Ktuê dlăng hdră pla mjing ti gru hmô, lu ƀĭng ngă lŏ hma, knuă druh mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma dŭm čar Lăn Dap Kngư bi kngăr hŏng hdră kriê dlăng đang pla mjing hluê hdră kluôm. Mơ̆ng kriê dlăng mnơ̆ng tŭ jăk, êa krih truh kơ bruă gang mkhư̆ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă dưi hluê ngă mđrăm mbĭt, mâo klei đru mơ̆ng kdrăp mrâo mrang, kdrăp mrô leh anăn klei hâo hưn kơ yan adiê. Nguyễn Văn Một, ƀĭng ngă lŏ hma pla boh durian ti să Quảng Phú, čar Dak Lak brei thâo, klei ngă kơ ñu mgei ai tiê jing gru hmô amâo hưn mthâo sa hdră ngă bruă ôh ƀiădah mkŏ mjing kluôm hdră pla mjing. Ƀĭng ngă lŏ hma dưi dlăng klă boh tŭ dưn ti đang pla mjing čiăng hriăm leh anăn ba yua hlăm boh sĭt.

“Kâo nao hriăm thiăm čiăng dưi ngă jăk hĭn. Ƀuh msĕ snăn jing hơ̆k mơak êdi, kâo mâo thiăm lu klei thâo čiăng ngă.”

 Hlăm wưng bruă durian leh anăn kphê Lăn Dap Kngư dôk tlă anăp hŏng lu klei lông dlăng msĕ si yan adiê bi mlih, klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă đĭ leh anăn dŭm hnơ̆ng čuăn ktang phĭt mơ̆ng anôk mnia mblei ba čhĭ, bruă mkŏ mjing dŭm gru hmô lông ngă mguôp hŏng ba jao hdră mnêč dưi dlăng jing hdră êlan čiăng êdi. Nai prĭn Phan Việt Hà, K'iăng khua kiă kriê anôk bruă lŏ hma dliê kmrơ̆ng Lăn Dap Kngư brei thâo, gru hmô dưi mkŏ mjing hluê hdră mđĭ hĭn jih jang hdră pla mjing amâo djŏ knŏng mđing kơ sa mta bruă ôh. Boh phŭn jing kriê dlăng klei suaih pral mnơ̆ng pla mjing kluôm, ba yua êa jua hŏng klei tŭ dưn, răng mgang hnơ̆ng jăk lăn, ksiêm dlăng hnơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn ba yua kdrăp mrô hlăm bruă kriê dlăng pla mjing.

Mta kñăm knhal tuč amâo djŏ knŏng mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk ôh ƀiădah lŏ đru kơ ƀĭng ngă lŏ hma bi hrŏ ênoh bi liê, mđĭ klei dưi bi mdrơ̆ng hŏng klei bi mlih yan adiê leh anăn mkăp djŏ hŏng dŭm hnơ̆ng čuăn ba čhĭ ƀrư̆ hruê ƀrư̆ dleh. Hluê si Nai prĭn Phan Việt Hà, anei jing dŭm mta phŭn bi mklă čiăng kơ bruă pla mjing durian leh anăn kphê đĭ kyar hơĭt kjăp hlăm wưng sui.

“Dŭm đang pla mjing hmei ba yua lu êdi kdrăp mrâo mrang. Hmei ăt mâo leh sa hdră êlan ktrâo atăt bruă pla mjing durian hŏng klei kjăp. Anei jing klei bi hmô hmei čiăng bi hgŭm 4 tĭng. Hlăm klei bi hgŭm anei, hmei čiăng mkŏ mjing klei bi hgŭm jih jang hdră êlan kreh knhâo mơ̆ng dŭm ƀĭng hgŭm mdê mdê.”

Klei năng mđing mơ̆ng gru hmô jing klei nao hgŭm mơ̆ng anôk bruă kriê dlăng, phung kreh knhâo, mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma leh anăn anôk bruă duh mkra, kñăm bi hrŏ klei kbưi mơ̆ng klei ksiêm hriăm truh kơ bruă mkra mjing.  Hlăm anăn, hdră mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma jing kdrông mkŏ, đru kơ dŭm hdră mnêč mrâo dưi ba jao leh anăn mđĭ lar truh kơ ƀĭng ngă lŏ hma.

 Lăn Dap Kngư ară anei mâo giăm 100.000 ha boh durian leh anăn hlăm brô 639.000 ha kphê. Hnơ̆ng prŏng ƀiădah klei bi hgŭm mơ̆ng bruă pla mjing, hrui blei, mkra mjing truh kơ ba čhĭ kơ ala tač êngao ăt dôk kƀah, hlăk anôk mnia mblei ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mâo klei čuăn kơ hnơ̆ng tŭ jăk lehanăn klei tŭ yap phŭn agha.

Lê Minh Hoan, Khua phŭn bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang hđăp, lač brei mlih mơ̆ng klei mĭn "dhar bruă" jing mkŏ mjing "wăl anôk dhar bruă", hlăm anăn ƀĭng ngă lŏ hma, êpul hgŭm bruă, anôk bruă duh mkra, phung kreh knhâo, wăl anôk mnia mblei, knơ̆ng prăk, hră ênua leh anăn bruă sang čư̆ êa hrăm mbĭt.

“Mlih mơ̆ng klei mĭn kơ dhar bruă jing klei mĭn kơ wăl hdĭp mda dhar bruă, anăn jing sa knhuang mrâo. Mơ̆ng pô phŭn, jing anôk phŭn mơ̆ng wăl hdĭp mda dhar bruă anăn jing bruă sang čư̆ êa leh anăn dhar bruă thơ̆ng kơ bruă, srăng ngă truh kơ jih jang mnuih mkăn, ba phung mkăn mŭt hlăm sa hdră êlan mbĭt čiăng si bĕ ngă 5 thŭn êdei dhar bruă durian mơ̆ng drei đĭ kyar hơĭt kjăp”.

Mơ̆ng hdră bi hmô truh kơ boh sĭt bruă pla mjing jing sa ktuê êlan čiăng mâo klei hrăm mbĭt mơ̆ng phung kreh knhâo, phung mtrŭt mjhar bruă lŏ hma, anôk bruă duh mkra leh anăn ƀĭng ngă lŏ hma. Tơdah dŭm hdră msir dưi bi mguôp leh anăn ba jao djŏ guôp, bruă pla mjing hơĭt kjăp srăng mâo thiăm klei găl dưi mđĭ lar, mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn ênoh mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma Lăn Dap Kngư.

Ti anăp klei čiăng ƀrư̆ hruê ƀrư̆ lu mơ̆ng wăl anôk mnia mblei, bruă pla mjing durian, kphê leh anăn dŭm mnơ̆ng pla phŭn ti Lăn Dap Kngư dôk ti anăp klei čiăng bi mlih mơ̆ng bruă pla mjing hjăn jing bi mguôp lu hdră mnêč, mđing truh kơ bruă pla mjing hơĭt kjăp leh anăn mkăp djŏ hŏng hnơ̆ng čuăn tar rŏng lăn. Lê Quốc Thanh, Khua Anôk mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma ala čar, kah mbha kơ gru hmô anei leh anăn bruă klam mơ̆ng hdră mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma hlăm ba hdră mnêč mrâo mrang truh hŏng ƀĭng ngă lŏ hma.

-Akâo kơ ih brei thâo, ya ngă bruă bi mguôp dŭm hdră mnêc̆ ngă bruă c̆iăng mđĭ hĭn klei tŭ dưn leh anăn klei kjăp hlăm bruă pla mjing ti Lăn Dap Kngư?

Lê Quốc Thanh: Ară anei hmei mbĭt hŏng Bayer bi mguôp mbĭt mkŏ mjing dŭm gru hmô bi mguôp dŭm hdră mnêč mrâo mrang hĭn. Yuôm bhăn hĭn jing, dŭm mta bruă kreh knhâo êlâo dih mâo bi mlih leh lu kơ bruă pla mjing, si tôhmô boh durian, si tôhmô kphê, si tôhmô tiu, lu snăk dŭm mta mnơ̆ng pla phŭn mơ̆ng krĭng Lăn Dap Kngư. Ƀiădah snăn hŏng sa hdră êlan bi mnia mblei snăn arăng čiăng bi mguôp mbĭt jing dŭm gru hmô mâo ênoh bi mnia mblei kluôm. Amâo mâo dưi ôh drei bi ktlah hjăn dŭm mta bruă kreh knhâo. Ya ngă mâo lu dŭm hdră êlan snăn jing tŭ dưn snăk êjai ksiêm duah ƀiădah êjai ba yua kơ êngao pla mjing snăn ñu ka mâo klei kjăp ôh. Kyuanăn yơh snăn hmei mbĭt hŏng Bayer, đa đa dŭm êpul bruă mkăn, msĕ si ti anei snăn hmei iêo jak thiăm Knơ̆ng bruă ksiêm duah klei kreh knhâo bruă lŏ hma dliê kmrơ̆ng Lăn Dap Kngư, leh anăn dŭm êpul bruă.

-Tơdah snăn ya mta klei dưi yap jing phŭn hlăm hdră pla mjing bi mguôp anei?

Lê Quốc Thanh: Klei yuôm bhăn hĭn, tal êlâo jing drei bi mguôp dŭm hdră êlan mrâo mrang hĭn. Mơ̆ng klei kơ mnơ̆ng ƀơ̆ng tŭ jăk, mơ̆ng klei kơ răng mgang mnơ̆ng pla mjing, mơ̆ng klei kơ bi kna hnơ̆ng đĭ jing, mơ̆ng klei kơ ksiêm dlăng jih jang hnơ̆ng êbeh ăt msĕ mơh jih jang klei djŏ tuôm hŏng mta kñăm ênoh yuôm.

- Čiăng kơ dŭm hdră anei klă sĭt nao hlăm bruă pla mjing lehanăn truh hŏng lu mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma, si bruă klam mơ̆ng hdră mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma dưi ba mdah?

Lê Quốc Thanh: Ya ngă mâo bruă klam yuôm bhăn mơ̆ng êpul mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma, boh nik jing bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma alŭ wăl, kyua tơdah drei knŏng dôk mâo gru hmô knŏng čiăng dlăng amâo mâo djŏ jing hdră msir ôh. Ƀiădah hmei mâo nanao klei čiăng bi mklă dŭm gru hmô anei hlăm bruă pla mjing, čiăng jing klei bhiăn, jing klei mưng, nao hlăm bruă pla mjing mơ̆ng mnuih ƀuôn sang. Hŏng hdră msĕ snăn, hmei čang hmăng iêo jak lu hĭn, dŭm hdră êlan kdrăp mrâo, jih jang klei mĭn mrâo, mơ̆ng anôk bruă duh mkra, knŭk kna, jih jang ƀĭng hgŭm hmei ƀuh jing dŭm hdră êlan anei tŭ dưn ba wĭt, đru mguôp leh kơ bruă duh mkra pla mjing lŏ hma dliê kmrơ̆ng Lăn Dap Kngư. Klă klơ̆ng jing kơ boh durian, kphê, tiu, čêñ hruê̆, dŭm mta mnơ̆ng pla phŭn mơ̆ng krĭng Lăn Dap Kngư. Kyuanăn yơh, hmei mbĭt hŏng Bayer ăt msĕ mơh dŭm ƀĭng hgŭm, čiăng hưn mthâo, ba mdah gru hmô jing anôk nao čuă dlăng, hriăm êmuh, bi trông klei thâo, kah mbha. Hmei ăt pŏk ngă hdră mtrŭt mjhar bruă lŏ hma jing mơ̆ng gru hmô anei brei ba hlăm klei ngă bruă mơ̆ng mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma.

- Si ih ƀuh kơ klei bi hmô klă sĭt ti anei?

Lê Quốc Thanh: Ti anei, drei ƀuh jing drei dôk mkŏ mjing dŭm klei bi hmô hŏng bruă bi mguôp jih jang ênoh yuôm. Anei jing klei bi hmô bi knar, wăt kơ klei đĭ jing, bi knar wăt kơ bruă răng mgang mnơ̆ng pla mjing, bi knar wăt kơ klei mnơ̆ng tŭ jăk. Si srăng ngă čiăng kơ drei dưi ksiêm dlăng jăk hĭn, mơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk, jăk hĭn mơ̆ng yan adiê, jăk hĭn mơ̆ng mnga boh, jăk hĭn kơ hnơ̆ng tŭ jăk mnơ̆ng dhơ̆ng. Snăn ti anei, klei bi hmô jing ya ngă hmei ăt bi mklă jing hdră êlan truh kơ mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn drei ksiêm dlăng mnơ̆ng dhơ̆ng hŏng klei bi knar hĭn. Jih jang hdră êlan anei mâo tĭng mkă leh hŏng dŭm klei mĭn mrâo, dŭm klei kreh knhâo mâo bi mguôp mbĭt.

- Dưi lač, anei jing gru hmô kjăp kơ ƀĭng ngă lŏ hma Lăn Dap Kngư čiăng dlăng, čiăng tui hriăm, čiăng hluê ngă?

Lê Quốc Thanh: Djŏ msĕ snăn yơh! Truh tinei, mnuih ƀuôn sang dưi duah hdră êlan kơ bruă pla mjing boh durian amâo mâo djŏ yan, pla mjing boh durian doh, pla mjing boh durian čiăng djăp ênoh čuăn tar rŏng lăn, čiăng pla mjing boh durian mâo hnơ̆ng tŭ jăk, čiăng pla mjing boh durian čiăng kơ drei dưi rơ̆ng kơ jih jang klei čiăng ktang hĭn mơ̆ng anôk mnia mblei. Snăn hriê tinei drei duah sơăi hdră êlan anăn. Kyuanăn yơh hmei ăt hmăng hmưi jing mnuih ƀuôn sang srăng hrăm mbĭt hŏng êpul bruă mtrŭt mjhar bruă lŏ hma, si srăng ngă čiăng kơ drei dưi kah mbha hdơ̆ng drei mâo lu hĭn klei hriăm mơ̆ng gru hmô anei hmei mâo mă leh.

-Lač jăk kơ ih lu!