Liêm pr’hay cơnh pr’hơơm, đợ n’juông pr’hát cha ngoor dưr đơơr tơợ râu liêm ta níh âng đha nuôr cóh đâu. A đhi Đinh Thị Yến lâng Đinh Quang Phương xoọc học lớp 8 trường THCS Lập Lễ âi ting pấh câu lạc bộ Hát Đúm bơơn lấh 4 c’moo, đoọng năl:

“Acu ting pấh Câu lạc bộ hát đúm nắc vêy a mế a ma p’too moon nắc lướt hát đoọng bơơn zư đớc râu liêm pr’hay âng vel đong, chắp hơnh râu liêm pr’hay âng k’tiếc k’ruung. Tr’nơợp nắc dzợ kchít, cắh năl hát nđhang apêê a dích a bhướp âi pa choom đoọng ng’cơnh pay pr’hơơm, ng’cơnh hát đoọng pr’hay”.

“A cu bơơn a mế lâng a dích hát đoọng xơợng lâng a cu lêy chắp kiêng. A cu buôn pa choom cóh trường, lớp lâng câu lạc bộ, moọt thứ 7, chủ nhật lâng zấp ha dum. A cu hát đoọng thầy cô lâng apêê pr’zớc lêy, lướt cha ớh cóh lơơng lêy”.

Hát Đúm nắc bh’rợ tơợ ty a hay buôn vêy cóh bấc vel đong zr’lụ Bắc Bộ, cơnh: Đồ Sơn, Kiến Thụy, Cát Hải, Thủy nGuyên ( Hải Phòng), Quảng Yên ( Quảng Ninh), Thái Bình... n’đhang muy zr’lụ nắc hát Đúm đơơng âng la lay cơnh. Tổng Phục a hay, nâu câi nắc chr’văl Phục Lễ, Phae Lễ, Lập Lễ ( chr’hoong Thủy Nguyên) bơơn lêy nắc đhị bha lâng âng Hát Dúm ma nứih Việt trúih biển Bắc Bộ, p’têệt lâng bhiệc bhan  cóh tơợp ha pruốt. Ting đhr’niêng bh’rợ tơợ a hay, pân đil zr’lụ píc k;ruung âng Tổng Phục prang cmoo pâr mặt lâng khăn. Zấp c’moo, apêê đoo muy đoọng tân léh móh mặt muy chu cóh g’lúh Hát Đúm tơợp ha pruốt. Nắc đhị đhrniêng nnâu chroi đoọng bhrợ ha Hát Đúm bh’nhăn liêm pr’hay lấh.

Hát Đúm doó k’đháp ooy bh’rợ, xa nập, cắh veye tr’coóh xa nul. Nắc bh’rợ hát bơơn bhrợ t’váih lâng p’têệt lâng pa bhrợ ta têng, đợ n’juông Hát Đúm choom dưr đơơr zấp bêl; cóh k’ruung, xang bêl lướt l’lăm ja ha jắh, cóh ha rêê, đhị ha dum bh’rương.... Cóh zấp đhị cơnh đêếc nắc vêy cậ đợ n’juông hát, đợ cr’liêng pr’hat liêm glặp. Ting t’coóh Phùng Văn Mạnh, Giám đốc Trung tâm Văn hóa – Thông tin chr’hoong Thủy Nguyên, đợ n’juông Hát Dúm nắc rau pa zum âng c’bhúh bh’riêl g’lăng ;âng kinh nghiêmh ma mông âng bấc lang đha nuôr: “Hát Đúm cơnh lâng pr’hát: hơnh deh, bhui har, hát t’moóh, hát boóch, t’đang moon... Âi crêê loom nắc hát toóh p’nooi. Nâu đoo nắc đợ râu pr’hay pr’hươn. Hát pa bhrợ ta têng. Pay pa zêng râu nloong cóh crâng, cóh k’ruung, đợ  xi mănh cóh plêêng. Apêê nghệ nhân pa bhlâng chắp kiêng pa bhrợ ta têng, chắp kiêng cruung k’tiếc, nắc vêy ha dợ choom pa chắp đợ n’juông pr’hát cơnh đêếc. Apêê đoo choom tr’moon, zu a zam, pa cắh z’hai g’lăng prá xay dh’rứah. Pa bhlâng bấc cr’liêng đoọng moon, n’đắh tốh t’ơơi. Apêê nghệ nhân bêl a hay pa bhlâng bhriêl g’lăng xay moon choom bhlâng”.

Muy g’lúh hát buôn tơợp tơợ n’juông pr’hát loóih “ Âi đha lum nắc bhrợ zr’ziêng  a nhi ơi” lâng bhrợ đanh tơợ ra diu tước ha bu, tơợ t’ngy n’nâu tước t’ngay n’tốh. Râu pr’hay âng Hát Đúm nắc râu tr’ơơi bhriêl g’lăng, pr’hay pr’hươn âng ma nứih hát. Tu cơnh đêếc, t’cóoh Đinh Như Hăng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát Đúm chr’val Lập Lễ xay moon cơnh đâu: Muy g’lúh hát Đúm cắh u lệt cơnh nắc muy g’lúh tr’zêêng p’cắh g’lăng loom choom ha boóp âng ma nứih hát. “Dzoóc 5, dzoóc 7 cmoo, a cu âi ting a ma lướt hát lâng ặt clấp ooy loom luônh cu. A cu lêy vel đong vêy râu liêm pr’hay nắc đoo hát đúm, cắh ha mơ a cu lơi jợ. Bêl a hay, a zi dzợ hát cóh “ z’roóh đác, ha dum bh’rương”, nâu câi âi lalay, a zi choom hát cóh sân khấu. Nghệ nhân hát đúm nắc choom hát bấc cơnh bhr’ươr. Hát đúm vêy dâng 12 cơnh hát. C’bhúh n’đoo choom hát  bhr’ươr ha dợ n’đắh tốh cắh choom hát nắc zươi. Zấp bêl cr’noọ pa chắp lâng loom p’zay pa choom đoọng g’lăng loom choom ha boóp t’ơơi n’đắh tốh”.

  T’coóh Nguyễn Đức Giang, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian thành phố Hải Phòng moon, t’bhlâng zư đớc lâng pa dưr chr’nắp c’kir Hát đúm đhị Thủy Nguyên tr’nơợp âi bơơn bh’nơơn liêm choom, n’đhơ cơnh đêếc, choom bơơn bhrợ k’rơ lấh mơ dzợ, pa bhlâng nắc cóh lang p’niên: “Xoọc đâu, Hát Đúm bơơn xay moon nắc c’kir văn hóa cấp k’tiếc k’ruung nắc râu hâng hơnh, n’đhơ cơnh đêếc đoọng pa choom đoọng ng’cơnh zư đớc nắc muy bh’rợ k’đháp. Nâu câi, nắc muy apêêa a ngắh a va, a dích a bhướp hát cóh sân khấu, apêê a chau nắc pa bhlâng hắt. Nâu câi choom pa choom đoọng, t’moọt ooy trường lớp, nắc vêy mặ bơơn zư đớc đoọng ha vel đong râu chr’nắp liêm n’nâu”.

“Âi đha lum nắc bhrợ zr’ziêng  a nhi ơi” – n’juông Hát Đúm âi loóih công dzợ dưr đơơr, z’lấh bấc zr’nắh k’đáp, tr’xăl âng đhăm k’tiếc Tổng Phục, cơnh pa cắh đoọng ha râu ma mông váih k’rơ lâng mâng đanh âng Hát ĐÚm – muy c’kir văn hóa liêm chr’nắp âng đha nuôr cóh đâu./.

Giữ gìn, phát huy di sản hát Đúm

Thanh Nga  

Hát Đúm của huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng vừa chính thức có tên trong danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đây là loại hình nghệ thuật được hình thành trong quá trình lao động sản xuất, gắn với những lễ hội và mang nét văn hóa độc đáo của người dân vùng cửa biển.

  Tự nhiên như hơi thở, những câu ca mộc mạc, da diết cất lên từ chính sự chân chất, mộc mạc của bà con nơi đây. Em Đinh Thị Yến và Đinh Quang Phương hiện học lớp 8 trường THCS Lập Lễ đã tham gia câu lạc bộ Hát Đúm được hơn 4 năm, cho biết:  

“Em tham gia CLB hát đúm là nhờ bố mẹ đã cổ vũ là đi hát đúm giữ được nét đẹp truyền thống quê hương mình và tôn vinh vẻ đẹp của đất nước. Mới đầu tiên tập thì còn e thẹn, ngại ngùng, không biết hát nhưng các ông bà đã chỉ dậy từng cách luyến, ngắt thế nào và thấy hát đúm rất hay”.

“Em được mẹ và bà hát cho nghe và em thấy đam mê. Em thường luyện tập ở trường, lớp và câu lạc bộ, vào thứ bảy, chủ nhật và buổi tối thường ngày. Em thường biểu diễn cho thầy cô và các bạn xem, đi biểu diễn ở ngoài”.

Hát Đúm là hình thức diễn xướng dân gian phổ biến ở nhiều địa phương vùng châu thổ Bắc Bộ, như: Đồ Sơn, Kiến Thụy, Cát Hải, Thủy Nguyên (Hải Phòng), Quảng Yên (Quảng Ninh), Thái Bình… nhưng ở mỗi vùng, Hát Đúm lại mang những đặc trưng riêng. Tổng Phục xưa, nay là các xã Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ (huyện Thủy Nguyên) được coi là cái nôi của Hát Đúm người Việt vùng ven biển Bắc Bộ, gắn liền với lễ hội mở mặt trong Hội xuân đầu năm. Theo phong tục từ ngàn xưa, phụ nữ vùng cửa sông thuộc tổng Phục quanh năm bịt khăn che mặt. Mỗi năm, họ chỉ cởi bỏ chiếc khăn che mặt một lần trong hội Hát Đúm đầu xuân. Chính tục lệ này góp phần làm cho hội Hát Đúm thêm hấp dẫn và lôi cuốn.

Hát Đúm không cầu kỳ về hình thức, trang phục, không có nhạc đệm. Là lối hát được hình thành và gắn liền với lao động sản xuất, những câu Hát Đúm có thể được cất lên bất cứ lúc nào: trên sông, sau mẻ lưới đầy, ngoài đồng, dưới ánh trăng thanh… Trong mỗi hoàn cảnh lại có những bài hát, những lối hát phù hợp. Theo ông Phùng Văn Mạnh, Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thông tin huyện Thủy Nguyên, những câu Hát Đúm là kết tinh của vốn tri thức dân gian và kinh nghiệm sống bao đời của bà con: “Hát Đúm với các lối hát: hát chào, hát mừng, hát hỏi, hát giao duyên, còn gọi là hát huê tình. Cảm nhau rồi thì hát thách cưới. Đây là phần rất dí dỏm. Hát lao động sản xuất. Vịnh các loại cây trên rừng, cá ở dưới sông, những ông sao ở trên bầu trời. Các nghệ nhân rất yêu lao động, yêu thiên nhiên thì mới nghĩ ra được những câu hát như thế. Người ta có thể thách đố, thử tài văn chương của nhau. Rất nhiều nội dung để đố, bên kia phải giảng. Các nghệ nhân ngày xưa rất thông minh, ứng tác rất tốt”.

Một hội hát thường bắt đầu bằng câu hát quen thuộc “Rằng duyên kết bạn mình ơi” và kéo dài từ sáng tới chiều, từ ngày này qua ngày khác. Cái hay của Hát Đúm là sự đối đáp thông minh, dí dỏm, ứng tác nhanh nhạy của người hát. Chính vì vậy, ông Đinh Như Hăng, Chủ nhiệm CLB Hát Đúm xã Lập Lễ đưa ra sự so sánh: Một cuộc Hát Đúm không khác gì một cuộc thử tài nhanh trí của người hát: “Lên 5, lên 7 tôi đã theo bố đi hát và ngấm vào máu thịt của tôi. Tôi thấy quê hương mình có nét đẹp văn hóa là Hát Đúm, không bao giờ tôi bỏ qua được. Ngày xưa, chúng tôi còn hát ở “dòng mương dứa soi bóng”, giờ cải tiến hơn, chúng tôi hát trên sân khấu. Nghệ nhân Hát Đúm phải hát được rất nhiều lối hát. Hát Đúm có tầm 12 lối hát. Đội nào ra một lối hát nào đó mà đội bên kia không hát được là chịu thua. Lúc nào tầm nhìn hoặc suy nghĩ cũng phải học, học để thông minh lên để ứng tác với bên kia”.

       Ông Nguyễn Đức Giang, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian thành phố Hải Phòng cho rằng, nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát Đúm tại Thủy Nguyên đã bước đầu đạt kết quả tốt và được ghi nhận; tuy nhiên, cần được đẩy mạnh hơn nữa, nhất là trong thế hệ trẻ: “Hiện nay, Hát Đúm được công nhận là di sản văn hóa cấp quốc gia là một vinh dự, nhưng để truyền dạy thế nào để lưu giữ được là một việc rất khó. Bây giờ chỉ các bác trung niên, cao niên lên hát trên sân khâu, các cháu thanh niên rất ít. Bây giờ phải truyền dạy, đưa vào trường lớp, truyền dạy mới giữ lại cho quê hương vốn quý đó”.

“Rằng duyên kết bạn mình ơi” – câu Hát Đúm quen thuộc vẫn vang lên, qua bao thăng trầm, biến đổi của vùng đất tổng Phục, như minh chứng cho sự sức sống mãnh liệt và bền bỉ của Hát Đúm - một di sản văn hóa độc đáo của người dân nơi đây./.