Cóh pazêng t’ngay nắc bhiệc bhan Óc Om Bóc – tr’thi đuối bhuông Ngo ty đanh âng đhanuôr Khmer Nam bộ xoọc k’nặ tước, bh’rợ pa chăm cha năm cóh bhuông Ngo ra văng pấh bhiệc bhan tr’thi đuối bhuông nắc đơớh hân lấh mơ lâng apêê chùa Khmer cóh tỉnh Sóc Trăng. Lâng boóp p’rá haanh déh nắc manuýh bhrợ pa liêm k’zệt bêệ bhuông Ngo tơợ bấc c’moo n’nâu, diíc điêl a moÓ Sơn Sà The lâng a noo Lâm Phiên vêy apêê chùa k’dua tước xrặ tranh cha năm cóh bhuông Ngo âng đay.

Azi bơơn lum a noo a moó bêl xoọc bhrợ têng liêm xang pazêng đợ bh’rợ x’rịa cóh bhuông Ngo âng chùa Đay Tà Súa đhị cr’noon Sóc Soài, chr’val Phú Mỹ, chr’hoong Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. A moó Sà The xay moon, pazêng bêệ bhuông Ngo manuýh Khmer nắc lứch vêy cha năm la lay. Lâng chàu Đay Tà Súa nắc xrặ đợ acoon bhrư cóh chóch bhuông. Nâu đoo nắc rau đơ chr’nắp, tu cơnh đêếc bh’rợ hân đhị đoọng xrặ bhrợ đoọng bhrư n’nâu bêl ting pấh tr’thi nắc đoọng ha manuýh lêy nắc ngoọ cơnh xoọc u păr, ch’ploong đh’rứah lâng đác tân glươi nắc rau chr’nắp pa bhlâng. Pazêng bêệ bhuông Ngo cơnh đâu, bơr diíc điêl zi nắc đớc 7 t’ngay đoọng xrặ bhrợ xang: “Ha dang bơr xrặ bhrợ nắc đanh k’dâng 7 t’ngay. Cóh m’pâng a chắc bhuông nắc đanh k’dang 3 t’ngay đoọng xrặ xang pazêng rau cha năm, pazêng rau pr’họm. Cóh a cọ âng bhuông nắc bil tước muy t’ngay lâng cóh xooi bhuông công cơnh đêếc, nắc xrặ cóh bơr n’đắh n’nâu k’đháp pa bhlâng, tu nắc ađay đăng bhrợ têng cơnh ooy đoọng ma mơ bhlưa bơr n’đắh”.

Lêy tác phẩm âng a nhi đoo nắc bhrợ đoọng ha manuýh lêy n’năl bấc pa bhlâng ooy văn hoá Khmer Nam bộ vêy bấc cơnh lâng ta luôn ắt nhâm mâng lâng phật giáo Khmer Nam tông. Xay moon ooy cha năm âng a nhi diíc điêl a moó Sơn Sà The bhrợ têng cóh bhuông Ngo âng chùa đay, t’coóh Thạch Hớs, p’cắh mặt đoọng ha c’bhúh tr’thi đuối bhuông Ngo âng chùa Đay Ta Súa xay moon nắc yêm loom: “Acu xrặ bấc tác phẩm ơy, acu lêy vêy bấc cơnh, bấc apêê hoạ sy n’lơơng công cắh lấh tr’béch lâng âng a moó. Tu cơnh đêếc, azu nắc mr’cơnh cr’noọ xa nay k’dua a moó tứoc ooy chùa đoọng xrặ bhrợ… Xang bêl ơy xrặ bhrợ xang nắc azi bhui har pa bhlâng”.

A moó Sơn Sà The xay moon p’xoọng, lâng nghệ thuật xrặ tranh, ha dang đhiệp ng’đươi ooy rau tr’béch g’lăng âng đay nắc cắh ơy zập, rau chr’nắp bhlâng nắc vêy cr’noọ ng’kiêng, t’bhlâng pa choom lâng n’năl cơnh bhrợ rau t’mêê. Bơơn n’năl, a moó Sơn Sà The nắc manuýh g’lăng z’hai lang g’lúh 3 n’niên lâng dưr pậ banh cóh muy pr’loọng đong vêy truyền thống kiêng pa bhlâng tranh xrặ z’đâr đhị apêê chùa chiền Khmer lâng coóch boóc cóh cr’noon 5, phường 2, thành phố Sớc Trăng, tỉnh Sóc Trăng. Bêl 14 c’moo, a moó Sơn Sà The vêy pa bhướp nắc Lý Nghét (muy cha nắc manuýh coóch boóc tr’haanh pa bhlâng cóh đồng bằng k’ruung Cửu Long) lâng k’căn nắc Lý Lệ Sông (công nắc manuýh g’lăng z’hai pa bhlâng) pa choom pazêng c’năl nghệ thuật tơợ rau bha lâng tước ooy rau pa dưr chr’nắp dal. Lâng rau tr’béch g’lăng pleng đoọng lâng tr’pang têy ta béch, cr’noọ bấc cơnh, a moó nắc dưr váih manuýh g’lăng z’hai xrặ tranh chuyên nghiệp, vêy bấc apêê chùa Khmer cóh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh k’dua tước xrặ bhrợ đợ tác phẩm đươi ooy lang bh’lêê bh’la âng kinh Phật. a moó Sơn Sà The prá: “Acu bơơn học xrặ tranh tơợ bêl 8 c’moo, 14 c’moo nắc ơy choom xrặ, nắc tu dợ lướt học nắc cắh ơy choom lướt xrặ tranh bấc. Tr’nơớp tơớp xrặ công k’đháp, nắc tu đươi vêy tr’béch g’lăng, kiêng pa bhlâng bh’rợ nắc pa choom xrặ. Nâu đoo công nắc bh’rợ truyền thống âng pr’loọng đong zi”.

C’moo 1995 a moó Sà The tr’pay lâng a noo Lâm Phiên công nắc học trò âng manuýh g’lăng z’hai Lý Nghét. Tước c’moo 1996, diíc điêl a moó Sà The nắc vêy apêê chùa k’dua tước bhrợ đợ pr’đươi coóch bấc lâng xrặ tranh z’đâr đhị đong bha lâng, sala… pazêng rau tranh phật giáo, tiểu sử Đức phật, cơnh bh’rợ phật thích ca t’mêê n’niên, bh’rợ Phật lướt la lêy cóh puôn p’loọng c’riing, bh’rợ Phật lướt tu, bh’rợ Phật ắt cóh t’nơơm n’loong Bồ đề vêy k’xenh ma dang Naga zư lêy, bh’rợ Phật tu zr’nắh xr’dô, bh’rợ Phật ơy n’năl ghít ooy đạo, bh’rợ Phật xay moon xa nay… nắc vey tr’pang têy ta béch âng 2 a nhi diíc điêl n’nâu bhrợ têng bấc cơnh, la liêm pr’hay, vêy apêê sư k’đhơợng chùa haanh déh pa bhlâng, yêm loom.

K’diíc nắc bhrợ bh’rợ coóch boóc, k’điêl nắc bhrợ bh’rợ nghệ thuật xrặ tranh cóh z’đâr, a moó Sơn Sà The lâng a noo Lâm Phiên nắc ơy pazum bhrợ đh’rứah đợ tác phẩm liêm pr’hay pa bhlâng. Xoọc đâu lấh ooy bh’rợ bhrợ têng đợ tác phẩm cóh chùa, a noo Phiên nắc dợ p’loon coóch boóc đợ pr’đươi cóh đong đoọng đươi dua ha bh’rợ pa chăm pazêng chùa cơnh bấc cơnh xay truíh ooy lang bh’lêê bh’la, bhrư… A noo Lâm Phiên xay moon ooy rau kiêng lâng bh’rợ: “Acu kiêng bh’rợ n’nâu, tu nâu đoo nắc bh’rợ ty đanh âng đhanuôr đay, nắc t’bhlâng zư lêy. Cóh l’lăm ahay nắc pa choom coóch boóc a năm, xang n’nắc nắc pa choom xrặ tranh. Xoọc đâu nắc choom coóch boóc lứch đợ rau âng ta mooi k’dua”.

Hân đhơ dợ p’niên, nắc a nhi a noo a moó ơy đớc k’ha riêng tác phẩm vêy ta bhrợ têng ghít liêm pa bhlâng, chr’nắp pr’hay cóh pazêng chùa Khmer cắh cậ cóh pazêng bêệ bhuông Ngo lướt cóh đác đhị bhiệc bhan tr’thi đuốih bhuông Ngo – Óc Om Bóc… Lâng rau t’béch g’lăng âng đay, tơợ bấc c’moo ahay diíc điêl a moó Sơn Sà The lâng a noo Lâm Phiên ơy bhrợ têng bấc pa bhlâng tác phẩm ơy lâng xoọc vêy ta zư đớc cóh pazêng chùa Khmer đhị zr’lụ đồng bằng k’ruung Cửu Long, ting zư lêy lâng pa dưr rau chr’nắp pr’hay văn háo đhanuôr Khmer Nam bộ./.

Gặp gỡ gia đình đam mê tranh vẽ tường và nghệ thuật điêu khắc hoa văn Khmer

 Thạch Hồng

  Trong giới những người đam mê tranh vẽ tường và nghệ thuật điêu khắc hoa văn Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long hiện nay, phải kể đến đôi vợ chồng chị Sơn Sà The và anh Lâm Phiên, ở phường 2, thành phố Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng. Tuy tuổi đời còn trẻ, nhưng anh chị đã để lại hàng trăm tác phẩm được thực hiện công phu, độc đáo tại các ngôi chùa Khmer hay những chiếc ghe Ngo lướt trên sóng tại lễ hội đua ghe Ngo.

Trong những ngày mà lễ hội Óc Om Bóc-Đua ghe Ngo truyền thống của đồng bào Khmer Nam bộ đang cận kề, việc trang trí hoa văn trên chiếc ghe Ngo chuẩn bị dự lễ bơi đua càng trở nên gấp rút đối với các chùa Khmer ở tỉnh Sóc Trăng. Với tiếng tâm là người làm đẹp hàng chục chiếc ghe Ngo từ nhiều năm nay, vợ chồng chị Sơn Sà The và anh Lâm Phiên được các chùa mời đến vẽ tranh trang trí hoa văn trên chiếc ghe Ngo của mình.

Chúng tôi được gặp anh chị khi đang hoàn tất những tác phẩm cuối cùng trên chiếc ghe Ngo của chùa Đay Tà Súa ở ấp Sóc Soài, xã Phú Mỹ, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. Chị Sà The cho biết, tất cả chiếc ghe Ngo người Khmer đều có hoa văn và biểu tượng riêng. Với chùa Đay Tà Súa thì vẽ con kỳ lân ở mũi ghe. Đây là điểm nhấn nên khâu chọn vị trí vẽ làm thế nào để biểu tượng kỳ lân này khi tham gia bơi đua vẫn cho người xem có cảm giác như đang bay, nhảy trên sóng là điều rất quan trọng. Mỗi chiếc ghe Ngo như thế này, hai vợ chồng chị dành 1 tuần để hoàn thành: “Nếu như vẽ hai người thì tốn thời gian khoảng 1 tuần lễ. Phần thân ghe thì tốn khoảng 3 ngày để hoàn thành từ vẽ hoa văn và trang trí màu. Phần mũi ghe thì tốn 1 ngày và đuôi ghe cũng vậy, nhưng hai phần này khó nhất, bởi mình phải cân đo làm sao cho cân xứng nhau giữa hai bên”.

Nhìn các tác phẩm của anh chị sẽ giúp cho người xem hiểu được nhiều về nền văn hóa Khmer Nam bộ rất  đa dạng, phong phú và luôn gắn liền phật giáo Khmer Nam tông. Đánh giá về hoa văn do vợ chồng chị Sơn Sà The thực hiện trên chiếc ghe Ngo của chùa mình, ông Thạch Hớs , đại diện ghe Ngo chùa Đay Ta Súa bày tỏ sự hài lòng: “Tôi đã vẽ rất nhiều tác phẩm rồi, tôi thấy rất đa dạng, nhiều họa sĩ khác cũng không hơn tài nghệ của chị đâu. Do vậy, chúng tôi đã nhất trí nhau mời chị đến chùa để vẽ… Sau khi hoa văn lên rồi, chúng tôi rất hài long”. 

Chị Sơn Sà The cho biết thêm, đối với nghệ thuật vẽ, nếu chỉ dựa vào chút năng khiếu thì chưa đủ mà còn đòi hỏi sự đam mê, ham học hỏi và sáng tạo. Được biết, chị Sơn Sà The là nghệ nhân đời thứ 3 sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống đam mê tranh vẽ tường tại các chùa chiền Khmer và điêu khắc ở khóm 5, Phường 2, TP. Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng. Khi mới 14 tuổi, chị Sà The được ông ngoại là Lý Nghét (một nghệ nhân điêu khắc nổi tiếng ở đồng bằng sông Cửu Long) và mẹ là Lý Lệ Sông (cũng là nghệ nhân tài hoa) truyền đạt những kiến thức nghệ thuật từ cơ bản đến nâng cao. Với năng khiếu trời phú và đôi bàn tay tài hoa, óc sáng tạo, chị đã trở thành nghệ nhân vẽ hình chuyên nghiệp, được nhiều chùa Khmer ở Sóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh mời tới thực hiện những tác phẩm vẽ dựa theo truyền thuyết trong kinh Phật. Chị  Sơn Sà The cho biết:“Chị được học vẽ từ lúc 8 tuổi, 14 tuổi là bắt được vẽ được rồi, nhưng do còn đi học nên chưa thể đi vẽ nhiều. Đầu tiên vẽ cũng khó, nhưng nhờ có năng khiếu, đam mê, yêu thích nghề nên học vẽ. Đây cũng là nghề truyền thống của gia đình”.

Năm 1995 chị Sà The kết duyên với anh Lâm Phiên cũng là học trò của nghệ nhân Lý Nghét. Đến năm 1996, vợ chồng chị Sà The được các chùa mời tới thực hiện những tác phẩm điêu khắc và tranh vẽ tường tại ngôi chánh điện, sala…, Những bích họa phật giáo, tiểu sử Đức phật, như cảnh phật thích ca mới sinh ra, cảnh Phật dạo bốn cửa thành, cảnh Phật xuất gia đi tu, cảnh Phật ngồi dưới gốc cây Bồ đề có rắn Thần Naga che chở, cảnh Phật tu khổ hạnh, cảnh Phật đắc đạo, cảnh Phật thuyết pháp, cảnh Phật nhập niết bàn… được bàn tay khéo léo của 2 vợ chồng thực hiện công phu, sinh động, được các vị sư trụ trì tâm khen ngợi, tâm đắc, hài lòng. 

Chồng đảm nhận phần điêu khắc, còn vợ chuyên về nghệ thuật vẽ tranh trên tường, chị Sơn Sà The và anh Lâm Phiên đã kết hợp với nhau tạo ra những tác phẩm sinh động. Hiện nay ngoài thực hiện những tác phẩm tại chùa, anh Phiên còn tranh thủ khắc họa các hình tượng ngay tại nhà phục vụ có nhu cầu trang trí thêm cho các chùa như là “ nàng tiên chúc phúc”, sư tử v.v. Anh Lâm Phiên chia sẻ về sự đam mê với nghề: “Anh yêu nghề này vì đây là nghề truyền thống của dân tộc mình nên cố gắng bảo tồn. Trước thì mình chỉ học điêu khắc thôi, sau thì mới học vẽ. Giờ thì mình có thể điêu khắc được hết những gì mà khách yêu cầu” .  

        Tuy tuổi đời còn rất trẻ, nhưng anh chị đã để lại hàng trăm tác phẩm được thực hiện công phu, độc đáo tại các ngôi chùa khmer hay trên những chiếc ghe Ngo lướt trên sóng tại lễ hội Đua ghe Ngo-Óc Om Bóc... Với tài nghệ của mình, từ nhiều năm qua vợ chồng chị Sơn Sà The và anh Lâm Phiên  đã sản xuất được rất nhiều tác phẩm đã và đang được lưu trữ tại các chùa Khmer trong khu vực ĐBSCL, góp phần thiết thực trong bảo tồn, giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc Khmer Nam bộ./.