Đợ clang k’tiêc ting c’moo c’xêê k’noọ năc âi ga lop bing zâp prang, nâu câi năc bơơn uôch, pooc ting c’năt, cơnh năc g’luh rach chô lâng cr’noọ ahay dzợ la lơ.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi t’mêê bơơn đơp bha ar pa tơ “Pa chăp ch’mêêt lêy đhị apêê zr’lụ ping liệt sĩ Trung đoàn 24A (mặt trận B3) chêêt bil coh mặt trận Mậu Thân t’ngay 2/2/1968” âng c’bhuh pa chăp ch’mêêt lêy za zum Việt Nam – Hoa Kỳ bhrợ têng tơợ c’xêê 11/2025. Ting n’năc, zr’lụ n’đăh Bắc lâng n’đăh Nam c’lâng Trường Chinh, âng phường Đắk Cấm lâng phường Kon Tum dzợ dzợ vaih đhị apêê zr’lụ tâp za zum liệt sĩ âng Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24A, cơnh lâng dâng 70 tươc 90 cha năc.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi pa zum lâng apêê cơ quan chức năng xay truih coh đha nuôr, đh’rưah bhrợ t’vaih apêê c’bhuh chơơc lêy p’ghit, t’piing lêy lâng bản đồ, sơ đồ tác chiến, bha ar pa tơ zư đơc Việt Nam lâng Hoa Kỳ, pa zum lâng bơơn lum prá lâng ma nưih năl ghit lịch sử đoọng ga ving zr’lụ chơơc lêy.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, pa căh măt c’bhuh pa chăp ch’mêêt lêy za zum Việt Nam – Hoa Kỳ đoọng năl, đợ xa nay tr’nơơp dưr vaih tơợ muy cựu binh Hoa Kỳ ting pâh tr’panh đhị Việt Nam cr’chăl c’moo 1967 – 1968. Xang bêl rach chô ooy k’tiêc k’ruung đay, a đoo n’nâu năc cớ pay đoọng bâc xa nay ooy chiến tranh, ting chroi đoọng xay moon ghit muy zr’lụ ping tâp za zum dâng 150 liệt sĩ đhị tang bhuông păr Biên Hòa, đh’rưah lâng bhrợ t’bhưah p’têêt pa zum cựu binh đoọng k’rong pay dữ liệu ha bh’rợ chơơc lêy.

Tơơp c’moo 2022, c’bhuh n’nâu vêy đơp p’xoọng bơr bêệ cha nup tơợ muy cựu chiến binh ting pâh zêl panh coh Kon Tum. Muy bêệ năc xay pa căh bh’rợ k’rong bọ apêê bộ đội Việt Nam căh dzợ ma mông, k’rong pay đơc bha ar pa tơ, p’nanh cha răh lâng đơơng âng ooy zr’lụ toor c’lâng. Bêệ cha nup m’muy năc chup tơợ dal cr’đơơng ting sơ đồ đhị tâp đơc ting cr’noọ dzợ hay ooy chiến trường. Ma nưih xay truih đơơng đoọng xa nay n’nâu rơơm kiêng bơơn zooi xay moon crêê đhị zr’lụ đoọng k’rong pay n’hang liệt sĩ.

Ting cơnh xay truih âng apêê dzợ năl lâng hay, zr’lụ n’nâu ăt truih z’rooh cha hooi đac toor c’lâng, đhị vêy dâng 60 tươc 80 cha năc bộ đội Việt Nam bơơn tâp za zum. Tơợ dữ liệu tr’nơơp, c’bhuh pa chăp ch’mêêt lêy năc tơơp t’piing lêy lâng bản đồ quân sự, cha nup vệ tinh lâng hồ sơ k’rong zư đơc. Bâc bha ar pa tơ âng kỹ sư Lâm Hồng Tiên đơơng đoọng, đoọng lêy râu crêê ooy t’ngay c’xêê, c’bhuh lâng vêêl đong apêee g’luh zêl pay âng Trung đoàn 24A đhị Kon Tum.

C’bhuh n’nâu đươi dua bh’rợ t’gơn bản đồ đhị bâc cr’chăl đoọng bhrợ pa dưr cớ đhăm k’tiêc. Apêê pr’đơợ cơnh chr’hooi đac, c’năt c’lâng ty lâng tr’xăl đô thị bơơn xay bhrợ đh’rưah đhị muy hệ quy chiếu. Bêl dữ liệu bơơn t’piing lêy, muy zr’lụ k’dâng đơc năc r’dợ dưr n’leh cơnh, bhrợ t’vaih pr’đơợ khoa học đoọng ga ving ch’mêêt lêy.

Ting Kiến túc sư Nguyễn Xuân Thắng, c’năt c’lâng Trường Chinh z’lâh bâc chu bhrợ pa liêm, c’leh t’ty crêê u bil căh câ ăt đhộ coh n’dup clang k’tiêc t’mêê. C’bhuh n’nâu xay moon ha dang zr’lụ tâp đơc u ăt coh zr’lụ leh c’lâng ty, đhị bha lâng c’lâng xooc đâu ch’ngai doó tươc 10 mét. N’đhơ cơnh đêêc, nâu đoo năc đoo pr’đơợ khoa học, choom chơơc lêy lâng bh’rợ ch’mêêt lêy đhị la lua lâng radar clâp k’tiêc:“Coh zr’lụ clung đhị Kum Tum n’nâu, cơnh lâng trình độ xay bhrợ cha nup cơnh đâu, mơ u crêê lêt âng hêê năc bơơn k’dâng doó tươc 5 mét. Rach chô cớ lâng cha nup tr’nơơp coh z’rooh cha hooi đac, ma nưih ting pâh lâng năl ghit năc moon, acoon c’lâng n’nâu bêl ahay bhưah đhêêng dâng 7 mét a năm, muy n’đăh vêy 1,2 mét leh toor c’lâng năc vêy tươc chr’hooi đac. Đợ nâu ahay bêl bhrợ t’bhưah c’lâng, c’năt leh toor c’lâng công ting bhrợ t’bhưah lâng chr’hooi đac âi crêê ga bung. Ha dang pêch pa ch’ngai lâh, bha lâng c’lâng t’ty, năc choom bơơn lum apêê zr’lụ tâp đơc za zum n’lơơng, n’đhơ doó loọng moon crêê âng bha nụ âng đay xooc chơơc”.

T’cooh Trần Thanh Hòa, cựu chiến binh Trung đoàn 24A đoọng năl, xang bêl đhêy hưu c’moo 2005, t’cooh đh’rưah lâng đồng đội bâc chu rach chô lâng chiến trường ty đoọng t’piing lâng bản đồ lâng ma nưih ting pâh, năl ghit, bhrợ ha bh’rợ bơơn năl đhăm bha nụ tâp liệt sĩ. Trung đoàn 24A ting pa bhrợ 2 cr’chăl bha lâng: 1966-1971 đhị Mặt trận B3 Tây Nguyên lâng tơợ c’moo 1972 năc moot ooy miền Đông, miền Tây Nam Bộ.

Moon cớ chiến dịch Mậu Thân 1968, t’cooh đoọng năl đơn vị bơơn k’đươi tuh zêl thị xã Kon Tum, pa zum lâng bâc n’đăh tuh zêl ooy apêê cr’noọ xa nay quân sự chr’năp. Chiến sự ác liệt bhrợ bâc cán bộ, chiến sĩ chêêt bil.

Crêê tươc bh’rợ chơơc lêy, t’cooh Trần Thanh Hòa đoọng năl, c’bhuh liệt sĩ Trung đoàn 24A ting pâh chiến dịch Mậu Thân 1968 xooc vêy lâh 200 cha năc, bâc năc đhêêng năl đhị chêêt bil tâp za zum, căh âi vêy đhị liêm ghit, bhrợ zr’năh k’đhap coh bh’rợ k’rong pay. T’cooh Trần Thanh Hòa, cựu chiến binh Trung đoàn 24A đoọng năl p’xoọng:“N’đăh quân đội Hoa Kỳ pay đoọng, Quân đội Hoa Kỳ âi tâp dâng 60 tươc 70 cha năc. Acu căh pân moon ghit n’đhang acu k’noọ đhr’năng năc liệt sĩ âng Trung đoàn 24A zi. Công vêy pr’đơợ, tu đhị cha nup năc n’đăh Quân đội Hoa Kỳ tâp coh chr’hooi đac c’lâng Trường Chinh. Nâu đoo năc bêệ cha nup ooy c’moo Mậu Thân 1968. C’moo n’nâu năc đhêêng muy Trung đoàn 24 zi a năm moot zêl panh biệt khu 40”.

X’ría c’xêê 5/2025, Ban K’đhơợng xay 515 Quân khu 5 đoọng năl, đhị t’piing lâng bâc dữ liệu coh cr’loọng k’tiêc lâng Hoa Kỳ, đh’rưah lâng cha nup coh dal quân sự, ma nưih ting pâh lâng năl ghit lâng ch’mêêt lêy đhr’năng la lua, zr’lụ c’lâng Trường Chinh ăt đhị phường Đắc Cấm lâng phường Kon Tum vêy đhr’năng vaih muy zr’lụ tập za zum cán bộ, chiến sỹ chêêt bil coh chiến dịch Mậu Thân 1968. Dữ liệu tr’nơơp đoọng lêy crêê tươc Trung đoàn 24A đh’rưah lâng muy bơr c’bhuh pa zum bhrợ.

Ting cơnh Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Hội thảo mr’cơnh xay moon zâp pr’đơợ đoọng ch’mêêt lêy, pêch uôch đhị zr’lụ. N’đhơ cơnh đêêc, nâu đoo năc xa nay pa bhlâng chr’năp, crêê tươc chính sách, ma mông ma meh lâng bh’rợ pa chô dưm c’rơ g’lêêh, tu cơnh đêêc năc choom xơợng bhrợ pa liêm, tr’xin, pa zum bâc c’lâng bh’rợ nghiệp vụ, k’đhơợng nhâm liêm crêê lâng pa xiêr cr’đơơng râu choom tươc pr’ăt tr’mông âng đha nuôr:“Cr’chăl xay bhrợ năc choom k’đhơợng nhâm râu liêm crêê bhlưa cr’noọ xay moon pa ghit lịch sử, chơơc lêy n’hang liệt sĩ ting xa nay: buôn bhrợ l’lăm, k’đhap bhrợ t’tun, pa liêm, pa ghit p’têêt lâng cr’noọ k’đhơợng nhâm râu liêm âng đô thị, yêm têêm tr’mông đha nuôr, chroot clooih ha đha nuôr ha dang vêy. Tổ chức k’đhơợng lêy, zư lêy liêm ghit hiện trường, xơợng bhrợ zâp bh’rợ ghi hình, bhrợ bha ar pa tơ, niêm phong, k’đhơợng ha âu đơc apêê k’kir, c’leh lịch sử coh cr’chăl ch’mêêt lêy, k’rong pay ting crêê quy định, k’đhơợng liêm bhrợ têng đanh ha bh’rợ xay moon pa ghit, pa chăp ch’mêêt lêy lịch sử lâng bơơn năl liệt sĩ”./.

GIẢI MÃ DẤU VẾT HỐ CHÔN LIỆT SĨ TỪ KHÔNG ẢNH VÀ KÝ ỨC CHIẾN TRƯỜNG KON TUM

 Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, dấu tích về một hố chôn tập thể trên đường Trường Chinh, giáp ranh phường Kon Tum và Đắk Cấm, tỉnh Quảng Ngãi (trước đây thuộc thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum) đang dần được giải mã từ không ảnh, hồ sơ quân sự và ký ức nhân chứng hai phía. Những lớp đất thời gian tưởng chừng đã phủ kín tất cả, nay sẽ được bóc tách từng phần, như hành trình trở về với ký ức còn dang dở. 

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi vừa tiếp nhận tài liệu “Nghiên cứu định vị các vị trí rãnh mộ liệt sĩ Trung đoàn 24A (Mặt trận B3) hy sinh trong trận Mậu Thân ngày 2/2/1968” do nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam – Hoa Kỳ thực hiện từ tháng 11 năm 2025. Theo đó, khu vực phía Bắc và phía Nam đường Trường Chinh, thuộc phường Đắk Cấm và phường Kon Tum có thể tồn tại các rãnh chôn tập thể liệt sĩ thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24A, với số lượng khoảng 70 người đến 90 người.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi phối hợp các cơ quan chức năng tuyên truyền trong nhân dân, đồng thời thành lập các tổ xác minh, đối chiếu bản đồ, sơ đồ tác chiến, hồ sơ lưu trữ Việt Nam và Hoa Kỳ, kết hợp tiếp cận nhân chứng lịch sử để khoanh vùng khu vực tìm kiếm.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, đại diện nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam – Hoa Kỳ cho biết, nguồn thông tin ban đầu xuất phát từ một cựu chiến binh Hoa Kỳ từng tham chiến tại Việt Nam giai đoạn 1967–1968. Sau khi trở về nước, người này tiếp tục cung cấp nhiều tư liệu chiến tranh, từng góp phần xác định một khu mộ tập thể khoảng 150 liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa, đồng thời mở rộng kết nối cựu binh để thu thập dữ liệu phục vụ tìm kiếm.

Đầu năm 2022, nhóm này tiếp nhận thêm hai bức ảnh từ một cựu chiến binh tham chiến tại Kon Tum. Một bức ghi lại cảnh thu gom thi thể bộ đội Việt Nam, thu giữ giấy tờ, vũ khí và đưa xuống khu vực rãnh ven đường. Bức còn lại là ảnh chụp từ trên không kèm sơ đồ vị trí chôn cất theo ký ức chiến trường. Người cung cấp mong muốn hỗ trợ xác định chính xác vị trí để phục vụ quy tập hài cốt liệt sĩ.

Theo mô tả nhân chứng, khu vực này nằm dọc rãnh thoát nước ven đường, nơi có khoảng 60 đến 80 thi thể bộ đội Việt Nam được chôn cất. Từ dữ liệu ban đầu, nhóm nghiên cứu tiến hành đối chiếu bản đồ quân sự, ảnh vệ tinh và hồ sơ lưu trữ. Nhiều tài liệu do kỹ sư Lâm Hồng Tiên cung cấp cho thấy sự trùng khớp về thời gian, lực lượng và địa bàn các trận đánh của Trung đoàn 24A tại Kon Tum.

Nhóm này sử dụng phương pháp chồng lớp bản đồ qua nhiều thời kỳ để tái dựng địa hình. Các yếu tố như rãnh thoát nước, tuyến đường cũ và biến đổi đô thị được đặt trong cùng hệ quy chiếu. Khi dữ liệu được đối sánh, một vùng nghi vấn dần hiện rõ với sai số chỉ còn vài mét, tạo cơ sở khoa học để khoanh vùng khảo sát.

Theo Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, tuyến đường Trường Chinh qua nhiều lần nâng cấp, dấu tích cũ bị xóa mờ hoặc nằm sâu dưới lớp đất mới. Nhóm này đặt ra giả thiết khu vực chôn cất có thể nằm trong phạm vi lề đường cũ, cách tim đường hiện tại không quá 10 mét. Tuy nhiên, đây mới là giả thiết khoa học, cần kiểm chứng bằng khảo sát thực địa và radar xuyên đất:“Ở khu vực đồng bằng ở Kon Tum này, với trình độ xử lý ảnh như thế này, sai số của chúng ta có thể đạt được là dưới 5 mét. Quay trở lại bức ảnh ban đầu ở dưới rãnh, nhân chứng nói rằng con đường ngày xưa chỉ rộng khoảng 7 mét, mỗi bên có 1,2 mét lề đường là tới rãnh nước. Sau này khi mở rộng đường, phần lề đường cũng mở rộng theo và rãnh nước đã bị lấp. Nếu đào xa hơn tim đường cũ, có thể gặp các khu chôn cất khác, không nhất thiết thuộc cùng một sự kiện”.

Ông Trần Thanh Hòa, cựu chiến binh Trung đoàn 24A cho biết, sau khi nghỉ hưu năm 2005, ông cùng đồng đội nhiều lần trở lại chiến trường cũ để đối chiếu bản đồ và nhân chứng, phục vụ công tác xác định vị trí chôn cất. Trung đoàn 24A từng hoạt động hai giai đoạn chính: 1966–1971 tại Mặt trận B3 Tây Nguyên và từ năm 1972 cơ động vào miền Đông, miền Tây Nam Bộ.

Nhắc lại chiến dịch Mậu Thân 1968, ông cho biết đơn vị được giao nhiệm vụ tấn công thị xã Kon Tum, phối hợp nhiều mũi đánh vào các mục tiêu quân sự trọng yếu. Chiến sự ác liệt làm nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh.

Liên quan công tác tìm kiếm, ông Trần Thanh Hòa cho biết, danh sách liệt sĩ Trung đoàn 24A tham gia chiến dịch Mậu thân 1968 hiện có hơn 200 trường hợp, phần lớn chỉ xác định nơi hy sinh chung, chưa có vị trí cụ thể, gây khó khăn lớn trong công tác quy tập. Ông Trần Thanh Hòa, cựu chiến binh Trung đoàn 24A cho biết thêm:“Về phía quân đội Hoa Kỳ cung cấp lại, Quân đội Hoa Kỳ đã chôn khoảng 60 đến 70 người. Tôi không dám khẳng định, nhưng tôi nghĩ khả năng là liệt sĩ của Trung đoàn 24A chúng tôi. Cũng có cơ sở, bởi vì qua bức ảnh thì phía Quân đội Hoa Kỳ chôn ở rãnh đường Trường Chinh. Đây là bức ảnh vào năm Mậu Thân 1968. Năm này chỉ có duy nhất Trung đoàn 24 chúng tôi đánh vào biệt khu 40”.

Cuối tháng 5/2025, Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 5 và tỉnh Quảng Ngãi tổ chức thảo Hội thảo xác minh thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh, thuộc các phường Đăk Cấm và Kon Tum. Các nguồn tư liệu được tổng hợp gồm hồ sơ quân sự, bản đồ tác chiến, nhật ký chiến đấu, không ảnh giải mật và kết quả khảo sát thực địa.

Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Phó Chính ủy Quân khu 5, Trưởng ban Chỉ đạo 515 Quân khu 5 cho biết, qua đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu trong nước và Hoa Kỳ, cùng không ảnh quân sự, nhân chứng và khảo sát thực địa, khu vực đường Trường Chinh thuộc phường Đắk Cấm và phường Kon Tum có thể tồn tại mộ tập thể cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch Mậu Thân 1968. Dữ liệu bước đầu cho thấy liên quan Trung đoàn 24A cùng một số lực lượng phối hợp.

Theo Thiếu tướng Trần Minh Trọng, Hội thảo thống nhất đủ cơ sở tiến hành khảo sát, khai quật có kiểm soát tại khu vực. Tuy nhiên, đây là vấn đề đặc biệt, liên quan chính sách, dân sinh và công tác đền ơn đáp nghĩa, nên phải thực hiện thận trọng, từng bước, kết hợp nhiều biện pháp nghiệp vụ, bảo đảm chính xác và hạn chế tác động đời sống người dân.“Quá trình triển khai phải bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu xác minh lịch sử, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ theo tinh thần: dễ làm trước, khó làm sau, thận trọng, tỉ mỉ gắn với yêu cầu giữ gìn cảnh quan đô thị, ổn định dân sinh, đền bù thiệt hại cho nhân dân nếu có. Tổ chức quản lý, bảo vệ chặt chẽ hiện trường, thực hiện đầy đủ việc ghi hình, lập hồ sơ, niêm phong, bảo quản và lưu trữ các di vật, mẫu vật, dấu tích lịch sử trong quá trình khảo sát, quy tập theo đúng quy định, bảo đảm phục vụ lâu dài cho công tác xác minh, nghiên cứu lịch sử và nhận dạng liệt sĩ”./.