Azi vêy mặt đhị cr’noon Zơ Lao, chr’val Dang, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cóh pazêng t’ngay tr’nơớp hân noo ha ót. Đoọng bơơn tước ooy cr’noon Zơ Lao, azi nắc đanh tước 2 tiếng đồng hồ lướt xe máy tơợ zr’lụ chr’hoong Tây Giang tước ooy zr’lụ a bóc đác thuỷ điện A Vương, xang n’nắc bil lấh k’dâng 1 tiếng đồng hồ lướt dzung cóh c’lâng crâng nắc vêy tước ooy cr’noon. Đhị Gươl nắc vêy muy bơr cha nắc apêê ta đhâm xoọc ắt đhêy xang bêl chô tơợ crâng. Cha chríh cóh đâu vêy 1 bêệ ti vi ta đớc đhị r’piing nắc bấc ơl đong đing đang, vêy cơnh cậ nắc đanh bhlâng cắh vêy ngai lêy ti vi n’nâu. Ta moóh apêê t’coóh bhươl nắc bơơn n’năl, cóh zr’lụ n’nâu tước nâu cơy nắc công cắh ơy vêy điện âng k’tiếc k’ruung. Đhanuôr xay moon, cóh l’lăm ahay nắc vêy bơr pêê chu bơơn lêy ti vi lâng bình ắc quy, nắc nâu cơy lấh ơy u hư, đớc lơi cơnh đêếc. T’coóh Bhriu Xanh xay moon, vêy cơnh cậ azi nắc lấh ta ha vil lơi. Đhanuôr ắt mamông cóh đhr’năng cắh vêy điện, cắh vêy c’lâng, cắh vêy trạm y tế zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Đoo bêl vêy ngai jéh k’ăy nắc k’dua 2 cha nắc ta đhâm c’mor cóh bhươl cr’noon glơớc cóh võng, lướt z’lấh crâng k’coong k’dâng 1 tiếng đồng hồ nắc vêy tước ooy c’lâng lướt xe máy, xoọc đêếc nắc bơơn lướt tước ooy chr’hoong Tây Giang cắh cậ lướt ooy Đông Giang. T’coóh bhươl Bhriu Xanh prá: “Jéh k’ăy nắc xiêr ooy bệnh viện Đông Giang đoọng pa dứah, lướt ooy bệnh viện Tây Giang ch’ngai bhlâng, nắc pa dứah đhị ooy công mr’cơnh lứch. T’mêê đâu vêy ađoo pân đil vêy a chắc k’đháp n’niên k’coon, ta đhâm cóh cr’noon nắc glơợc đơơng ooy bệnh viện chr’hoong Đông Giang n’niên, cắh loon tước ooy bệnh viện nắc ađoo n’nâu n’niên cóh c’lâng, xoọc đâu nắc xoọc ắt cóh bệnh viện nắc k’nặ chô ặ”.

Zơ Lao nắc muy cóh pazêng bhươl cr’noon x’rịa âng chr’val Dang, chr’hoong Tây Giang cắh vêy điện, cắh vêy c’lâng, cắh vêy trạm y tế. Đong xang âng đhanuôr nắc ắt cóh da ding k’coong đăn ooy a bóc đác thuỷ điện A Vương. C’moo 2006, đoọng bhrợ thuỷ điện A Vương, đhanuôr pa tơơi đong xang, đoọng ha rêê đhuốch ha dự án. Tơợ bhrợ thuỷ điện A Vương têng xang, a bóc A Vương vêy ta pa nong đác, đhanuôr nắc dưr ắt la lay ha đay, cắh vêy c’lâng, pr’ắt tr’mông zr’nắh k’đháp pa bhlâng. Đhăm k’tiếc hành chính nắc âng chr’hoong Tây Giang, nắc đoo bêl vêy bh’rợ lướt ha ooy cắh cậ lướt khám pa dứah đh’réh cr’ăy, tr’câl tr’bhlêy, đhanuôr nắc đươi bhuông lướt cóh a bóc đác A Vương đoọng chô ooy chr’hoong Đông Giang. Điện cắh vêy, đác sạch cắh vêy, trạm y tế công cắh ơy ta bhrợ, nắc pazêng rau pr’ắt tr’mông dzợ zr’nắh k’đháp. Ta bhúch pazêng rau pr’đươi pa bhrợ, pr’ắt tr’mông đương g’nưưm ooy bơr pêê p’nong a tứch, a ọc ma băn, r’véh r’đoong ta chóh cóh toor đong. T’coóh Hốih Kíp, cr’noon Zơ Lao, chr’val Dang, chr’hoong Tây Giang prá: “Zr’noon Zơ Lao zi n’nâu lấh 40 c’moo cắh rau choom tr’xăl, pr’ắt tr’mông nắc đhiệp đươi ooy bh’rợ ha rêê đhuốch, băn bơr pêê p’nong bh’năn, vêy bhrợ têng nắc cắh rau thu nhập. L’lăm ahay đhanuôr zi đương g’nưưm bấc pa bhlâng ooy t’nơơm pay cha p’lêê, cơnh tơ boon, prí, chứah, a rong, nắc nâu cơy lứch đác nong cóh a bóc thuỷ điện A Vương, nắc đhiệp pêê pr’loọng đong a năm vêy ta chroót pa chô cr’van, pazêng đhanuôr n’lơơng cắh rau rị vêy ta đoọng… Azi ta đang moon nhà nước zúp zooi ha zi ooy đong ắt, bhrợ têng pa đơớh mặt bằng, bhrợ c’lâng t’mêê đoọng ha đhanuôr liêm buôn cóh bh’rợ lướt chô, tước ooy trạm y tế đoọng pa dứah đh’réh cr’ăy…”

Đhị đhr’năng la lua ooy rau zr’nắh k’đháp âng muy bơr bhươl cr’noon cơnh Zơ Lao, chr’hoong Tây Giang xoọc t’bhlâng đoọng bhrợ têng c’lâng, bhrợ t’váih pr’ắt tr’mông liêm crêê lấh mơ ha đhanuôr. Cơnh Zơ Lao, ắt đăn a bóc đác thuỷ điện nắc đhanuôr cắh vêy điện công nắc rau k’rang âng chính quyền vel đong. Xoọc đâu, chr’hoong Tây Giang ơy đoọng ha đhanuôr 12 bêệ máy pa ang điện k’tứi đươi ooy c’rơ âng đác đoọng đươi pa ang. Hân đhơ cơnh đêếc, đác cắh nhâm mâng, bêl vêy bêl cắh nắc đợ máy n’nâu ta đớc lơi cơnh đêếc. T’coóh Bhling Mia, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang xay moon xoỌc đơớh hân bhrợ têng c’lâng, ra li k’tiếc đoọng bhrợ têng đhăm ắt mamông t’mêê ha đhanuôr cr’noon Zơ Lao: “Bêl ahay Ban k’đhơợng lêy dự án cắh k’noọ tước ooy đhr’năng crêê ooy lơơng cóh zr’lụ dự án a bóc đác, rau đêếc nắc n’lất cóh l’lăm ahay, bhrợ ha zr’lụ n’nâu cóh nâu cơy dưr ắt la lay. Kiêng cóh đêếc tr’xăl liêm crêê nắc nâu cơy ng’bhrợ c’lâng lướt, xoọc đâu chr’hoong xoọc bhrợ c’lâng ving a bóc đác, xoọc đâu dzợ xoọc bhrợ c’lân, nắc cóh c’moo ha y vêy bhrợ têng xang. Ha dzợ lâng bh’rợ ra li k’tiếc bhrợ têng đhăm ắt mamông t’mêê nắc t’đui ooy đhr’năng âng pleng k’tiếc, nắc cóh Quý II, Quý II c’moo 2019 nắc xang”./.

Zơ Lao khu dân cư nhiều không của Tây Giang

                            PV Thành Long-Hốih Nhàn

       Cách đây 12 năm, người dân thôn Zơ Lao, xã Dang, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam dời nơi ở, nhường nhà cửa, đất đai để làm thủy điện A Vương. Hơn 1 thập kỷ đã trôi qua, thủy điện A Vương đã kinh doanh, thu tiền, nhưng vùng đất này dường như bị bỏ quên. Người dân nơi đây phải sống trong cảnh không điện, không đường, không trạm y tế.

       Chúng tôi có mặt ở thôn Zơ Lao, xã Dang, huyện vùng cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam vào những ngày đầu đông. Để đến được Zơ Lao, chúng tôi phải mất 2 giờ đồng hồ đi xe máy từ trung tâm huyện Tây Giang đến khu vực lòng hồ thủy điện A Vương, sau đó băng rừng khoảng 1 giờ đồng hồ mới vào được trong thôn. Tại nhà sinh hoạt cộng đồng đang có vài thanh niên ngồi nghỉ ngơi sau chuyến đi rừng về. Lạ lùng là có 1 cái ti vi để góc nhà chàng chịt mạng nhện làm tổ, có lẽ lâu lắm không có ai đụng tới. Hỏi chuyện già làng được biết, khu vực này đến nay vẫn không có điện lưới quốc gia. Bà con cho biết, trước đây còn có vài lần được xem ti vi bằng cái bình ắc quy, nhưng nay bình điện hỏng rồi, đành để vậy. Già làng Bhríu Xanh giọng buồn buồn, có lẽ chúng tôi bị bỏ quên mất rồi. Bà con sống trong cảnh không điện, không đường, không trạm y tế khổ lắm. Mỗi lần có ai đau ốm phải dùng 2 thanh niên trai tráng cõng bằng võng, băng rừng khoảng 1 giờ đồng hồ mới ra tới đường xe máy, khi đó mới chạy về huyện Tây Giang hoặc qua Đông Giang. Già làng Bhríu Xanh kể: “Đau ốm thì xuống bệnh viện huyện Đông Giang chữa trị, đi bệnh viện huyện Tây Giang xa quá, nhưng việc chữa bệnh ở đâu đêu như nhau cả. Mới đây có một trường hợp thai phụ sắp sinh, thanh niên trong làng khiêng xuống bệnh viện huyện Đông Giang sinh, không kịp đến bệnh viện thì chị này sinh ở dọc đường, giờ đang nằm ở bệnh viện nay chắc cũng sắp về rồi”.

Zơ Lao là một trong những thôn cuối cùng của xã Dang, huyện Tây Giang không có điện, không có đường, không có trạm y tế. Nhà cửa của bà con nằm sát lòng hồ thủy điện A Vương. Năm 2006, để làm thủy điện A Vương, bà con nhường toàn bộ nhà cửa, nương rẫy cho dự án. Từ khi thủy điện A Vương hoàn thành, hồ A Vương tích nước, bà con gần như bị biệt lập, không có đường đi, cuộc sống muốn vàn khó khăn. Địa giới hành chính thuộc huyện Tây Giang, nhưng mỗi khi có việc hoặc đi khám chữa bệnh, mua bán, bà con phải dùng thuyền chèo qua lòng hồ thủy điện A Vương để về huyện Đông Giang. Điện không có, nước sạch không, trạm y tế chưa chưa được đầu tư nên mọi mặt sinh hoạt bị hạn chế. Thiếu phương tiện sản xuất, cuộc sống cầm chừng quanh quẩn con gà, con lợn tự nuôi, luống rau trồng quanh nhà. Anh Hốih Kíp, thôn Zơ Lao xã Dang, huyện Tây Giang than thở: “Thôn Zơ Lao chúng tôi hơn 40 năm nay không thay đổi gì, cuộc sống chỉ dựa vào việc làm nương rẫy, nuôi vài con vật nuôi, có làm nhưng không có thu nhập. Trước đây bà con chúng tôi trồng rất nhiều cây ăn quả, như cây lon bon, chuối, dứa, sắn nay đều ngập ở dưới lòng hồ thuỷ điện A Vương, chỉ có ba hộ được nhận đền bù, hâu như còn lài bà con không nhận được gì… Chúng tôi kiến nghị nhà nước hỗ trợ cho chúng tôi về nhà ở, hoàn thiện nhanh chóng việc xây dựng mặt bằng, làm đường mới cho bà con để thuận thiện trong việc đi lại, đến trạm y tế để chữa bệnh thuận tiện hơn”.

Trước thực trạng khó khăn của một số thôn, bản như Zơ Lao, huyện Tây Giang đang nỗ lực để mở đường để mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho bà con. Trước đây khi làm thủy điện, người dân thôn Zơ Lao chủ yếu bị ảnh bởi đường đi, nhưng khi hồ A Vương tích nước thì bà con gần như bị cô lập. Như Zơ Lao - ngay lòng hồ thủy điện mà bà con không có điện cũng là nỗi trăn trở của chính quyền địa phương hiện nay. Huyện Tây Giang đã hỗ trợ cho thôn 12 máy phát điện nhỏ thủy năng để sử dụng điện thắp sáng. Tuy nhiên, nguồn nước không ổn định, khi có khi không nên các máy này bị bỏ không. Ông Bling Mia, Chủ tịch UBND huyện Tây Giang cho biết: đang gấp rút mở đường, san lấp mặt bằng để bố trí khu tái định cư cho bà con Zơ Lao. “Ngày xưa Ban quản lý dự án họ không tính ảnh hưởng gián tiếp trong khu vực dự án lòng hồ, đó là cái sai lầm trước đây khiến nơi đây bây giờ gần như bị cô lập rồi. Muốn ở đó làm thì bây giờ phải mở thêm một con đường, hiện nay huyện đang mở vòng qua lòng hồ, hiện nay vẫn đang làm đường, chắc phải sang năm mới xong. Còn mặt bằng phụ thuộc vào thời tiết, chắc phải Quý II, Quý III năm 2019 là xong”./.