Lâm Đồng jing alŭ wăl dôk mrô sa kluôm ala kơ ênhă kphê hŏng êbeh 328.000 ha, hnơ̆ng mâo êbeh 1 êklăk ton. Ƀiădah, ti lu krĭng pla mjing, bruă pruê hbâo, krih êa kơ ana ăt lu jing hluê si klei thâo, ka tĭng mkă djăp ênŭm kơ klei găl lăn leh anăn klei c̆iăng mnơ̆ng tŭ jăk mơ̆ng grăp đang war. Vũ Xuân Diện, ti Bảo Lộc, c̆ar Lâm Đồng, mâo leh dŭm pluh thŭn siă suôr hŏng ana kphê. Ƀiădah ăt msĕ hŏng lu mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma mkăn, bruă kriê dlăng đang war mơ̆ng gŏ sang ăt lu jing hluê si klei thâo:

“Mơ̆ng êlâo dih hmei ngă kphê jing mơ̆ng klei thâo mĭn yơh. Kriê dlăng ana kphê msĕ si hmei khăng jing hữu cơ ăt jing phŭn tal êlâo ƀiădah truh kơ dŭm trung vi lượng. Ară anei hlăm wăl anôk mnia mblei snăn hbâo pruê snăn djăp anôk, djăp mta”.

Anôk c̆hĭ mnia mâo lu mta hbâo pruê, ƀiădah klei yuôm bhăn jing ruah djŏ mta leh anăn pruê djŏ wưng. Tơdah amâo thâo klă ôh ya mta mnơ̆ng lăn kƀah, ya mta mnơ̆ng ana c̆iăng hlăm grăp wưng, bruă pruê hbâo ênưih lĕ hlăm klei êbeh mta anei, kƀah mta mkăn; mđĭ ênoh bi liê, amâo đru ana đĭ jing bi knar ôh. Anei ăt jing mta phŭn lu ƀĭng ngă lŏ hma c̆ang hmăng dưi đru ksiêm dlăng lăn c̆iăng mâo tur knơ̆ng kreh knhâo hlăm bruă kriê dlăng đang pla mjing. Ngô Xuân Nam, ti alŭ 1 Bảo Lộc, mâo 15 thŭn pla kphê, c̆ang hmăng:

“Lăn jăk, dlăng kriê wiê ênăk jăk snăn sĭt nik jing kphê srăng mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk. Kâo čang hmăng jing čar mkŏ mjing lu hdră nao ksiêm dlăng lăn. Dŭm anôk bruă duh mkra, phung kreh knhâo mđing si ngă hmei thâo ruah hbâo, thâo ruah ana mjeh”.

Mơ̆ng boh sĭt bruă pla mjing, Thái Như Hiệp, K'iăng khua Êpul hgŭm kphê Ca cao Việt Nam, lač snei, hŏng kphê Robusta, mta kñăm knhal tuič jing hnơ̆ng tŭ jăk. Ƀiădah, sa klei êdu kƀah ară anei jing bruă pruê hbâo leh anăn krih êa hlăm dŭm krĭng ăt dôk ngă hluê hdră mbĭt, hlăk êjai klei găl grăp đang war mdê mdê.

Nguyễn Thiện Chân, K'iăng khua anôk bruă pla mjing leh anăn răng mgang mnơ̆ng pla mjing, knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn wăl hdĭp mda čar Lâm Đồng, lač, brei mkŏ wĭt krĭng pla mjing leh anăn mâo klei hrăm mbĭt plah wah anôk bruă duh mkra hŏng mnuih ƀuôn sang:

“Brei drei mkŏ mjing krĭng pla mjing bi kƀĭn sa anôk, ba yua hdră mă bruă djŏ hŏng ênoh čuăn sa krĭng pla mjing sa hdră mă bruă. Hlăm anăn nao mbĭt hŏng mnuih ƀuôn sang brei jing knơ̆ng bruă. Knơ̆ng bruă brei hrăm mbĭt hŏng mnuih ƀuôn sang. Bi kơ knŭk kna srăng ba yua klei kreh knhâo, kdrăp mrâo mrang, ênưih hĭn mnuih ƀuôn sang khua thŭn ăt dưi ngă mơh”.

Hŏng krĭng kphê prŏng leh anăn hnơ̆ng mâo lu êdi dlông rŏng lăn, Việt Nam mâo lu klei găl čiăng mđĭ ênoh asăr Robusta. Ƀiădah čiăng bi mlih klei găl kơ hnơ̆ng mâo jing ênoh yuôm kơ hnơ̆ng tŭ jăk, brei mphŭn mơ̆ng đang pla mjing. Tơdah mnơ̆ng tŭ jăk dưi kriê dlăng djŏ guôp, ana kjăp hĭn, ba yua mnơ̆ng yua tŭ dưn hĭn, hnơ̆ng tŭ jăk asăr mâo tur knơ̆ng dưi mkra mđĭ leh anăn mnuih pla mjing ăt dưi bi hrŏ dŭm ênoh bi liê amâo čiăng.

Čiăng kơ kphê Robusta Việt Nam amâo djŏ knŏng krơ̆ng kjăp klei găl kơ hnơ̆ng mâo, ƀiădah lŏ ƀrư̆ ƀrư̆ mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn ênoh yuôm, klei yuôm bhăn jing brei bi mlih hdră dlăng kriê mnơ̆ng tŭ jăk kơ ana. Msĕ si hưn mthâo leh hlăm kdrêč tal êlâo hdră anei, ară anei iêo mthưr ƀĭng ngă lŏ hma leh anăn ƀĭng găp drei hmư̆ klei bi blŭ hrăm hŏng Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt, pô thơ̆ng kơ hdră mnêc̆ ngă bruă lŏ hma c̆iăng lŏ thâo dŭm hdră mnêc̆ mnơ̆ng tŭ jăk mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk asăr kphê Robusta.

- Ơ Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt, si ih ƀuh kơ lăn pla mjing kphê Robusta ti krĭng Lăn Dap Kngư?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Lăn dap kngư drei jing hlăm brô êbeh 61% lăn pla kphê jing lăn hrah bazan. Hlăm anăn jing lăn hrah kñĭ jing guôp hĭn kơ bruă pla mjing ana kphê Robusta. Khădah drei lač jing guôp, ƀiădah ƀiă snăk ñu mâo dŭm klei gun kpăk. Tal êlâo, drei ƀuh jing hnơ̆ng pH ƀiă, anăn jing lăn msăm. Klei gun kpăk tal dua lĕ jing krĭng kphê mơ̆ng drei mâo hnơ̆ng hữu cơ bi mlih lu êdi, mơ̆ng ƀun truh kơ mdrŏng, tui hluê hŏng hdră pla mjing leh anăn hdră pla mjing ăt msĕ mơh hdră msir drei dôk pla mjing. Leh anăn tal tlâo lĕ jing dŭm mta hlăm lăn. Dŭm mta yuôm bhăn mnuih ƀuôn sang yua yua msĕ si NPK, snăn hlăm anăn lân leh anăn kali jing B leh anăn K dưi jing hnơ̆ng kluôm lu snăk, ƀiădah mta ênưih lik, lân, Kali ênưih lik kơ ana c̆iăng ñu ƀiă lŏ wĭt jing jhat. Leh anăn kƀah mta chung vi lượng, dŭm mta ñu dưi ngă mđĭ hnơ̆ng mâo boh mnga leh anăn mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk kphê, ngă kơ kphê ñu jăk hĭn, hnơ̆ng tŭ jăk ñu lu hĭn, ñu ƀâo mngưi jăk hĭn, snăn hlăm anăn jing dŭm mta vi lượng ngă bruă klam jing yuôm bhăn snăk snăn ñu dôk kƀah.

-Ơ Nai prĭn, ana kphê Robusta hlăm klei dlăng kriê wiê ênăk kƀah dŭm mta vi lượng si ngă srăng hmăi truh kơ klei đĭ jing leh anăn hnơ̆ng jăk asăr kphê?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Kƀah mnơ̆ng tŭ jăk snăn truh kơ klei jing ana kphê ƀiă mboh dŭm mta mnơ̆ng tŭ jăk amâo mâo djăp ôh. Tal dua jing ana kphê kƀah mnơ̆ng tŭ jăk snăn bi hrŏ klei dưi kdơ̆ng hŏng dŭm mta mnơ̆ng ngă leh anăn ñu djŏ mnơ̆ng ngă lu hĭn. Leh anăn tal tlâo jing srăng ngă hnơ̆ng jăk asăr kphê ñu awăt kyua ñu hmăi djŏ mnơ̆ng ngă snăn hnơ̆ng jăk ñu amâo lŏ djăp ôh klei c̆iăng drei c̆ang hmăng. Leh anăn anei jing dŭm klei hmăi kjham kơ hnơ̆ng mâo boh mnga leh anăn hnơ̆ng tŭ jăk mơ̆ng asăr kphê drei.

- Ơ Nai prĭn, si ngă klei tŭ dưn mơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk hŏng hnơ̆ng boh mnga leh anăn boh nik jing hnơ̆ng tŭ jăk asăr kphê Robusta? Mnuih pla mjing brei thâo săng leh anăn mkăp dŭm mta mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn dŭm mta vi lượng kơ ana msĕ si c̆iăng rơ̆ng hnơ̆ng boh mnga, mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk, mnâo mnañ kphê?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Brei drei thâo săng kơ mnơ̆ng tŭ jăk kơ ana kphê leh anăn si klei c̆iăng kơ mnơ̆ng tŭ jăk anăn kơ hnơ̆ng tŭ jăk kphê snăn kơh drei thâo hdră drei mkăp brei. Tinei mnuih ƀuôn sang kreh yua hbâo NPK. Snăn N snăn hmăi kơ dŭm hormones, dŭm mta mnơ̆ng ngă kơ ana kphê mâo hnơ̆ng boh leh anăn hnơ̆ng protein hlăm asăr kphê ñu lu jing hnơ̆ng tŭ jăk ñu jăk. Lân hmăi truh kơ klei ksă leh anăn tơdah drei kƀah lân snăn ksă ñu amâo mâo bi knar ôh mnuih ƀuôn sang pĕ amâo mâo djăp leh anăn pĕ lu blư̆ leh anăn hnơ̆ng jăk amâo mâo bi knar ôh snăn mkra mjing, mkra mjing ñu ăt kăn djăp hnơ̆ng jăk lei. Kali hmăi truh kơ hnơ̆ng jăk boh asăr ñu ktrŏ hĭn. Leh anăn dŭm mta mkăn msĕ si dŭm mta mnơ̆ng bi lŭk vi lượng snăn hmăi truh kơ amino acid, kơ hnơ̆ng ƀâo mngưi, dŭm mta ƀâo mngưi hlăm asăr kphê. Tơdah kƀah dŭm mta anei ngă kơ arăng hrui pĕ, arăng mkra mjing snăn hdră mjing mmao leh anăn mjing mnâo ƀâo mngưi hlăm kphê hrŏ trŭn.

-Ơ Nai prĭn, si srăng ngă c̆iăng kơ mnuih pla mjing dưi pruê djŏ mta hbâo ana pla mjing c̆iăng?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Drei bi nao mkă dlăng lăn. Anăn yơh jing hdră jăk hĭn c̆iăng đru kơ mnuih ƀuôn sang dưm hbâo djŏ guôp. Leh anăn dưm hbâo djŏ guôp anăn jing dưm hbâo djŏ guôp hŏng krĭng pla mjing drei, hŏng lăn ti drei. Sa mta hbâo drei, tơdah drei dưm bi knar jih amâo mâo djŏ guôp ôh. Ƀiădah tơdah drei bi kƀĭn mbĭt, drei nao mkă dlăng lăn hlăm grăp kdrêc̆ snăn drei srăng ƀuh jing drei dưm hluê hnơ̆ng mkă dlăng lăn. Msĕ snăn yơh ngă mkă dlăng lăn snăn msĕ si drei nao mkă dlăng kơ lăn. Leh anăn boh tŭ dưn anăn đru kơ drei thâo jing lăn drei ya mta djŏ guôp, ya mta ka djŏ guôp, ya mta c̆iăng thiăm mbŏ leh anăn ya mta êbeh leh.

-Ơ Nai prĭn, ya ngă bruă pruê hbâo kơ kphê c̆iăng bi tui hluê hŏng thŭn ana, hnơ̆ng mâo boh mnga leh anăn boh tŭ klei ksiêm dlăng lăn, hrô kơ ba yua sa hdră pruê kơ jih jang đang kphê?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Wưng drei mrâo pla drei pruê mdê. Wưng thŭn pla tal êlâo drei pruê mdê, tal 2, tal 3 drei pruê mdê. mmông mnia mblei drei pruê mdê. Msĕ snăn yơh tơ drei pruê hluê thŭn pla, drei pruê hluê hnơ̆ng boh mnga drei čiăng čiăng leh anăn drei bi pruê hluê si krĭng lăn drei dôk pla mjing hŏng hdră jing drei bi mkă dlăng lăn. Leh anăn drei bi thâo yơh ana kphê ñu čiăng dŭm mta mnơ̆ng mbĭt vi lượng, grăp 1 ha jing dŭm. Leh anăn tơdah mkă dlăng lăn drei ƀuh ñu djăp mơ̆, tơdah kƀah snăn drei lŏ thiăm mbŏ, tơdah êbeh snăn drei amâo guôn thiăm mbŏ ôh. Snăn tơdah drei amâo mâo ôh hră anei, drei amâo mâo ôh klei ngă bruă anei snăn drei amâo mâo djŏ guôp ôh.

- Ơ Nai prĭn, ya ngă hŏng ana kphê Robusta, amâo mâo dưi ba yua ôh sa hnơ̆ng NPK, ƀiădah brei bi kna hbâo hluê si grăp wưng, leh anăn si klei anei hmăi kơ hnơ̆ng tŭ jăk boh leh anăn mnâo mnañ kphê?

Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt: Brei drei thâo săng hĭn kơ klei bi mguôp plah wah mnơ̆ng tŭ jăk, hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn dŭm hnơ̆ng tŭ jăk asăr kphê Robusta. Tơdah drei pruê bi knar NPK snăn drei bi knar hluê si grăp wưng. Êlâo kơ bi mnga mdê, leh hrui pĕ mdê, rông boh mdê. Msĕ snăn snăn grăp wưng snăn klei bi knar ñu mdê mdê. Tơdah drei knŏng yua sa hdră bi knar jing hnơ̆ng 1, 2, 1 amâodah 3, 1, 3 snăn ñu ba klei yăl dliê jing amâo djŏ ya wưng ñu čiăng hnơ̆ng anăn. Klei drei čiăng jing drei pruê djŏ pruê djăp leh anăn pruê bi djŏ wưng.

- Lač jăk kơ Nai prĭn Lê Hoàng Kiệt, pô thơ̆ng kơ hdră mnêc̆ ngă bruă lŏ hma kyua klei bi blŭ hrăm anei!