Lâh 1.000 c’moo ơy lâh z’lâh bâc rau zr’năh k’đhap, liêm pr’hay âng c’xêê c’moo lịch sử, bấc công trình đong xang zêng ma zir hư, xoọc đâu muy dzợ móng hơơ lâng tháp Sang đa đêng c’lâm ha vooh. Xa nay đơơh hân vêy bh’rợ zư lêy crêê cơnh, pa dưr rau chr’năp âng c’kir văn hoá chr’năp n’nâu.

Nâu đoo năc xa nay đhị Hội nghị k’tiếc k’ruung “Pa chăp ch’mêệt lêy zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp âng văn hoá Phật viện Đồng Dương” vêy ta bhrợ coh t’ngay 15/5 đhị thành phố Đà Nẵng. Hội thảo năc UBND thành phố Đà Nẵng đh’rưah lâng Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch, Bộ Dân tộc lâng Tôn giáo, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam bhrợ têng.

C’kir k’tiếc k’ruung chr’năp Phật viện Đồng Dương năc đhị cr’noon Đồng Dương, chr’val Bình Định Bắc, chr’hoong Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam ty ahay, nâu cơy năc coh chr’val Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, bêl ahay năc đhị bha lâng âng Phật giáo tr’haanh âng cruung k’tiếc bhưah Chămpa ty ahay. Nâu đoo năc c’kir vêy chr’năp pa bhlâng ooy lịch sử, văn hoá, đong xang, tôn giáo lâng bh’rợ khảo cổ học âng Việt Nam lâng zr’lụ Đông Nam Á. Zr’lụ n’nâu năc căh muy zr’lụ bha lâng âng tôn giáo ga măc ting n’năc năc dzợ zr’lụ tr’clai văn hoá, j’niêng cr’bưn lâng nghệ thuật chr’năp pr’hay âng zr’lụ. Xang lâh 1 r’bhâu c’moo z’lâh rau zr’năh k’đha, liêm pr’hay âng lịch sử lâng crêê tước ooy đhí boo, tuh bhlong, xơơt gooh lâng chiến tranh, bấc bhlâng công trình Phật viện Đồng Dương zêng ma hư, năc muy dzợ m’bứi z’đâr “Tháp Sáng” đh’rưah lâng cum, móng lâng muy bơr pr’đươi n’lơơng.

Tơợ c’moo 2016 tước nâu cơy, c’kir Phật viện Đồng Dương ơy vêy chính quyền vel đong, pazêng cơ quan chuyên môn bhrợ bh’rợ zư lêy, pa dưr rau chr’năp âng c’kir, năc tu ta bhúch c’rơ lâng quy hoạch zazum đoọng xay bhrợ đh’rưah, năc rau liêm choom căh lâh.

Bêl prá xay, apêê chuyên gia, apêê bhrợ bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy prá xay, la lay cơnh lâng pazêng c’kir la lay, Phật viện Đồng Dương ăt đăn ooy zr’lụ đhanuôr ăt mamông lâng k’tiếc pa bhrợ âng đhanuôr. Bh’rợ pa tơơi đhanuôr lâng bhrợ t’vaih g’roong zư lêy ha zr’lụ ma bhuy n’nâu dal 1.300m năc xa nay ooy kinh tế - xã hội bấc bhlâng. Đoọng zư lêy nhâm mâng năc xay bhrợ liêm choom rau liêm choom bhlưa bh’rợ zư lêy c’kir lâng bh’rợ bhrợ cha âng đhanuôr. Bh’rợ zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp Phật viện Đồng Dương năc pa têêt ooy xa nay bh’rợ pa dưr văn hoá k’tiếc k’ruung, pa dưr du lịch văn hoá abhô dang nhâm mâng, p’too pa choom ooy truyền thống lịch sử lâng xay p’căh k’tiếc k’ruung, acoon manuyh Việt Nam ooy bha lang k’tiếc.

Hân đhơ ơy ta moon năc c’kir chr’năp âng k’tiếc k’ruung tơợ c’moo 2016, năc bh’rợ zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp âng c’kir Phật viện Đồng Dương căh ơy crêê cơnh lâng rau chr’năp ơy vêy, bấc bhlâng năc coh bh’rợ năc mơ atôh, căh ơy vêy c’lâng bh’rợ pa chăp ch’mêệt lêy lâng zư lêy pazêng, đanh đươnh, nhâm mâng. P’căn Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng prá xay, thành phố năc ta nih đha nâng xơợng đươi pazêng p’rá prá xay đhị hội thảo. Nâu đoo năc pr’đơợ khoa học đoọng bhrợ pa dưr cr’noọ bh’rợ lâng c’lâng bh’rợ zư lêy, bhr’lậ pa liêm lâng pa dưr rau chr’năp âng c’kir chr’năp âng k’tiếc k’ruung Phật viện Đồng Dương coh cr’chăl ha y./.

Cấp thiết bảo tồn, phát huy di tích Phật viện Đồng Dương

Phật viện Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng được xem là Thánh địa Phật giáo quan trọng bậc nhất của Vương quốc Champa và khu vực Đông Nam Á. Hơn 1.000 năm trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, phần lớn công trình kiến trúc này bị hư hại, hiện chỉ còn lại nền móng và tháp Sáng nghiêng đổ. Yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp bảo tồn phù hợp, phát huy giá trị di sản văn hóa đặc biệt này.

Đây là nội dung tại Hội thảo quốc gia "Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương" diễn ra ngày 15/5 tại thành phố Đà Nẵng. Hội thảo do UBND thành phố Đà Nẵng phối hợp Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức.

Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương nằm trên địa phận làng Đồng Dương, xã Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (cũ), nay thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, từng là trung tâm Phật giáo tiêu biểu của Vương quốc Chămpa cổ. Đây là di sản có giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, tôn giáo và khảo cổ học của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Nơi đây không chỉ là trung tâm tôn giáo lớn mà còn là không gian giao thoa văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật đặc sắc của khu vực. Sau hơn 1.000 năm trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và tác động thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn công trình Phật viện Đồng Dương đã bị hủy hoại, chỉ còn lại một phần tường “Tháp Sáng” cùng nền móng và một số hiện vật rời rạc.

Từ năm 2016 đến nay, di tích Phật viện Đồng Dương đã được chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn triển khai công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản, nhưng do thiếu nguồn lực và quy hoạch tổng thể để thực hiện đồng bộ, nên hiệu quả còn hạn chế. 

Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà nghiên cứu cho rằng, khác với các di tích biệt lập, Phật viện Đồng Dương nằm xen cài chặt chẽ với khu cư dân và đất canh tác của người dân. Việc giải tỏa và tạo hành lang bảo vệ cho trục tâm linh dài 1.300m là bài toán kinh tế-xã hội khổng lồ. Để bảo tồn bền vững phải giải quyết hài hòa lợi ích giữa việc giữ gìn di tích và phát triển sinh kế cho cộng đồng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương cần gắn với chiến lược phát triển văn hóa quốc gia, phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững, giáo dục truyền thống lịch sử và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

Dù đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016, nhưng công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích Phật viện Đồng Dương vẫn chưa tương xứng với tầm vóc vốn có, chủ yếu dừng lại ở các giải pháp tạm thời, chưa hình thành được định hướng nghiên cứu và bảo tồn tổng thể, dài hạn, bền vững. Bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng cho biết, thành phố sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến tại hội thảo. Đây là cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch và lộ trình triển khai nhiệm vụ bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới./.