Bấc t’ngay n’nâu, đha nuôr ma nứih Acoon cóh Pa Cô cóh vel A Năm, chr’val Hồng Vân, chr’hoong  Lưới bhui har ting pấh bhiệc bhan A za Koonh. Nâu đoo nắc t’ngay Teét ty đanh, ca văr râu ca bhố ngăn ga mắc bhlâng âng đha nuôr Pa Cô trúih da ding Trường Sơn. L’lăm bêl bhrợ têng bha lâng, 230 pr’loọng đong lâng 6 tô gộ cóh vel A Năm bhuốih đhị đong la lay. Apêê t’coóh vel cóh tô gô tước zấp đong ca văr c’rơ tr’mung ha pêê ngai cóh pr’loọng đong. Xang n’nắc, apêê pr’loọng đong, tô goọ đơơng âng bha nuốih tơcs đongTâr Đăh dhd’rứah lâng bhrợ têng bhuốih za zum âng vel. Ting t’coóh vel Hồ Chanh ặt cóh vel A Năm, chr’val Hồng Vân, chr’hoong A Lưới, đhr’niêng bh’rợ cóh bhiệc bhan A za Koonh âng ma nứih pa Cô vêy 13 bhr’dzang, pa zêng: Rao xuốh, ra văng, k’đươi dang ha roo, bhuốih apêê m’ma chr’nóh, bhuoóih apêê ngai âi lấh cắh ma mông, cha a vị t’mêê… “Aza Koonh buôn bhrợ têng moọt apêê c’moo bơơn hân noo choor chấc, ca van ca bhố, tu cơnh đêếc đha nuôr bhrợ đoọng bhui har cóh c’moo n’nắc. Bh’rợ bhuốih Giang ga mắc bhlâng nắc t’rí, k’tứi bhlâng nắc bé, n’đhang nâu câi âi bơơn bhrợ pa liêm nắc muy bé hơớ”.

Bhiệc bhan A za nắc Tết ty đanh đơơng âng c’léh văn hóa ty đanh âng đha nuôr zr’lụ da ding ca coong A Lưới. Bấc c’moo đăn đâu, xơợng bhrợ pr’ặt tr’mông t’mêê, bhiệc A za Koonh cắh dzợ đắh t’rí đoọng bhuốih Giàng nắc xăl ooy đêếc nắc bé. Lấh n’nắc, apêê pr’loọng đong, tô gộ cóh vel coong đơơng đoọng bấc bha nuốih cơnh: a tứch, a xiu, ch’nêếh đêệp a ham, a bhoo, clang… Đha nuôr apêê acoon cóh pa Cô, Tà Ôi, coh chr’hoong da ding ca coong A Lưới buôn bhrợ tết A za moọt x’ría c’moo, bêl đha nuôr xoót pêếh ha roo xang. Tu cơnh đêếc Tết A za buôn  tơợ t’ngay  6/11 âm lịch đanh tước 24/12 âm lịch zấp c’moo. Cóh cr’chăl n’nâu, zấp vel veye chơớih pay muy t’ngay liêm bhlâng đọong bhrợ Bhiệc bhan A za. P’căn Lê Thị Thêm, Trưởng Phòng Văn hóa Thông tin chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đoọng năl: Bhiệc bhan A za cắh muy nắc bhiệc bhan bơơn ca văr hân noo choor nắc dzợ ca văr a bhô dang đoọng ha đha nuôr bơơn bhui har, doó jéh ca ay, pr’lúh cr’ay. Bhiệc bhan A za Koonh công nắc bêl bhrợ bấc bh’rợ văn hóa nghệ thuật ty đanh cơnh tr’coó xa nul, pr’múa, hội họa… đơơng âng  liêm ghít râu văn hóa liêm pr’hay âng acoon cóh Pa Cô. “Bhiệc bhan A za Koonh nắ muy cóh bấc bhiệc bhan ga mắc âng đha nuôr acoon cóh Pa Cô, buôn bhrợ cóh cr’chăl dâng 5 c’moo tước 10 muy chu. Bêl đha nuôr vel bơơn hân noo choor, bhréh k’rơ, ca bhố ngăn nắc bêl đêếc đoọng chăp hơnh dang ha roo.  Dang ha roo vêy zooi đoọng ha đha nuôr vel bơơn ca bhố ngăn. Cơnh lâng chr’nắp n’nắc, đha nuôr nắc bhrợ têng bhiệc bhan A za koonh. Tước nâu câi bhiệc bhan n’nâu bơơn zư đớc liêm ooy chr’nắp”.

Moọt bêl Tết A za, zấp ngai cóh vel bhươl zêng ma lơi jợ râu k’đháp cóh loom, tr’vay tr’lin cóh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay, ma mông liêm crêê, bhui har đh’rứah rơơm kiêng pa zum c’rơ mr’cơnh loom bhrợ pa dưr vel bhươl ca bhố ngăn. Bhiệc bhan Aza dzợ bơơn moon lâng dhd’nớc n’lơơng nắc: Cha ha roo t’mêê, bhiệc bhan chắp hơnh r’vai ha roo. Tu tơơm ha roo nắc pa cắh mặt đoọng ha zấp râu m’ma tơơm chr’nóh, đoọng đha nuôr ca bhố ngăn. Tu cơnh đêếc cóh bh’rợ bhuốih, bha nuốih apêê Giang cắh choom cắh vêy tơơm ha roo lâng muy chom a vị k’goóh bơơn pay tơợ apêê cr’liêng ha roo yêm bhlâng tơợ ha rêê. Ting t’coóh Phan Tiến Dũng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế: Bhiệc bhan A za âng đha nuôr da ding ca coong A Lưới pa zêng 2 hun: bhuốih lâng cha ớh, mị đoo zêng đơơng âng chr’nắp văn hóa a bhô dang lâng vel bhươl liêm pr’hay. N’đhơ cơnh đêếc z’lấh cr’chăl đanh, muy bơr râu văn hóa cơnh múa hát, xa nập xập  vêy cơnh bil pật. t’coóh Phan Tiến Dũng đoọng năl, xoọc đâu, ngành pa zum lâng UBND chr’hoong A Lưới đoọng pa chắp ch’mêệt lêy zư đớc lâng pa dưr chr’nắp ty đanh âng bhiệc bhan n’nâu; cóh đêếc k’rong apêê c’lâng bh’rợ đoọng pa choom p’too ha lang t’tun ooy pr’múa pr’hát âng bhiệc bhan A za. “Xoọc đâu apêê t’coóh vel, trưởng c’noon lâng apêê ngai xoọc đươi dua chr’nắp văn hóa nắc apêê đoo zêng ặ ma t’coóh vêy ngai lấh 100 c’moo, tu cơnh đêếc bh’rợ bhrợ pa dưr cớ bhiệc bhan A za Koonh a zi vêy xrắ đớc, zư đớc đợ cha nụp, bh’rợ cóh apêê đhr’niêng bh’rợ, đợ râu văn hóa, chr’nắp pr’hay âng ma nứih pa Cô, Tà Ôi xoọc zư đớc. Brương tr’nu, a zi bhrợ bha ar tước Bộ VHTT lâng Du lịch xay moon bhiệc bhan Âz nắc c’kir văn hóa phi vật thể k’tiếc k’ruung”.

Apêê t’ngay n’nâu, prang vel bhươl, đha nuôr apêê coon cóh pa Cô, Tà Ôi chr’hoong A Lưới xoọc bhui har cha tết A za cóh râu bhui har ca bhố ngăn, hân noo choor chấc. T’mooi zấp n’đắh bêl đâu coong chô chơơcs k’rong lâng đha nuôr vel bhươl, chơớc năl đợ c’léh liêm pr’hay âi vêy tơợ a hay cóh m’pâng crâng ca coong Trường Sơn./.

 Tết cơm mới của đồng bào vùng cao A Lưới

                                 PV Lê Hiếu

Những ngày này khắp các bản làng của huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, đồng bào dân tộc Pa Cô rộn ràng tổ chức lễ hội Aza hay còn gọi là Tết mừng cơm mới. Lễ hội Aza, một trong những lễ hội thiêng liêng, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào Pa cô, Tà Ôi vùng cao A Lưới. 

Những ngày này, bà con người dân tộc Pa Cô ở làng A Năm, xã Hồng Vân, huyện A Lưới nô nức tham gia lễ hội Aza Koonh. Đây là ngày Tết truyền thống, cầu no ấm, sung túc lớn nhất của của người Pa Cô, trên dãy Trường Sơn. Trước khi diễn ra lễ chính, 230 gia đình và 6 dòng họ ở làng A Năm tổ chức cúng tại nhà riêng. Các già làng trong dòng họ đến từng nhà cầu chúc sức khỏe cho các thành viên trong gia đình. Sau đó, các gia đình, họ tộc đưa lễ vật đến Nhà Dài (Đung Târ Đăh) cùng thực hiện nghi thức cúng chung của làng. Theo già làng Hồ Chanh, ở thôn A Năm, xã Hồng Vân, huyện A Lưới, nghi thức trong lễ Aza Koonh của người Pa Cô có 13 bước, gồm: Lễ tẩy rửa, lễ chuẩn bị, lễ mời mẹ lúa, lễ cúng các vị giống cây trồng, lễ cúng những người đã khuất, lễ ăn cơm mới, lễ giao mâm cổ... “Aza Koonh thường tổ chức vào những năm được mùa màng, vừa giàu có vừa no ấm, nên dân làng tổ chức để vui mừng trong năm đó. Lễ cúng Giàng to nhất là là con trâu, nhỏ nhất là con dê, nhưng bữa nay đã được rút bớt chỉ còn con dê thôi”.

Lễ hội Aza là tết cổ truyền mang đậm nét văn hóa truyền thống của đồng bào vùng cao A Lưới. Những năm gần đây, thực hiện nếp sống mới, lễ Aza Koonh không còn đâm trâu để cúng Giàng mà thay vào đó là con dê. Ngoài ra, các gia đình, họ tộc trong làng cũng dâng lên nhiều sản vật địa phương như: gà, cá suối, gạo nếp than, ngô, khoai sắn… Đồng bào các dân tộc Pa Cô, Tà Ôi, ở huyện vùng cao A Lưới thường tổ chức tết Aza vào cuối năm, khi bà con thu hoạch xong mùa màng nương rẫy. Vì vậy Tết Aza thường bắt đầu từ mồng 6/11 âm lịch kéo dài cho đến 24 tháng 12 âm lịch hàng năm. Trong khoảng thời gian này, mỗi làng sẽ chọn một ngày đẹp nhất để tổ chức lễ Aza. Bà Lê Thị Thêm, Trưởng Phòng Văn hóa Thông tin huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên-Huế cho biết: Lễ hội Aza không chỉ là lễ cầu mong được mùa mà còn cầu đấng thần linh cho dân làng được sống yên vui, không ốm đau, dịch bệnh. Lễ hội Aza Koonh cũng là dịp diễn ra nhiều loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian như âm nhạc, múa, hội họa... mang đậm đặc truyền thống, bản sắc của dân tộc Pa Cô. “Lễ Aza Koonh là một trong những lễ hội lớn của đồng bào dân tộc Pa Cô, thường tổ chức trong khỏng từ 5 năm đến 10 năm/ lần. Khi bà con trong làng được bội thu, sức khỏe, ấm no hạnh phúc, thì lúc đó để tạ ơn Thần Lúa, Mẹ Lúa đã phù hộ cho dân làng được ấm no. Với ý nghĩa đó bà con dân làng tiến hành tổ chức lễ hội A Za Kooh. Đến thời điểm bây giờ lễ hội này được bảo tồn nguyên vẹn về giá trị, về quy mô trong cộng đồng”.

Vào dịp Tết Aza, mọi người trong các bản làng bỏ qua những mâu thuẫn, bất đồng trong cuộc sống hàng ngày, sống chan hòa, cởi mở mong cùng chung sức, chung lòng xây dựng bản làng no ấm, sung túc. Lễ hội Aza còn được gọi với cái tên khác như: Tết cơm mới, lễ hội tri ân cây lúa. Bởi cây lúa là đại diện cho tất cả các giống cây trồng, cho bà con no ấm. Vì thế trong phần nghi thức cúng, dâng lễ vật lên các Giàng không thể thiếu cây lúa và một đĩa cơm trắng được chọn từ những hạt lúa ngon nhất từ nương rẫy. Theo ông Phan Tiến Dũng, Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế: Lễ Aza của đồng bào miền núi A Lưới gồm 2 phần: lễ và hội, tất cả đều mang ý nghĩa văn hóa tâm linh và tính cộng đồng độc đáo. Tuy nhiên, trải qua thời gian dài, một số nét văn hóa như các điệu múa hát, trang phục có phần bị mai một. Ông Phan Tiến Dũng cho biết, hiện nay, ngành phối hợp với UBND huyện A Lưới để nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của lễ hội này; trong đó tập trung các giải pháp để truyền dạy cho những thế hệ hôm nay về các điệu múa hát của lễ Aza. “Hiện nay các già làng, trưởng bản và những người đang sở hữu các giá trị văn hóa thì họ rất nhiều tuổi rồi có cụ đã trên 100 tuổi, cho nên việc phục dựng lễ hội Aza Koonh chúng tôi sẽ ghi chép những mô tả về hình ảnh thể hiện các lễ nghi thực tế, những không gian văn hóa, những giá trị mà người Pa Cô, người Tà Ôi đang gìn giữ. Sắp tới chúng tôi làm hồ sơ đến Bộ VHTT&DL công nhận lễ hội Aza là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Những ngày này, khắp các bản làng, đồng bào các dân tộc Pa Cô, Tà Ội  huyện A Lưới đang vui Tết A za trong niềm vui no ấm, mùa màng bội thu. Du khách thập phương dịp này cũng tìm về tụ hội với bà con dân bản, khám phá những nét độc đáo riêng có giữa đại ngàn Trường Sơn./.