Chr’val Ia Mơr, chr’hoong Chư Prông, tỉnh Gia Lai vêy k’tiếc a’bhưy 44.000 hécta, hân đhơ cơnh đêếc, dân số nắc lấh 2.000 manứih. K’tiếc pậ bhứah, manứih m’bứi, hân đhơ cơnh đêếc, đhanuôr cóh đâu nắc cung dzợ ta bhứch k’tiếc bhrợ cha. Cha chrứih lấh mơ dzợ, nắc vel đông cắh lêy ra’pặ đoọng k’tiếc bhrợ cha đoọng ha đhanuôr, hân đhơ cơnh đêếc, dzợ vêy lấh 8 r’bhâu hécta đoọng ha doanh nghiệp chóh cao su. Doanh nghiệp k’đhơợng zư bấc k’tiếc, hân đhơ cơnh đêếc, đhr’năng lêy k’rong bhrợ cắh liêm crêê nắc bấc đhị k’tiếc chóh cao su zêng ma răng hư. Mưy bh’cộ UBND chr’val Ia Mơr đoọng năl, chr’val xoọc lêy k’đươi moon chính quyền dal lấh đoọng m’bứi k’tiếc tơợ zâp dự án bhrợ cắh liêm choom đoọng lêy ha đhanuôr đha’rứt cắh váih k’tiếc bhrợ têng cha: “Azi k’đươi moon cấp ping nắc lêy bhrợ pr’đơợ đoọng ha chính quyền chr’val đoọng xăl 2, 3 đhị k’tiếc ha đhanuôr. k’dâng 100ha đoọng ha đhanuôr lêy b’băn, ch’chóh, bhrợ ha rêê”.

Ha dợ cóh chr’hoong Chư Plông, tỉnh Gia Lai, bhiệc ta bhứch k’tiếc bhrợ têng cha cung dưr váih đhị chr’hoong Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk. Xoọc bêl zâp pr’loọng đông đhị zâp dự án têêm ngăn đhanuôr ắt cóh chr’hoong vêy ta đoọng k’dâng 4 sào, pazêng k’tiếc ắt lâng k’tiếc bhrợ cha, cắh bơơn 20% cr’noọ pr’đươi, nắc zâp đhị k’tiếc k’dâng 20 r’bhâu hécta crâng lâng k’tiếc crâng. Râu ta toọn nâu nắc doanh nghiệp mưy đợc k’tiếc ta úah, bhrợ cắh liêm crêê bhiệc tr’xăl cắh liêm crêê, tông pay k’tiếc, tr’zêệng bấc cơnh. Ha dợ zâp vel bhươl, chr’val cắh zâp k’tiếc, đợ mơ pr’loọng đha’rứt dzợ mơ mức 40% tước lấh 70%. T’coóh Trần Văn Hoàng, Trưởng Ban Mặt trận vel 12, chr’val Ya Tờ Mốt đoọng năl, râu ta toọn nâu nắc dzợ ặt váih ooy bấc c’moo ha dợ cắh ơy bơơn bhrợ liêm choom, bhrợ dưr váih bấc râu cắh liêm đắh pr’ắt tr’mung: “Đhanuôr xoọc đâu cắh váih k’tiếc. Xoọc bêl tỉnh đoọng zâp doanh nghiệp moót cóh đâu pay k’đhơợng zư k’tiếc bấc bhlâng. Ha dợ la lua lêy, doanh nghiêp bhrợ cha cắh liêm choom. đhanuôr nặc cắh pân pay bhrợ đhị k’tiếc nâu. Cơnh acu ơy moon, đhanuôr cóh đâu đha’rứt, cắh ma zên, nắc lêy lướt col n’loong crâng đoọng ha pêê lơơng, ha dợ ta coọp, lướt tù. Cóh vel nắc vêy ngai lướt tù 5-6 c’moo nắc vêy chô, tu bhrợ pa hư crâng”.

Rrâu tr’zêệng cắh liêm crêê âng đhanuôr lâng doanh nghiệp ooy đắh k’đhơợng zư lâng đươi dua k’tiếc, lấh mơ nắc đợ đhị k’tiếc vêy tơơm ríah nông lâm trường xoọc nặc bhiệc zr’nắh bhlâng cóh Tây Nguyên,

Ooy zâp g’lúh lêy cha mêết t’mêê đâu đhị Tây Nguyên, t’coóh Nguyễn Lâm Thành, Phó Chủ tịch Hội đồng dân tộc Quốc hội ơy moon pa glúh zâp công ty nông lâm nghiệp xoọc k’đhơợng zư bấc k’tiếc ha dợ bhrợ cắh liêm choom, chrooi pa xoọng đoọng ooy ngân sách cắh bấc. T’coóh Thành nắc moon mưy doanh nghiệo liêm coom đhị Tây Nguyên, đươi dua lấh 40 r’bhâu hécta k’tiếc bhrợ têng cha, hân đhơ cơnh đêếc, đoọng zên thuế, k’tiếc mơ lấh 1 tỷ đồng đhị mưy c’moo. T’coóh Thành nắc xay moon lâng râu liêm choom bhrợ têng cha, chrooi đoọng ngân sách cắh bấc cơnh đêếc, chính quyền nắc choom pazao đoọng đợ k’tiếc ga mắc âng zâp đơn vị, doanh nghiệp k’đhơợng zư, đươi dua nắc hâu tu cắh lêy đoọng ha đha nuôr đha rứt xoọc cắh zâp k’tiếc, đoọng apêê têêm ngăn pr’ắt tr’mung: “Râu bil hư lấh mơ nắc n’hâu, ngân sách cắh bơơn pa chô, đhanuôr acoon cóh lâng đhanuôr đha rứt cung cắh váih k’tiếc, nâu đoo nắc xa’nay t’ruíh k’đhơợng zư đắh k’tiếc k’bunh. Cơnh đêếc, nắc hâu tu ahêê cắh đoọng m’bứi k’tiếc lâm trường, mơ 2, 3 zệt r’bhâu hécta đoọng bhrợ têng. Ha dang cơnh c’lâng bh’rợ zr’lụ k’tiếc nâu ha dợ lalua chr’nắp đoọng ha bhiệc padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung âng vel đông, nắc liêm choom lấh mơ, lêy bhrợ teng đoọng ha đhanuôr, oó lêy xay moon zâp cơnh c’lâng bh’rợ ha dợ cắh chroót đoọng k’tiếc”.

Ting cơnh số liệu xay moon âng Bộ tài nguyên lâng môi trường, zr’lụ Tây Nguyên xoọc đâu vêy k’noọ 53 r’bhâu pr’loọng cắh zâp k’tiếc bhrợ cha, lâng k’tiếc bhứah k’dâng 24 r’bhâu hécta. Ooy đâu, tỉnh Đắk Lắk nắc bấc bhlâng lâng k’dâng 19 r’bhâu pr’loọng, tỉnh Gia Lai ra pặ thứ 2 lâng k’dâng 13 r’bhâu pr’loọng. ooy g’lúh bhrợ bhiệc lâng zâp tỉnh Tây Nguyên, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc nắc ơy liêm gít xay moon đợ râu cắh liêm choom đắh k’đhơợng zư, đươi dua k’tiếc vêy tơơm ríah nông lâm trường cóh zr’lụ. Lấh mơ, bhiệc zâp đơn vị, doanh nghiệp k’đhơợng zư, đươi dua la lấh bấc k’tiếc ha dợ đươi cắh liêm choom, ha dợ ooy đâu, đhanuôr kiêng đươi k’tiếc nắc cắh váih k’tiếc bhrợ cha nắc đoo bhiệc cắh liêm crêê: “Apêê acoon cóh âng hêê cóh truíh k’tiếc n’nắc lâng 2, 3 đhanuôr đắh lơơng chô ắt mamung cóh đêếc cắh váih k’tiếc, ha dợ k’tiếc cóh zâp công ty nông lâm trường nắc lêy bhrợ têng cắh liêm choom. bhiệc nâu nắc cắh crêê, lêy bhrợ đoọng têêm ngăn đhanuôr váih ruộng, nắc đoo cr’noọ bh’rợ âng Đảng, Nhà nước hêê đắh bhiệc nâu. Ahêê ta bhứch bấc cơ chế, chính sách, râu lết nắc đươi bhrợ bấc, ha dợ Nghị quyết Bộ chính trị khoá 9 ơy xay moon, ahêê cắh ơy đươi bhrợ đoọng bhrợ têng k’tiếc ha đhanuôr acoon cóh âng Tây Nguyên, Tây Bắc lâng Tây Nam Bộ mưy cơnh liêm zâp. cấp uỷ, chính quyền zâp cấp nắc lêy cha mêết cớ, đợ chính sách cắh liêm crêê lêy lơi jợ”.

Bhrợ têng bhiệc đoọng k’tiếc bhrợ cha cắh mưy bhrợ đoọng c’lâng tr’mung ha bấc đhanuôr đha rứt cóh Tây Nguyên, nắc dzợ lêy bhrợ têng đợ râu cắh liêm choom, têêm ngăn dưr váih âng đhanuôr lâng doanh nghiệp. Lêy chô ch’ngai lấh mơ nắc doanh nghiệp lâng đhanuôr đh’rứah pazưm bhrợ, âng đơơng nông lâm nghiệp Tây Nguyên padưr lấh mơ đợ chr’nắp liêm ơy váih. Đoọng bơơn bhiệc nâu, đợ râu k’đươi moon âng Chính phủ đắh bhiệc bhrợ têng k’tiếc bhrợ cha bơơn đấh đươi dua, bhrợ têng liêm gít tơợ chính quyền zâp tỉnh cóh zr’lụ./.

Nghịch lý thiếu đất sản xuất ở Tây Nguyên

                              Công Bắc

        Tây Nguyên- vùng đất đại ngàn nhưng lại đang diễn ra một nghịch lý là người dân thiếu đất sản xuất. Hàng chục nghìn hộ dân đang rất cần đất để canh tác nhưng chưa thể bố trí. Đây là một trong những nguyên dân chính dẫn đến vòng luẩn quẩn đói nghèo của một bộ phận cư dân và hệ lụy là phá rừng làm rẫy cũng như một số bất ổn về an ninh trật tự. Vì sao dân cần đất lại thiếu đất, bất cập trong công tác quản lý, sử dụng đất trong khu vực ở đâu.

  Xã Ia Mơr, huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai có diện tích tự nhiên 44.000ha, nhưng dân số chỉ hơn 2.000 người. Đất rất rộng, người rất thưa, nhưng người dân ở đây vẫn thiếu đất sản xuất. Nghịch lý lớn hơn nữa, là địa phương không sắp xếp được đất sản xuất cho dân nhưng lại có hơn 8 nghìn héc ta để cấp cho doanh nghiệp trồng cao su. Doanh nghiệp ôm nhiều đất nhưng năng lực đầu tư không tương xứng nên nhiều diện tích cao su đã bị chết. Một lãnh đạo UBND xã Ia Mơr cho biết, xã đang đề nghị cấp chính quyền cao hơn dành một phần đất từ các dự án thất bại để cấp cho dân nghèo thiếu đất sản xuất:“Chúng tôi cũng đề nghị cấp trên tạo điều kiện cho chính quyền xã cho chuyển đổi một số diện tích cho bà con. Khoảng 100ha để lại dành cho bà con chăn nuôi, trồng trọt, làm nương rẫy.”

       Tương tự huyện Chư Prông tỉnh Gia Lai, nghịch lý thiếu đất sản xuất cũng xảy ra tại huyện Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk. Trong khi các hộ dân tại các dự án ổn định dân cư trong huyện, chỉ được bố trí khoảng 4 sào, gồm cả đất ở và đất sản xuất, chưa đáp ứng được 20% nhu cầu, thì các doanh nghiệp lại được cho thuê một cách thừa mứa, với 26 dự án, tổng diện tích khoảng 20 nghìn ha rừng và đất rừng. Hậu quả của nghịch lý này là doanh nghiệp chỉ để đất bị để lãng phí, gây tình trạng chuyển đổi trái phép, lấn chiếm, tranh chấp tràn lan. Còn các thôn-xã thiếu đất, tỷ lệ hộ nghèo ở mức 40% đến hơn 70%.  Ông Trần Văn Hoàng, Trưởng Ban Mặt trân thôn 12, xã Ya Tờ Mốt  cho biết, nghịch lý này đã tồn tại rất nhiều năm mà vẫn chưa được giải quyết, gây ra hậu quả rất xấu, cả về kinh tế và xã hội: “Bà con hiện nay vẫn không có đất. Trong khi tỉnh cho các doanh nghiệp vào đây ôm quá nhiều đất. Mà thực tế, doanh nghiệp làm ăn không có chút hiệu quả nào. Trong khi đó thì đất dân không dám đụng đến. Mà như tôi nói, dân ở đây nghèo, không có vốn, phải đi cưa rừng (lấn đất) thuê cho người ta, bị bắt, phải đi tù. Trong thôn có người mới đi tù 6-7 năm mới về vì tội cắt rừng thuê”.

Xung đột lợi ích giữa người dân và doanh nghiệp, bất cập trong quản lý và sử dụng đất đai, nhất là tại những diện tích đất có nguồn gốc nông lâm trường đang là vấn đề rất nóng ở Tây Nguyên.

       Trong đợt giám sát mới đây tại Tây Nguyên, ông Nguyễn Lâm Thành, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quốc hội đã chỉ ra, các công ty nông lâm nghiệp đang sở hữu quá nhiều đất nhưng hiệu quả sử dụng, đóng góp ngân sách là rất thấp. Ông Thành dẫn ra một doanh nghiệp tốt nhất tại Tây Nguyên, sử dụng hơn 40.000ha đất sản xuất nhưng nộp thuế đất chỉ hơn 1 tỷ đồng/năm. Ông Thành đặt vấn đề, với hiệu quả sản xuất kinh doanh, đóng góp ngân sách thấp như vậy, chính quyền có thể giao những diện tích đất rất lớn cho các đơn vị, doanh nghiệp quản lý, sử dụng thì tại sao không bố trí cho dân nghèo đang thiếu đất, để họ ổn định cuộc sống: “Thiệt hại lớn là gì, ngân sách không thu được, người dân tộc thiểu số và đồng bào nghèo vẫn không có đất, đấy là câu chuyện quản lý về đất đai. Thế thì không có cớ gì chúng ta không dành một số đất nông lâm trường, vài chục nghìn ha, hoặc nghìn ha để giải quyết. Nếu như phương án vùng đất ấy mà nó thực sự cần thiết cho việc phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, nó hiệu quả hơn, cần phải giải quyết đất cho đồng bào thì phải trả lại, đừng vin vào cớ nó nằm trong phương án sản xuất của tôi mà tôi không trả.”     

       Theo số liệu thống kê của Bộ TN&MT, vùng Tây Nguyên hiện có gần 53.000 hộ thiếu đất sản xuất, với diện tích khoảng 24.000ha. Trong đó, tỉnh Đắk Lắk là nhiều nhất với khoảng 19.000 hộ, tỉnh Gia Lai xếp thứ 2 với khoảng 13.000 hộ. Trong buổi làm việc với các tỉnh Tây Nguyên Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã thẳng thắn chỉ ra những bất cập trong quản lý, sử dụng đất đai có nguồn gốc nông lâm trường trong khu vực. Đặc biệt, việc các đơn vị, doanh nghiệp quản lý, sử dụng quá nhiều đất mà hiệu quả kém, trong khi đó, người dân cần đất lại không có đất sản xuất là bất hợp lý:“Người dân tộc của chúng ta ở trên mảnh đất đấy và một bộ dân di cư tự do thì không có đất, còn đất ở các công ty nông lâm trường thì phát canh thu tô, một số người thu lợi. Điều đó là bất hợp lý, phải được giải quyết để đảm bảo người cày có ruộng, đó là quan điểm của Đảng, Nhà nước ta trong vấn đề này. Chúng ta thiếu cơ chế, chính sách, cái sai thì áp dụng nhiều, mà cần thiết đúng-  Nghị quyết  Bộ Chính trị khóa IX đã nêu thì chúng ta chưa vận dụng để giải quyết đất cho đồng bào dân tộc của Tây Nguyên, Tây Bắc và Tây Nam Bộ một cách đầy đủ. Cấp ủy, chính quyền các cấp cần phải rà lại, những cần đúng cần vận dụng, những cái sai cần phải sửa chữa, những chính sách lạc hậu phải bãi bỏ.”

      Giải quyết vấn đề đất sản xuất không chỉ giải quyết bài toán sinh kế cho một bộ phận không nhỏ dân nghèo ở Tây Nguyên, mà còn giải quyết những bất ổn, những xung đột tiềm ẩn giữa người dân và doanh nghiệp. Tiến xa hơn nữa là doanh nghiệp và người dân cùng hợp tác, đưa nông-lâm nghiệp Tây Nguyên phát huy được những giá trị vốn có. Để đạt được điều ấy, những chỉ đạo của Chính phủ về giải quyết đất sản xuất phải được sớm đi vào thực tiễn, thành hành động cụ thể từ chính quyền các tỉnh trong khu vực./.