Đợ ngai vêy g’lúh chô ooy vel đông Tăk Lan cóh vel 3 chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam k’đhạp tin đươi ha dang cắh lêy gít cóh vel bhươl ch’ngai bha dắh ha dợ vêy k’zệt đhr’nông đông xây bhrợ pậ bhứah cóh crâng da ding Ngọc Linh cơnh đêếc.

Lấh 10 c’moo l’lăm ahay, bêl t’nơơm sâm Ngọc Linh nắc mưy ta năl tước mưy râu zanươu cơnh râu lơơng, nắc pr’ắt tr’mung âng đhanuôr Xê Đăng cung mưy pazưm bhrợ zâp c’moo lâng t’nơơm zanươu nắc ặt đha’rứt ha ul a’năm. Tơợ m’pâng c’moo 2017, Thủ tướng Chính phủ nắc moon Sâm Ngọc Linh nắc bh’nơơn pr’đươi âng k’tiếc k’ruung ting n’nắc chr’nắp kinh tế âng râu t’nơơm  zanươu nâu bơơn ta t’moót ooy pr’đươi chr’nắp bhlâng bơơn bha lang k’tiếc lêy moon. Đh’rứah lâng nâu, pr’ắt tr’mung vật chất, tinh thần âng đhanuôr Xê Đăng chóh sâm Ngọc Linh cung tr’xăl đấh. T’coóh Hồ Văn Thành, cóh vel bha nụ Tăk Lan, vel 3 chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My đoọng năl: “Nắc ơy bơơn lêy t’nơơm sâm, chóh sâm, chắp sâm, zư lêy toong t’ngay hi dưm, nắc váih sâm đoọng pa câl, bhrợ đông. Bhrợ đông k’tỷ cung váih, 2, 3 ha riêng ực tước 700 ực”.

Anoo Hồ Văn Viêm, Trưởng Công an chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My t’mêê bhrợ xang đhr’nông đông lấh 1,6 tỷ đồng. Bhui har  đhị đhr’nông đông t’mêê, anoo Viêm đoọng năl, tu pr’loọng đông vêy chóh lấh 5.000 t’nơơm sâm nắc ơy tước hân noo bơơn bhrợ, anoo nắc đươi sâm đoọng lêy xăl pr’đươi pr’dua, c’rơ bh’rợ lâng pa liêm đhr’nông đông laliêm lâng bấc pr’đươi chr’nắp đắt zên lơơng cóh đông. Anoo Hồ Văn Viêm moon: “Zên bhrợ đông nắc acu k’rong tơợ c’moo 2005 tước đâu lâng lấh 1 tỷ đồng đoọng bhrợ đông, lâng nắc lêy xăl tơợ 8 ký sâm ruúh 2 k’lung 1 lạng đoọng bhrợ đông nâu. Acu bhrợ cóh đâu nắc pr’đươi pr’dua âng đơơng lâng công cắh vêy lâng xe, cóh đâu 500 r’bhâu đhị 1 bao xi măng”.

Cắh mưy choom mặ bhrợ đông xang nhâm mâng, đhanuôr Xê Đăng cóh Nam Trà My nắc dzợ năl k’míah zên pa gơi ngân hàng. Ting cơnh xay moon âng Ngân hàng Nông nghiệp lâng padưr pa’xớc vel bhươl chi nhánh Nam Trà My, ooy c’moo 2017, đhanuôr Xê Đăng nắc ơy pa gơi k’míah k’dâng 35 tỷ đồng, hân đhơ cơnh đêếc, tước c’xêê 10/2018 nắc dzoọc lấh 185 tỷ đồng. t’coóh Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, cr’noọ lêy tr’xăl pr’ắt tr’mung tơợ t’nơơm sâm Ngọc Linh nắc ơy lalua dưr váih lâng đhanuôr Xê Đăng zr’lụ k’coong ch’ngai Nam Trà My: “Xoọc đâu liêm gít lấh mơ nắc đhanuôr bhrợ p’cắh tự lêy câl tơợ râu k’tứi cơnh tivi, xe máy, tủ chriết, ooy đâu bơơn đhanuôr vêy pr’đơợ bhrợ padưr đông têêm ngăn liêm vệ sinh, xoọc đâu vel 3 cung vêy 2, 3 pr’loọng đông k’rang lêy bhrợ padưr đông xang tơợ bhiệc tr’xăl sâm Ngọc Linh cắh đoọng zên mặt ha dợ nắc mưy đoọng t’nơơm sâm Ngọc Linh đoọng bhrợ đông”.

Ắt pazưm lâng crâng k’coong đoọng chóh âm Ngọc Linh nắc ơy bhrợ tr’xăl pr’ắt tr’mung đoọng ha k’ha riêng pr’loọng đhanuôr Xê Đăng zr’lụ k’coong ch’ngai Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Lalua lêy, nắc ơy vêy bấc pr’loọng đhanuôr pa chô k’ha riêng ực đồng, lấh mơ nắc k’tỷ tơợ sâm. Zư lêy crâng, ắt mamung g’nưm ooy crâng lâng kr’bhâu hécta crâng pr’đươi cóh da ding Ngọc Linh nắc ting bơơn zư lêy rơợng nhâm lấh mơ tu nắc apêê đhanuôr cóh vel đông. T’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: “Bêl cắh ơy váih đề án, đợ mơ pr’loọng chóh sâm cắh tước 100 pr’loọng chóh sâm Ngọc Linh. Tơợ bêl váih đề án bơơn chính phủ đoọng tước đâu nắc chr’hoong Nam Trà My ơy đoọng ha đhanuôr dịch vụ môi trường crâng 900 pr’loọng, nâu đoo nắc mưy râu tr’xăl liêm choom, dzoọc k’noọ 900% lâng c’lâng bh’rợ nâu a’tốh nắc dzợ bấc, bh’rợ chóh sâm âng chr’hoong Nam Trà My liêm choom bhlâng. Nắc đhanuôr pấh chóh sâm, zư lêy crâng, zư lêy môi trường crâng liêm choom”.

Lâng zr’lụ k’tiếc Nam Trà My xoọc đâu cắh mưy bơơn bấc ngai năl tu vêy t’nơơm zanươu chr’nắp pr’hắt âng k’tiếc k’ruung nắc dzợ đhị zr’lụ chr’nắp liêm bhlâng âng đhanuôr cóh da ding Ngọc Linh ma bhưy chr’nắp./.

Làng tỷ phú của người Xê Đăng trên đỉnh Ngọc Linh

                                           CTV Tấn Sỹ

Hàng chục năm về trước, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam là vùng đất nghèo nàn lạc hậu, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc… Nhưng vài năm trở lại đây, khi giá trị kinh tế của cây Sâm Ngọc Linh được khẳng định trên thương trường, với mỗi kilôgram Sâm thường dao động từ 70 đến hơn 190 triệu đồng/1kg đã giúp cho đời sống của hàng trăm hộ đồng bào Xê Đăng thay đổi. Đời sống kinh tế ổn định, bà con đã biết chăm lo việc học hành của con cái. Bà con Xê Đăng ngày nay đã có cách nghĩ khác, nhà cửa phải khang trang, kinh tế ổn định, con em được học hành thì cuộc sống mới thật sự đổi đời…

  Những ai có dịp đến là làng Tăk Lan ở thôn 3 xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, khó mà tin được nếu không tận mắt nhìn thấy lại có một ngôi làng bề thế với hàng chục ngôi nhà xây kiên cố giữa núi rừng Ngọc Linh như thế.

Hơn chục năm về trước, khi mà cây Sâm Ngọc Linh chỉ được biết đến như một loại thảo dược bình thường, thì đời sống của người dân Xê Đăng cũng chỉ gắn bó quanh năm với “cây thuốc giấu” luôn chìm trong cảnh nghèo, đói lạc hậu. Từ giữa năm 2017, Thủ tướng Chính phủ chính thức công nhận Sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia theo đó là giá trị kinh tế của loại dược liệu này được liệt vào vào hàng quý hiếm bậc nhất thế giới được xác lập. Cùng với đó, đời sống vật chất, tinh thần của bà con Xê Đăng trồng sâm Ngọc Linh cũng đổi thay nhanh chóng. Ông Hồ Văn Thành, Nóc Tăk Lan, thôn 3 xã Trà Linh, huyện Nam Trà My cho biết: “Đã phát hiện cây sâm, trồng sâm, yêu sâm, quý sâm, chăm sóc, bảo vệ 24/24, mới có sâm để bán, để làm nhà. Làm nhà tỷ cũng có, vài trăm triệu, 700 triệu”.

Anh Hồ Văn Viêm, Trưởng Công an xã Trà Linh, huyện Nam Trà My vừa mới hoàn thành căn nhà hơn 1,6 tỷ đồng. Vui mừng trước căn nhà mới, anh Viêm cho biết “nhờ gia đình có trồng hơn 5.000 gốc Sâm đã đến kỳ thu hoạch, nên anh dùng Sâm để đổi vật liệu, công lao động và hoàn chỉnh ngôi nhà “trong mơ” cùng nhiều vật dụng đắt tiền khác trong gia đình”. Anh Hồ Văn Viêm nói: “Kinh phí làm nhà thì mình dồn từ năm 2005 đến bây giờ và hơn 1 tỷ đồng để làm nhà, và mình đổi từ kg sâm tính ra là 8 kg sâm loại 2 củ 1 lạng để làm nhà này. Lý do mình xây trên ni là cái vật liệu vận chuyển bằng công chứ không có xe cộ, trên ni 500 nghìn/1 bao xi măng”.

Không chỉ biết làm nhà kiên cố, người dân Xê Đăng ở Nam Trà My còn biết tiết kiệm tiền để gởi ngân hàng. Theo thống kê của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chi nhánh Nam Trà My, trong năm 2017, người dân Xê Đăng đã gởi tiết kiệm khoảng 35 tỷ đồng, nhưng đến 10/2018 đã nâng lên 185 tỷ đồng. Ông Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết, giấc mơ đổi đời từ cây Sâm Ngọc Linh đã thật sự hiện hữu với người dân Xê Đăng vùng cao Nam Trà My. “Hiện nay rõ rệt nhất là bà con thể hiện tự mua sắm từ cái nhỏ như tivi, xe máy, tủ lạnh, qua đó được bà con có điều kiện xây căn nhà đảm bảo hợp vệ sinh, hiện nay thôn 3 cũng có một số hộ gia đình quan tâm xây dựng nhà cửa từ việc trao đổi cây Sâm Ngọc Linh không đưa tiền mặt mà chỉ trao đổi cây Sâm Ngọc Linh để làm nhà”.

Gắn bó với rừng già để trồng Sâm Ngọc Linh đã làm thay đổi đời sống cho hàng trăm hộ đồng bào Xê Đăng vùng cao Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Thực tế, đã có nhiều hộ dân thu nhập hàng trăm triệu, thậm chí là tiền tỷ từ cây sâm. Bảo vệ rừng, sống dựa vào rừng đồng nghĩa với hàng nghìn hécta rừng nguyên sinh ở núi Ngọc Linh sẽ càng được bảo vệ nghiêm ngặt hơn bởi chính người dân địa phương. Ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Khi chưa có đề án, số lượng hộ dân trồng sâm chưa tới 100 hộ trồng Sâm Ngọc Linh. Từ khi đề án được chính phủ đồng ý đến nay thì huyện Nam Trà My đã cấp cho người dân dịch vụ môi trường rừng gần 900 hộ, đây là một sự chuyển biến rất tích cực và tốt đẹp, lên gần 900% và xu hướng còn tăng lên nữa, phong trào trồng sâm của huyện Nam Trà My rất là mạnh. Chính người dân tham gia trồng sâm, bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường rất là tốt”.

Với vùng đất Nam Trà My giờ đây không chỉ nổi tiếng bởi có loại cây dược liệu quý hiếm của quốc gia mà nó còn là vùng đất của sự trù phú của chính người dân trên đỉnh Ngọc Linh huyền bí./.