Giăm dua mlan hŏng anei, grăp blư̆ nao kơ đang war mơ̆ng dŭm gŏ êsei bi hgŭm ti să Ia Nhin, čar Gia Lai, amai Nguyễn Thị Diệu, Khua êpul hgŭm bruă lŏ hma mnia mblei duh kơ bruă hiu čhưn ênguê Vũ Nam, lŏ nao mbĭt hŏng mnuih ƀuôn sang dlăng hră čih pioh. Ñu êmuh gưl giăm hĭn pruê hbâo jing hlăk ya hruê, ya mta yua, hlăk hruê krih êa drao leh anăn ya hruê mĭn tĭng hrui pĕ. Dŭm klei hâo hưn anăn dôk mâo êpul hgŭm bruă hrui mă čiăng mprăp čih anăn mrô krĭng pla mjing kơ čêñ hruê̆, đru kơ mnơ̆ng dhơ̆ng dưi tui duah phŭn agha leh anăn mkăp djŏ hŏng klei čiăng mơ̆ng phung blei yua. Amai Diệu brei thâo, êlâo dih, truh yan, hlei hriê kơ đang blei snăn mnuih ƀuôn sang čhĭ. Ară anei, čiăng nao hgŭm hlăm krĭng pla mjing mâo mrô knăl, grăp gŏ sang brei čih pioh klei dlăng kriê wiê ênăk ana pla mjing êjai bruă ngă êjai. Hŏng lu mnuih, boh nik jing mnuih ƀuôn sang ka mưng yua hră čih điện tử, bruă dôk mă bruă dôk čih anăn brei mâo mmông čiăng jing klei mưng.

"Hmei mtô kơ mnuih ƀuôn sang thâo kơ êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing jing yuôm bhăn snăk. Pruê ya mtâ mnơ̆ng c̆ih pioh c̆iăng mâo tur knơ̆ng, êjai c̆hĭ mnơ̆ng kơ wăl anôk mnia mblei mnuih blei yua thâo anăn jing mnơ̆ng pô pla mjing hruê hruê, pom êa drao ti hruê leh anăn pruê hbâo ya mta. Kâo đăo sĭt mnuih ƀuôn sang mđing hmư̆ snăn mnơ̆ng dhơ̆ng srăng jăk hĭn, doh hĭn leh anăn jăk hĭn hŏng mnuih blei yua. Si ngă c̆iăng kơ mnuih ƀuôn sang bi mlih klei mĭn ăt jing sa hdră".

Mơ̆ng anôk bruă duh mkra, mrô krĭng pla mjing amâo djŏ knŏng jing sa hdră ngă hră mơar. Anei jing sa kdrêč hlăm hdră kriê dlăng hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn tui duah phŭn agha, boh nik hŏng dŭm krĭng pla mjing mkăp kơ bruă ba čhĭ kơ ala tač êngao.

Knơ̆ng bruă mguôp hnư bruă lŏ hma  Kdrăp mrâo Hưng Sơn ară anei mâo hlăm brô 400 ha mtei leh anăn čêñ hruê̆ pioh ba čhĭ kơ ala tač êngao leh anăn hlăk mâo hdră êlan pŏk mlar ênhă pla mjing. Hluê si Lê Hoàng Linh, Khua kiă kriê krĭng pla mjing mơ̆ng knơ̆ng bruă, bruă bi hrŏ klei ngă hră mơar đru kơ knơ̆ng bruă găl ênưih hĭn tơdah čih anăn mrô mrâo.

Ƀiădah êjai krĭng pla mjing pŏk mlar, klei čiăng kriê dlăng ăt prŏng hĭn. Lu gŏ êsei hrăm mbĭt pla mjing hlăm sa krĭng anăn jing bruă ba yua mnơ̆ng dhơ̆ng, kriê dlăng, hrui êmiêt brei mâo klei ksiêm dlăng bi sa hnơ̆ng. Lê Hoàng Linh brei thâo, sa kdrêč amâo hluê ngă srăng hmăi truh kơ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn klei dưi tui duah mơ̆ng jih ênoh mnơ̆ng dhơ̆ng.

Ară anei knơ̆ng bruă hmei amâo djŏ knŏng mdei ti 400 ha ôh, anăp anei ăt mâo hdră lŏ pŏk mlar ênhă pla mjing čiăng mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, mđĭ hnơ̆ng mâo boh mnga leh anăn mđĭ ênoh ba čhĭ kơ ala tač êngao. Hdră mtrŭn mrô 36 mrâo ba mdah mjing klei găl jăk êdi kơ knơ̆ng bruă. Êdei anăp, tơdah knơ̆ng bruă lŏ pŏk mlar thiăm ênhă pla mjing, čih anăn thiăm dŭm mrô krĭng pla mjing mrâo, mrô anôk đŭng hruh mrâo snăn dưi ngă mtam ti alŭ wăl, găl êdi kơ knơ̆ng bruă."

Hrăm mbĭt hŏng ƀĭng ngă lŏ hma leh anăn anôk bruă duh mkra, Êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma dŭm alŭ wăl ti Gia Lai ăt dôk đru kơ ƀĭng hgŭm bi mlih klei thâo săng kơ mrô knăl krĭng pla mjing. Nguyễn Sáng, Khua Êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma să Bờ Ngoong, Gia Lai brei thâo, ară anei êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma ti nah gŭ hlăk sĭt êmĭt hâo hưn kơ mnuih ƀuôn sang thâo boh mnga mơ̆ng lu gŏ sang dưi bi anăn sa krĭng pla mjing, snăn hdră ngă mơ̆ng grăp gŏ sang hmăi truh kơ klei đăo knang mbĭt. Tơdah sa gŏ sang yua mnơ̆ng dhơ̆ng amâo djŏ hdră kčah amâodah čih pioh kƀah sĭt, bruă tui duah leh anăn ba čhĭ boh mnga mơ̆ng dŭm gŏ sang mkăn ăt tuôm hŏng klei dleh. Kyua anăn, bruă mơ̆ng Êpul hgŭm amâo mâo mdei ôh bruă mtrŭt mjhar mnuih ƀuôn sang čih anăn, ƀiădah lŏ ƀuh klei tŭ dưn mơ̆ng bruă hrăm mbĭt pla mjing hluê sa hdră.

"Kơ êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma snăn nao hgŭm hlăm Êpul gĭt gai mơ̆ng să. Hŏng phung Khua êpul, K'iăng khua êpul leh anăn phung hgŭm hlăm Êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma ti dŭm alŭ ƀuôn ăt nao hgŭm hur har hlăm Êpul mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma yang ƀuôn ti dŭm alŭ ƀuôn čiăng ƀrư̆ ƀrư̆ mtô kơ ƀĭng ngă lŏ hma ăt msĕ mơh phung hgŭm mđĭ hĭn klei nao hgŭm hlăm dŭm hdră bi hgŭm ăt msĕ mơh hdră mkra mjing mơ̆ng knơ̆ng bruă leh anăn dŭm anôk bruă hrui blei."

Čiăng kơ mrô krĭng pla mjing klă sĭt jing kdrăp kriê dlăng bruă pla mjing, Gia Lai dôk mđing mkŏ mjing anôk bruă klei mrâo leh anăn bi mklă klei hâo hưn krĭng pla mjing. Mơ̆ng knhal jih mlan 8, Gia Lai pŏk ngă hdră mtô hluê ngă Hdră mtrŭn 36, mbĭt anăn ksiêm dlăng klei hâo hưn krĭng pla mjing boh durian, kphê. Anôk bruă mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma čar mĭn tĭng mtô bi hriăm ti 61 să, ƀuôn hgŭm mâo krĭng pla mjing dua mta ana anei. Truh hruê 9/9, 40 să, ƀuôn hgŭm dưi mtô bi hriăm; 37 alŭ wăl ba mdah hdră kčah, hlăm anăn 15 alŭ wăl mkŏ mjing êpul ngă bruă. Anôk bruă ăt mprăp 15 adŭ kơ êpul mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma êpul êya leh anăn ƀĭng ngă lŏ hma phŭn.

Leh 55 hruê hluê ngă Hdră mtrŭn 36, Gia Lai mkăp mrâo 43 mrô knăl krĭng pla mjing, mđĭ ênoh hưn mdah ti anôk bi kƀĭn truh 424 mrô. Mbĭt hŏng bruă mkăp mrô, čar dôk hrui mƀĭn klei hâo hưn kơ đang pla mjing leh anăn mnuih pla mjing čiăng mkăp kơ bruă tui duah phŭn agha. Nguyễn Thị Tố Chân, Kiăng Khua Knơ̆ng bruă Lŏ hma leh anăn Wăl hdĭp mda čar, brei thâo:

"Mta kñăm hmei kčah mtrŭn anăn jing klei čih pioh mơ̆ng krĭng pla mjing srăng jing tur knơ̆ng čiăng mkŏ mjing bruă tui duah phŭn agha, boh nik kơ dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng ară anei dôk mđing truh kơ anôk ba čhĭ kơ ala tač êngao ăt msĕ mơh klă mngač hlăm bruă tui duah phŭn agha kphê, čêñ hruê̆, durian leh anăn lu mta mnơ̆ng pla mkăn."

Dlăng mơ̆ng boh sĭt Gia Lai, Hdră mtrŭn 36 dôk pŏk êlan nao mrâo hŏng mrô krĭng pla mjing: bi hrŏ klei ngă hră mơar ƀiădah amâo bi hrŏ ôh klei čiăng kriê dlăng. Tơdah prăk ksiêm dlăng dưi bi ênưih, bruă klam mơ̆ng êpul hgŭm bruă, anôk bruă duh mkra leh anăn mnuih pla mjing ƀrư̆ brei klă hĭn; mơ̆ng čih pioh hră mơar ngă bruă, ksiêm dlăng mnơ̆ng dhơ̆ng ba yua truh kơ kriê dlăng hnơ̆ng mâo leh anăn tui duah phŭn agha.

Yuôm bhăn hĭn, anei jing tur knơ̆ng čiăng mkŏ wĭt bruă mkra mjing, bi mguôp dŭm ênhă điêt jing krĭng pla mjing sa anôk, hơĭt kjăp, mkăp djŏ hŏng klei čiăng mơ̆ng wăl anôk mnia mblei. Mơ̆ng klei čih pioh mơ̆ng grăp gŏ sang truh kơ klei čih pioh krĭng pla mjing, mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma truh kơ anôk bruă duh mkra, dŭm kdrêč bruă dôk dưi mkŏ čiăng kơ mrô amâo djŏ knŏng jing klei găl ba čhĭ, ƀiădah jing kdrăp mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, ênoh yuôm leh anăn ai bi ktưn mơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma Gia Lai.

Ơ ƀĭng dôk hmư̆! Hdră mtrŭn 36 pŏk leh hdră ngă bruă mrâo hlăm bruă mkăp mrô knăl krĭng pla mjing, mrô knăl anôk đŭng hruh. Ƀiădah mơ̆ng bruă đru kơ mnuih ƀuôn sang hưn mdah hlăm kdrăp điện tử truh kơ mkŏ mjing bruă pla mjing, bi hgŭm hŏng anôk bruă duh mkra čiăng mkăp djŏ hŏng klei čiăng mơ̆ng wăl anôk mnia mblei, ăt adôk lu bruă brei ngă. Ya klei dleh dlan ară anei leh anăn mơ̆ng kbiă hriê? Pô čih klei mrâo kơ kdrêč anei bi trông hŏng Lê Quốc Thanh, Khua Anôk mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma ala čar. Alum kơ ƀĭng dôk hmư̆ mđing hmư̆:

-Akâo kơ ih brei thâo! Mơ̆ng boh sĭt pŏk ngă ti dŭm alŭ wăl, ya jing anôk gun kpăk prŏng hĭn tơdah ƀĭng ngă lŏ hma čih anăn mrô krĭng pla mjing, boh nik klei čih hlăm kdrăp điện tử?

Lê Quốc Thanh: Ară anei klei dleh dlan, gun kpăk mơ̆ng mnuih ƀuôn sang ăt jing klei yăl dliê tơdah djŏ tuôm hŏng dŭm phần mềm kdrăp mrâo snăn ăt adôk mtŭk mtŭl. Êjai ngă hră mơar hlăm kdrăp điện tử, mnuih ƀuôn sang ka mưng ôh kyua anăn čiăng êdi klei đru klă anăp mơ̆ng êpul bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma amâodah êpul thơ̆ng kơ bruă gưl să. Dŭm sang hră hâo hưn amâodah klei găl kdrăp mrâo ti dŭm alŭ wăl dleh êdi hŏng mnuih ƀuôn sang, lu krĭng taih kbưi djŏ tuôm hŏng dŭm boh klei anei ăt adôk jing sa klei bi kpleh, kyuanăn čiăng êdi klei đru mơ̆ng phung knuă druh thơ̆ng kơ bruă ti alŭ wăl.

- Boh sĭt brei ƀuh lu alŭ wăl knŏng mđĭ hnơ̆ng tơdah yan hrui pĕ giăm truh. Snăn yan ngă hmăi djŏ si ngă kơ hdră mkăp leh anăn kriê dlăng mrô krĭng pla mjing?

Lê Quốc Thanh: Sĭt yơh msĕ snăn, khădah mâo klei gĭr ktưn ngă bruă mơ̆ng dŭm gưl, ƀiădah hŏng dŭm mta mnơ̆ng c̆iăng êdi mtam msĕ si durian, tơdah amâo mâo mkăp mtam ôh snăn dleh snăk dưi truh hŏng anôk mnia mblei, kyuanăn bi mtrŭt brei bruă ngă pral hĭn. Bi hŏng dŭm mta mnơ̆ng mkăn tơdah ka truh yan ôh snăn ăt mâo sa wưng ngă kơ dŭm alŭ wăl dôk guôn; khădah hdră êlan lehanăn hră mơar jih jang mnuih mâo sơăi leh ƀiădah kyua klei mtrŭt mjhar mơ̆ng yan adiê ka djŏ ôh snăn ăt mâo sa wưng msĕ snăn. Ngă truh kơ dŭm ana pla mjing truh leh wưng mtrŭt mđĭ snăn jih jang sa êpul, msĕ si ti Đăk Lăk mâo hdră 30 hruê mlam. Jih jang dŭm êpul nao hgŭm leh anăn iêo jak giăm păt čiăng jih čiăng đru kơ mnuih ƀuôn sang.

- Hŏng dŭm ana pla mjing dơ̆ng mŭt hlăm yan hrui êmiêt, snăn ya mta bruă alŭ wăl, leh anăn mnuih pla mjing c̆iăng mprăp mơ̆ng anôk, mơ̆ng hruê c̆iăng đăm lĕ hlăm klei kƀah hră mơar hlăm yan hrui êmiêt?

 Lê Quốc Thanh: Ară anei hmei akâo, kơ hră mơar ăt msĕ mơh klei mjuăt bi hriăm drei pŏk ngă leh hlăm ênhă prŏng snăk, phung knuă druh thơ̆ng kơ bruă leh anăn êpul mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma mprăp leh sơăi. Ƀiădah drei đăm ngă ngơi mang ôh, tơdah yan truh, ênoh hră mơar lu snăn klei ksiêm dlăng amâo mâo kjăp ôh. Hmei akâo leh anăn hmăng hmưi mơ̆ng ară anei brei lŏ dơ̆ng mtrŭt mđĭ hĭn, ngă bruă ktang hĭn, đăm lĕ ôh hlăm klei mjêč, ênoh hră mơar đĭ lu ƀiădah lŏ ngă êmưt kơ mnuih ƀuôn sang.

Tal dua, mtă kơ mnuih ƀuôn sang brei gĭr ktưn hĭn leh anăn yap anei jing klei găl tal êlâo čiăng kơ drei mŭt hlăm anôk mnia mblei, anei jing klei tŭ dưn klă mngač hŏng mnuih ƀuôn sang. Hmei hmăng hmưi leh bi klă mŭt hlăm anôk mnia mblei snăn brei mâo mrô krĭng pla mjing; čiăng mâo mrô krĭng pla mjing snăn brei ngă mtam mơ̆ng ară anei, đăm lui giăm truh kơ yan ba čhĭ snăn kơh bi kƀĭn ngă mrô krĭng pla mjing; hmei hmăng hmưi jih jang dŭm gưl brei mtrŭt mjhar mtam.

- Mâo mrô mrâo knŏng jing knhuang tal êlâo. Hluê si ih, si srăng ngă čiăng kơ lu krĭng pla mjing điêt bi hgŭm jing krĭng pla mjing hơĭt kjăp, mkăp djŏ hŏng hnơ̆ng čuăn leh anăn hră mơar mơ̆ng anôk bruă duh mkra?

Lê Quốc Thanh: Hŏng mrô knăl krĭng pla mjing, anăn mrâo knŏng jing klei găl tal êlâo. Čiăng bi mlih mrô knăl krĭng pla mjing jing krĭng pla mjing snăn brei drei bi klă klơ̆ng: krĭng pla mjing kơ hlei pô. Hmei mtă kơ dŭm anôk bruă duh mkra bi hgŭm hŏng bruă sang čư̆ êa alŭ wăl, hŏng ƀĭng ngă lŏ hma čiăng mkŏ mjing krĭng pla mjing kơ pô, kyua krĭng pla mjing jing klei hdĭp mơ̆ng anôk bruă duh mkra, dưi djăp ênoh čuăn leh anăn jih jang klei anôk bruă duh mkra čiăng. Hmei mbĭt hŏng dŭm anôk bruă duh mkra srăng bi siñê klă mngač: tơdah mâo mrô knăl krĭng pla mjing leh, bi mlih mrô knăl krĭng pla mjing jing krĭng pla mjing kơ hlei pô, kơ hlei anôk bruă duh mkra drei srăng klă mngač mơ̆ng akŏ mtam. Drei srăng mâo hnơ̆ng čuăn mkra mjing, mâo hdră mkra mjing, brei mkŏ wĭt lu mrô knăl krĭng pla mjing jing sa krĭng pla mjing prŏng čiăng ksiêm dlăng hrăm mbĭt; snăn kơh drei hơĭt ai tiê hŏng wăl anôk mnia mblei ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mâo klei čiăng lu hĭn.

-Lač jăk kơ ih.