Mơ̆ng thŭn 2023, Anôk mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma čar Khánh Hòa bi hgŭm hŏng anôk bruă lŏ hma kdriêk Khánh Vĩnh (hđăp) pŏk ngă gru hmô rông bê ana mđai, mjing krĭng pla mjing mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê wăl mnơ̆ng hdĭp. Dua gŏ sang ti să Khánh Trung leh anăn să Khánh Phú nao hgŭm hlăm gru hmô mtrŭt mjhar bruă ngă lŏ hma hŏng ênoh jih jang 105 drei bê mjeh.

Hdră bruă mâo Anôk bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma čar Khánh Hòa đru 70% bê mjeh, mnơ̆ng yua leh anăn knuă druh thơ̆ng kơ bruă nao truh ti war rông, anôk bi hriăm hdră mnêč. Ti să Trung Khánh Vĩnh, gŏ sang Triệu Đức Phấn, mnuih djuê ana Tày, dưi đru 63 drei bê, lu jing bê ana mđai.

Êlâo dih, gŏ sang ayŏng Phấn pla boh kruê dŭng ti ênhă êbeh 2 ha. Tơdah nao hgŭm hlăm gru hmô, ñu bi mlih ba rông bê ana mđai, ba yua kdrăn rơ̆k čŏng mâo leh anăn lăn huâng ngă mnơ̆ng ƀơ̆ng.

 Leh wưng pŏk ngă, êpul bê bi mưng, đĭ prŏng jăk hŏng klei găl čŏng mâo ti krĭng čư̆ čhiăng Khánh Hòa, lu bê ana mđai leh. Hŏng Phấn, mta kñăm amâo mdei ti bruă mđĭ kyar êpul bê ƀiădah lŏ mđing truh kơ bruă mkŏ mjing anôk rông mnơ̆ng mguôp hŏng bruă drông tuê.

“Gŏ sang rông bê mđĭ kyar mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê lăn mnga êa mơak, mjing anôk mkăp mnơ̆ng dhơ̆ng ti anôk pô. Dŭm drei bê mâo mđai jăk. Đang war pô mâo boh kruĕ dŭng, mâo kyâo akasi, grăp mta ƀiă. Êdei anăp tơdah êpul bê đĭ kyar, kâo srăng pŏk mlar jing đang war, ngă anôk drông tuê hiu čhưn dlăng”.

Ti anôk bi trông "Hdră êlan mđĭ kyar bruă rông mnơ̆ng djŏ guôp hŏng klei bi mlih yan adiê, mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê", phung thơ̆ng kơ bruă lač, mđĭ kyar bruă rông mnơ̆ng hlăm klei yan adiê amâo mâo găl jăk brei mguôp hŏng ênoh yuôm alŭ wăl, ba yua kdrăp mrâo leh anăn boh nik bi mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê. Snăn, ƀĭng ngă lŏ hma amâo djŏ knŏng čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng ƀiădah lŏ ba klei tui ksiêm, klei yăl dliê, dhar kreh mguôp hŏng krĭng lăn.

Nai prĭn Đặng Quý Nhân, Anôk bruă gĭt gai krĭng ƀuôn sang mrâo gưl dlông tĭng dlăng, dôk mâo klei bi mlih mơ̆ng bruă lŏ hma jing bruă duh mkra lŏ hma hŏng lu gru hmô OCOP tŭ jing. Hluê si Nhân, hŏng čar mâo bruă hiu čhưn ênguê đĭ kyar msĕ si Khánh Hòa, klei găl čiăng mđĭ kyar bruă duh mkra lŏ hma ƀrư̆ prŏng, ƀiădah brei ba yua djŏ hdră.

"Čiăng kơ dŭm alŭ wăl mđĭ lar boh tŭ yuôm alŭ wăl, mjing boh tŭ yuôm đĭ, dŭm anôk bruă duh mkra brei mlih mrâo mbruă, mkra mlih mnơ̆ng dhơ̆ng, hruh đŭng, čih anăn knăl leh anăn m ƀlir mnơ̆ng dhơ̆ng hŏng klei yăl dliê phŭn agha, anak mnuih alŭ wăl. Phung tuê amâo djŏ knŏng blei mnơ̆ng dhơ̆ng mâo knhuah mdê hjăn, ba sa kdrêč klei tui ksiêm, sa klei mgei ai tiê bi mguôp leh anăn klei anăn ngă kơ diñu čiăng lŏ wĭt".

Hŏng Khánh Hòa, klei găl čiăng mkŏ mjing dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng msĕ snăn jing prŏng êdi. 8 mlan thŭn 2026, čar drông êbeh 18 êklăk gưl čô tuê, đĭ 40 % mkă hŏng wưng anei thŭn dih; tuê ala tač êngao mâo hlăm brô 6.3 êklăk gưl čô, đĭ giăm 70%; hnư hrui wĭt bruă hiu čhưn ênguê mâo 60 êbâo êklai prăk, đĭ 20%.

Bruă hiu čhưn ênguê dôk jing sa boh kdrŭt yuôm bhăn kơ klei đĭ kyar mơ̆ng čar. Khădah snăn, ênoh tuê lu ăt ba klei čiăng bi lu jơr mnơ̆ng dhơ̆ng, pŏk mlar wăl anôk hiu čhưn ênguê leh anăn mđĭ klei dưi bi liê, tui ksiêm mơ̆ng phung tuê. Anei jing klei găl čiăng kơ bruă lŏ hma, rông mnơ̆ng leh anăn dŭm boh tŭ yuôm dhar kreh alŭ wăl nao hgŭm êlam hĭn hlăm hdră ênoh yuôm hiu čhưn ênguê. Tơdah phung tuê dưi nao ti đang pla mjing, lông rông mnơ̆ng, ƀơ̆ng mnơ̆ng lŏ hma leh anăn ksiêm dlăng kơ dhar kreh, mnuih ƀuôn sang krĭng ƀuôn sang, krĭng čư̆ čhiăng srăng mâo thiăm hnư hrui wĭt ti krĭng lăn leh anăn mnơ̆ng dhơ̆ng pô.

Klei gun kpăk ară anei jing hnơ̆ng mkra mjing adôk điêt, klei bi hgŭm plah wah ƀĭng ngă lŏ hma, anôk bruă hiu čhưn ênguê leh anăn anôk bruă atăt tuê hiu čhưn ênguê ka kjăp; anôk bruă nah gŭ, mnuih mă bruă leh anăn klei thâo mkŏ mjing hdră hiu čhưn ênguê ti krĭng ƀuôn sang, krĭng čư̆ čhiăng adôk kƀah.

Kyua anăn, mkŏ wĭt bruă lŏ hma hluê hdră mjing lu boh tŭ yuôm hĭn hlăm sa ênhă pla mjing amâo djŏ knŏng bi mlih mnơ̆ng pla, mnơ̆ng rông, ƀiădah lŏ jing bi mlih hdră mkŏ mjing bruă pla mjing, mkŏ hŏng anôk mnia mblei leh anăn ba yua wăl anôk, dhar kreh. Anei ăt jing hdră čiăng kơ boh tŭ dưn mơ̆ng bruă mđĭ kyar hiu čhưn ênguê lar bra hĭn, mjing hdră duh ƀơ̆ng mrâo leh anăn mđĭ boh tŭ yuôm bruă duh mkra ti krĭng ƀuôn sang, krĭng čư̆ čhiăng.

K'iăng nai prŏng - nai prĭn Lê Chí Công, Khua Anôk bruă hiu čhưn ênguê, Sang hră gưl prŏng Nha Trang, lač bruă lŏ hma mtah leh anăn mnơ̆ng dhơ̆ng doh jing mta phŭn yuôm bhăn mkŏ mjing mnơ̆ng dhơ̆ng hiu čhưn ênguê. Hluê si ñu, čiăng mđĭ kyar hiu čhưn ênguê mtah, êlâo hĭn brei mjing mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma mtah.

"Čiăng mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê mtah snăn brei mđĭ kyar dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma mtah êlâo. Klei thâo săng êpul êya ăt brei mtah mơh. Dŭm alŭ wăl tŭ jing ngă jăk bruă anăn msĕ si bi hrŏ jih hnơ̆ng ba yua dŭm mta êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing, bi hrŏ jih hnơ̆ng ba yua hruh ksu. Anăn jing dŭm hdră đru mguôp mkŏ mjing gru hmô bruă lŏ hma mtah, mnơ̆ng dhơ̆ng mtah, anăn jing klei yăl dliê mơ̆ng klei bi mguôp boh tŭ dưn".

Bruă lŏ hma mtah kyua anăn amâo djŏ knŏng jing klei čiăng mơ̆ng bruă mkra mjing ƀiădah lŏ jing klei găl čiăng mkŏ mjing dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng hiu čhưn ênguê mâo klei đua klam, djŏ guôp hŏng hdră tui ksiêm leh anăn đĭ kyar hơĭt kjăp.

Mơ̆ng sa gru hmô rông bê ti krĭng čư̆ čhiăng, klei yăl dliê hlăk dưi pŏk mlar jing hdră mđĭ kyar bruă lŏ hma lu ênoh yuôm, hlăm anăn bruă pla mjing, tui ksiêm leh anăn dhar kreh alŭ wăl mbĭt mkŏ mjing ênoh yuôm. Hlăm boh klei hiu čhưn ênguê jing tur knơ̆ng yuôm bhăn mơ̆ng bruă duh mkra Khánh Hòa, ba bruă lŏ hma hlăm hdră ênoh yuôm bruă hiu čhưn ênguê lŏ pŏk êlan bi mlih hdră mkŏ dăp bruă duh mkra ti krĭng ƀuôn sang: mơ̆ng bruă pla mjing hjăn jing bi mguôp bruă pla mjing hŏng bruă hiu čhưn ênguê, tui ksiêm leh anăn dhar kreh. Snăn si hdră mtrŭt mjhar bruă lŏ hma dưi nao hgŭm hlăm hdră anei? K’iăng nai prŏng, nai prĭn Lê Quốc Thanh, khua kiă kriê anôk bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma ala čar, lač kơ klei anei:

- Ơ K’iăng nai prŏng - nai prĭn Lê Quốc Thanh, bruă bi mguôp rông mnơ̆ng, pla mjing hŏng bruă hiu čhưn ênguê dưi mkŏ mjing thiăm dŭm boh tŭ dưn kơ mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma?

K’iăng nai prŏng - nai prĭn Lê Quốc Thanh: Hŏng ai tiê ti anôk mâo ƀĭng ngă lŏ hma, ti anôk mâo bruă pla mjing, ti anôk dưi mkŏ mjing leh anăn mđĭ kyar dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng bruă lŏ hma snăn tinăn mâo bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma. Ară anei, hmei dôk mtrŭt mđĭ ktang hĭn bruă mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê bruă lŏ hma. Kyua tơ drei knŏng hriê hiu čhưn hŏng wăl anôk jăk siam, hŏng mnơ̆ng dhơ̆ng snăn ka djăp ôh klei čiăng ară anei. Phung tuê hiu čhưn dôk čang hmăng dưi ƀuh klei mdê hjăn, klei jăk siam hlăm hdră pla mjing. Êpul mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma dưi đru kơ anôk bruă hiu čhưn ênguê ba phung tuê truh hŏng dŭm đang pla mjing, nao hgŭm hlăm dŭm bruă lông ngă, bi mguôp hŏng ƀĭng ngă lŏ hma; đru kơ phung tuê thâo săng hĭn kơ hdră pla mjing, bruă knuă leh anăn dŭm bruă hlăm đang pla mjing mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma. Mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma dưi jing êpul mkŏ jăk plah wah phung pla mjing hŏng phung tuê hiu čhưn ênguê. Tơdah dưi mjing bruă lŏ hma lu ênoh yuôm hluê hŏng dŭm bruă hiu čhưn ênguê bruă lŏ hma, anei jing hdră dưi ba wĭt lu ênoh yuôm hĭn kơ phung pla mjing.

-Hŏng Khánh Hòa leh anăn krĭng kwar Krah - Lăn Dap Kngư, tui si ih, ya mta klei găl dưi ba yua pioh mđĭ kyar dŭm gru hmô rông mnơ̆ng, pla mjing mguôp hŏng bruă hiu čhưn ênguê?

K’iăng nai prŏng - nai prĭn Lê Quốc Thanh: Kâo lac̆ hŏng krĭng Lăn Dap Kngư - kwar Krah, hlăm sa alŭ wăl ăt dưi mtrŭt mđĭ dŭm bruă hiu c̆hưn ênguê.Msĕ si drei dôk ti c̆ar Khánh Hòa. Êlâo dih, tơdah lac̆ kơ Khánh Hòa, drei kreh thâo kơ dŭm hang ksĭ siam. Ƀiădah ară anei, drei ăt brei thâo Khánh Hòa mâo dŭm krĭng lăn thu krô, mâo dŭm đang war rông bê, êmô siam snăk, djŏ guôp êdi pioh mđĭ kyar dŭm bruă hiu c̆hưn ênguê. Sĭt hlăm sa alŭ wăl dưi ba yua dŭm klei găl anei c̆iăng bi lu jơr mnơ̆ng dhơ̆ng hiu c̆hưn ênguê. Boh nik, kwar Krah leh anăn Lăn Dap Kngư mâo klei lu jơr kơ djuê ana, dhar kreh, wăl anôk leh anăn dŭm hdră mkra mjing. Anei jing dŭm klei găl dưi ba yua thiăm čiăng mđĭ ênoh yuôm kơ bruă lŏ hma leh anăn mjing klei iêo jak kơ phung tuê hiu čhưn ênguê.

-Mơ̆ng čar Khánh Hòa truh ti krĭng kwar Krah - Lăn Dap Kngư, hluê si ih si srăng thâo kral leh anăn mđĭ lar dŭm klei găl mdê hjăn kơ lăn adiê, bruă mkra mjing, dhar kreh leh anăn hdră pla mjing mơ̆ng đưm čiăng mkŏ mjing dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng hiu čhưn ênguê mdê hjăn, mbĭt anăn mđĭ ênoh yuôm kơ bruă lŏ hma?

K’iăng nai prŏng - nai prĭn Lê Quốc Thanh: Bruă tal êlâo jing brei drei bi mklă dŭm klei ruah yuôm bhăn, boh nik brei thâo pô mâo ya mta: pla mjing jing ya mta, rông mnơ̆ng jing ya mta, kan hdang jing ya mta. Mơ̆ng anăn, grăp mta bruă bi mklă dŭm mta phŭn yuôm bhăn čiăng ba yua. Sitôhmô, hŏng Khánh Hòa, êngao kơ êa ksĭ, drei dưi bi mklă thiăm krĭng thu krô Ninh Thuận êlâo dih. Tinăn mâo êpul êmô, êpul bê leh anăn dŭm krĭng lăn mâo lu mnuih čang hmăng dưi nao truh ti châu Phi čiăng dlăng. Klă sĭt dưi mjing dŭm krĭng lăn ti Ninh Thuận, krĭng Phan Rang - Tháp Chàm, jing sa wăl anôk tui ksiêm mdê hjăn mơ̆ng krĭng lăn thu msĕ si Afrĭk hlăm krĭng kwar Krah. Brei drei thâo ba yua dŭm klei găl mâo ti alŭ wăl. Ti krĭng Dhŭng kwar Krah - Lăn Dap Kngư mâo lu mnuih ƀuôn sang djuê ƀiă ti dŭm krĭng čư̆ čhiăng, mâo wăl anôk siam mdê hjăn. Boh nik, brei drei ba yua jăk hĭn dhar kreh, hdră mnêč mâo leh lehanăn hdră duh mkra pla mjing mơ̆ng grăp êpul êya, grăp krĭng kwar čiăng mjing dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng mrâo, mdê hĭn, jăk hĭn hŏng phung tuê hiu čhưn ênguê.

-Lač jăk kơ ih!

 Bi mguôp bruă rông mnơ̆ng, pla mjing hŏng bruă hiu čhưn ênguê amâo djŏ knŏng đru kơ ƀĭng ngă lŏ hma mâo thiăm hnư hrui wĭt, ƀiădah lŏ pŏk mlar wăl anôk leh anăn ênoh yuôm mơ̆ng bruă hiu čhưn ênguê. Hŏng Khánh Hòa, ba yua djŏ klei găl grăp krĭng, mkŏ mjing bruă pla mjing mtah, mguôp bruă lŏ hma hŏng bruă nah tluôn leh anăn dhar kreh srăng đru mtrŭt mđĭ bruă lŏ hma lu ênoh yuôm, mkŏ wĭt bruă duh mkra krĭng ƀuôn sang hluê hdră kjăp.