Yan puih mnga thŭn anei, hlăm mkrah ha mdiê, Trần Thị Nguyệt, ti să Hòa Phú, čar Dak Lak, hrŏ hlăm brô 15kg mjeh; hnơ̆ng hbâo pruê grăp sao ăt hrŏ mơ̆ng hlăm brô 60kg trŭn adôk 45 truh 50kg. Gưl tal êlâo nao hgŭm hlăm gru hmô pla mjing mdiê hrŏ êwa čhŏ, klei Nguyệt ênưih ƀuh hĭn jing dŭm ênoh prăk bi liê hrŏ leh.

Yăng đar êlâo dih jing 13 kg hlăm sa sao, ară anei ba yua gru hmô anei snăn ba yua knŏng mâo 10 kg đuic̆, hrŏ truh 3 kg snăn ƀiă hlăm brô giăm 100 êbâo. Bi hnơ̆ng hbâo pruê êlâo dih hmei ngă hlăm brô 60 kg NPK, ară anei hrŏ adôk hlăm brô 45 truh 50 kg hlăm sa sao snăn ăt ƀiă mơh prăk bi liê kơ mnuih ƀuôn sang. Khădah snăn hrŏ hbâo hŏng hrŏ mdiê msĕ snăn ƀiădah hnơ̆ng boh mnga ñu ăt kăn tŭ mơh mkă hŏng hruê mlan êlâo pô".

 Ênhă mdiê mơ̆ng Nguyệt hlăm krĭng pla mjing 24ha ti Anôk bruă mjeh lŏ hma Hòa Xuân. Gru hmô dưi hluê ngă nanao mơ̆ng yan Puih Mnga 2024 truh kơ ară anei, hŏng dŭm hdră msir mđing kơ bruă bi hrŏ hnơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng ba yua, bi kna êa leh anăn mkŏ wĭt hdră pla mjing. Ênoh mjeh rah pla hrŏ kah knar 30–40%; knŏng yan Puih Mnga, hnơ̆ng hbâo vô cơ hrŏ hlăm brô 23%. Êa dưi kriê dlăng hluê hdră msah – thu bi mlih. Bruă mkŏ mjing hdră pla mjing bi kƀĭn ăt mjing klei găl čiăng ba yua kdrăp masin hlăm lu bruă, mơ̆ng mkra lăn, gang mkhư̆ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă truh kơ hrui êmiêt. Kdrăp phiơr amâo mâo pô mgăt bi hrô kơ sa kdrêč bruă krih hŏng kngan, đru kơ mnuih mă bruă bi hrŏ klei bi tuôm hŏng êa drao. Sa gŏ êsei nao hgŭm hlăm gru hmô brei thâo, mkă hŏng hdră ngă êlâo, lu bruă dưi bi hrŏ klei suăi êmăn kyua ba yua kdrăp mrâo:

“Êlâo dih hmei ngă hŏng kngan snăn êmưt snăk. Ară anei ngă hŏng hdră mrâo, krih hŏng êdeh phiơr leh wiă ăt hŏng êdeh mơh, păt čiăng jih jang hdră mă bruă snăn hmei hrui êmiêt hnưm hĭn, ênưih hĭn, ênưih hĭn kơ klei yan adiê ngă, êa lip lêč.”

 Mbĭt hŏng bi hrŏ klei mă bruă, hdră msir hruh hluăt leh hrui êmiêt ăt bi mlih. Bi hrô kơ klei čuh hlăm kdrăn lŏ, adrăng dưi hrui mkăm pioh rông mnơ̆ng, mkra mjing; phŭn mdiê adôk dưi msir mghaih čiăng ƀrư̆ ƀrư̆ ba yua mnơ̆ng tŭ jăk kơ lăn. Anei ăt jing sa hlăm dŭm bruă đru bi hrŏ klei čhŏ djhan leh hrui êmiêt, bi hrŏ knŏng mđing kơ bruă bi hrŏ mnơ̆ng yua hlăm wưng ana mdiê đĭ jing.

Mơ̆ng 4 yan mâo bi mklă leh, gru hmô bi hrŏ jih jang giăm 287 ton CO₂ bi knar. Hnơ̆ng mâo mdiê kah knar wưng ba yua gru hmô mâo 7.84 ton/ha, đĭ hĭn hlăm brô 8.4% mkă hŏng wưng êlâo. Bruă bi hrŏ hbâo vô cơ đru mkiêt mkriêm mơ̆ng 1.2 truh 2.5 êklăk prăk/ha/yan.

Đinh Văn Đang, Khua anôk bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma čar Dak Lak brei thâo, boh tŭ klă sĭt mơ̆ng gru hmô jing tur knơ̆ng čiăng lŏ dơ̆ng mkŏ mjing dŭm anôk rang mdah, đru kơ mnuih ƀuôn sang mâo klei găl nao dlăng, tĭng dlăng êlâo kơ ba yua.

          “Hlăm wưng kơ anăp jing srăng mtrŭt mđĭ bruă hâo hưn, mđĭ klei thâo săng kơ mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma kơ bruă klam, boh tŭ dưn mơ̆ng gru hmô pla mjing  mdiê  bi hrŏ êwa čhŏ. Lŏ dơ̆ng mkŏ mjing dŭm gru hmô bi hmô čiăng kơ mnuih ƀuôn sang nao dlăng, tui hriăm gru hmô. Bi hgŭm hŏng dŭm êpul hgŭm bruă, dŭm knơ̆ng bruă, anôk bruă duh mkra čiăng hrui blei hnơ̆ng tŭ jăk carbon kơ mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma, čiăng mđĭ boh tŭ bruă duh mkra hlăm wưng kơ anăp.”

 Mơ̆ng boh tŭ tal êlâo, klei dôk bi mĭn tơdah mđĭ lar amâo djŏ knŏng jing mđĭ ênhă, ƀiădah lŏ brei mâo hdră êlan djŏ guôp hŏng klei găl grăp krĭng, lŏ hma găl ênưih kơ hdră mkăp êa leh anăn bi mlih mrô. kbưi hĭn jing dưi mkŏ mjing klei bi hgŭm čiăng boh tŭ bi hrŏ êwa čhŏ dưi ksiêm yap, bi mklă leh anăn ba wĭt thiăm boh tŭ yuôm kơ mnuih pla mjing.

Boh sĭt brei ƀuh, bi hrŏ ênoh mjeh, hbâo pruê leh anăn êa krih dưi đru bi hrŏ ênoh bi liê leh anăn klei čhŏ djhan hlăm bruă pla mjing mdiê. Ƀiădah, tơdah bi hrŏ amâo djŏ hdră, mnơ̆ng pla mâo klei kƀah mnơ̆ng tŭ jăk, hmăi truh kơ klei đĭ jing leh anăn hnơ̆ng mâo boh mnga. Čiăng bi klă hĭn hdră bi hrŏ mnơ̆ng ba yua ƀiădah ăt rơ̆ng klei tŭ dưn bruă pla mjing, pô čih klei mrâo kơ kdrêč bi blŭ hrăm hŏng Nai prŏng Đỗ Văn Chung, K'iăng khua adŭ bruă Lŏ hma, Knơ̆ng ksiêm hriăm kơ hdră mnêč bruă lŏ hma, dliê kmrơ̆ng Tây Nguyên.

- Ơ Đỗ Văn Chung, mơ̆ng klei thơ̆ng kơ bruă, ya ngă hlăm bruă pla mjing mdiê bi hrŏ êwa čhŏ lŏ dơ̆ng mâo klei čiăng bi hrŏ hnơ̆ng hbâo pruê, boh nik hbâo đạm?

Đỗ Văn Chung: Anei jing sa klei bi hmô lông ngă leh anăn ăt jing sa klei bi hmô mdiê bi hrŏ êwa jhat carbon hluê si hdră êlan mơ̆ng bruă lŏ hma hơĭt kjăp mơ̆ng Việt Nam leh anăn hluê si hdră êlan mơ̆ng phŭn bruă lŏ hma leh anăn wăl hdĭp mda ăt msĕ mơh bruă mtô bruă lŏ hma dŭm čar. Ênoh hbâo pruê dưi mkăp brei kơ klei bi hmô anei snăn hluê si klei kreh knhâo leh anăn hluê si klei ktrâo lač mơ̆ng phung kreh knhâo.

Msĕ snăn drei ƀuh jing tui si klei kreh knhâo snăn amâo mâo djŏ ôh pruê hbâo NPK lu jing boh mnga đĭ, ƀiădah tăp năng đa đa pruê lu đei snăn lŏ ngă hmăi djŏ kơ boh mnga. Ana jăk đei snăn ngă êbuh, mđĭ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă, boh nik jing mta đạm. Tơdah êbeh đạm snăn ana mtah siam đei, hla mda lu, ngă mđĭ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă hlăm mdiê, hlăm anăn mâo klei mnơ̆ng ngă brŭ agha, brŭ hla.

- Snăn êjai bi hrŏ hnơ̆ng hbâo pruê hluê si hdră mnêc̆ ngă bruă, si boh tŭ dưn kơ hnơ̆ng mâo boh mnga ti anôk bi hmô mâo c̆ih pioh?

Đỗ Văn Chung: Khădah jing hnơ̆ng hbâo pruê dưi bi hrŏ jing ƀiă êdi jing mơ̆ng 25 - 30% NPK c̆iăng bi hrŏ hnơ̆ng êwa c̆hŏ, ƀiădah hnơ̆ng boh mnga amâo mâo hrŏ ôh. Hlăm klei ksiêm dlăng, knuă druh mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma mă leh mta hluê djŏ hdră kreh knhâo. Ênoh mrô ti anôk bi hmô mâo êbeh 61.3 tạ/ha, bi mkă hŏng anôk mkăn hŏng mjeh mdiê anei mâo 59.5 tạ/ha. Snăn, khă gơ̆ bi hrŏ hnơ̆ng hbâo pruê ƀiădah hnơ̆ng mâo boh mnga ăt đĭ leh anăn bi mklă kơ hnơ̆ng tŭ jăk snăn hnơ̆ng mâo đĭ leh anăn boh tŭ bruă duh mkra mâo 10.2% mkă hŏng anôk mkăn.

- Hluê si boh sĭt pŏk ngă, ya jing klei gun kpăk prŏng hĭn tơdah ba hdră ngă anei ba yua lar ƀar?

Đỗ Văn Chung: Klei gun kpăk jing sui hŏng anei mnuih ƀuôn sang ăt pla mjing hluê knhuah hđăp, mĭndah tơdah pruê ƀiă hbâo đei snăn srăng hmăi truh kơ hnơ̆ng mâo boh mnga, hnơ̆ng tŭ jăk mdiê. Ƀiădah phung kreh knhâo, phung thơ̆ng kơ bruă lŏ hma êpul êya srăng jing pô bi mklă klei tŭ anei srăng mblang leh anăn yuôm bhăn hĭn jing phung knuă druh arăng ktrâo lač, arăng mblang si ngă čiăng kơ mnuih ƀuôn sang đăo knang, hur har leh anăn ƀuh klei tŭ dưn êjai drei pruê čiăng kơ wăl hdĭp mda ƀrư̆ doh hĭn ƀiădah hnơ̆ng mâo boh mnga amâo hrŏ ôh leh anăn mđĭ boh tŭ bruă duh mkra. Anăn yơh jing klei phŭn čiăng drei bi lar.

- Hŏng dŭm gŏ êsei c̆iăng ba yua bruă pla mjing mdiê hluê hdră bi hrŏ êwa jhat, si klei ih c̆iăng mtă?

Đỗ Văn Chung: Mnuih ƀuôn sang đăo knang, hluê ngă djŏ leh anăn klă hluê si klei ktrâo lač mơ̆ng phung kreh knhâo, hluê hŏng dŭm hră mơar klă klơ̆ng, hluê hŏng knuă druh mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma alŭ wăl. Tơdah mâo klei dleh dlan snăn brei bi trông čiăng mâo hdră msir djŏ guôp, duh bi liê kơ lŏ mdiê êjai mkiêt mkriêm, êjai êđăp ênang leh anăn hnơ̆ng mâo boh mnga hơĭt kjăp.

- Ơ, lač jăk kơ ih.