữa núi rừng đại ngàn./.