Ti ƀuôn hgŭm Ea Wer, čar Dak Lak, Trần Văn Hai tuôm rŭng răng êjai lăn pla mjing ƀrư̆ hruê ƀrư̆ khăng khăng, mnơ̆ng pla đĭ jing amâo jăk. Hbâo hoá học đru kơ ana pla mjing lŏ krŭ wĭt pral ƀiădah klei tŭ dưn amâo mâo sui ôh. Mơ̆ng klei thâo hriăm mơ̆ng dŭm mmông kah mbha hdră mnêč leh anăn čŏng pô ksiêm duah, ñu mphŭn hrui mă djah djâo mơ̆ng bruă lŏ hma, bi lŭk mkra mjing vi sinh čiăng mđam jing hbâo brŭ, lŏ pruê kơ đang pla mjing. Hŏng ayŏng Hai, klei bi mlih prŏng hĭn amâo djŏ knŏng mkiêt mkriêm prăk bi liê ôh ƀiădah lăn pô dôk ƀrư̆ hruê ƀrư̆ êbhuc̆ hĭn, krơ̆ng hnơ̆ng h'ăp sui hĭn, ana pla mjing jăk hĭn:

“Kâo ƀuh jing djŏ guôp êdi. Ară anei drei pruê hbâo anei snăn srăng mkiêt mkriêm hĭn hbâo brŭ leh anăn hbâo hoá học lu. Kyua ñu ăt msĕ hŏng hbâo brŭ mơh ƀiădah ñu srăng êlưih hĭn. Ƀiădah lač kluôm jing ñu jăk mâo sui hĭn. Sa thŭn drei knŏng pruê sa blư̆ đuč, pruê sa blư̆ hŏng hbâo anei leh anăn thiăm ƀiă hbâo hoá học dơ̆ng yơh, jing ana jăk leh amâo lŏ guôn pruê lu mta mnơ̆ng ôh.”

Ăt mđing ba yua mnơ̆ng mâo hlăm alŭ wăl, ayŏng Đặng Văn Huy ti să Quảng Phú ruah msir mkra adhan kyâo, hla krô leh khăt mkra đang pla mjing, čuh dŭm mnơ̆ng djah hlăm ƀlŭng hŭl. Êwa čuh ayŏng bi lik jing êa, yua čiăng suôt hĕ mnơ̆ng dhơ̆ng hdĭp điêt. Čuah leh čuh hŭl, dưi lŏ pruê kơ mnơ̆ng pla.

"Leh pui ƀơ̆ng êmưt, mphŭn mâo asăp, lŏ pia jing carbon, snăn ñu srăng suôt đuê̆ hluăt. Hlăm klei anăn, ñu srăng bi êkŏ dŭm mta êa mil, mnuih ƀuôn sang pia jing hắc ín. Mta anăn dưi bi lŭk hŏng êa čiăng krih kơ ana boh kroh, čiăng suôt đuê̆ hluăt. Hlăk dôk čuh kƀah êwa snăn ñu srăng dưi mâo hbâo biochar. Hbâo biochar anăn lŏ pruê mtam kơ mnơ̆ng pla. Ênoh bi liê ƀiă snăk, sa ha knŏng yua mă sa giêt msĕ snei amâodah dua giêt. Sa giêt msĕ snei snăn mkra mjing knŏng hlăm brô 6 êklăk prăk truh 10 êklăk prăk.

Mơ̆ng dŭm hdră ngă ti đang war, mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma hlăk ƀrư̆ ƀrư̆ jing mta mnơ̆ng tŭ dưn, bi lăn dưi dlăng jing mnơ̆ng mkra mjing čiăng kriê dlăng sui thŭn.

Nai prĭn Phạm Công Trí, pô thơ̆ng kơ bruă pla mjing hŏng klei kjăp, tĭng dlăng bruă mghaih msir djah djâo ti phŭn, dưn yua djah djâo hŏng vi sinh bi êdah bruă klam mơ̆ng mnuih pla mjing hŏng wăl hdĭp mda, mbĭt anăn jing mta phŭn mơ̆ng bruă lŏ hma wĭt rŭ mjing. Hŏng hdră čuh hŏng ai angĭn mâo klei ksiêm dlăng, ayŏng Trí mñă brei ngă djŏ hdră čiăng bi hrŏ klei čhŏ djhan leh anăn hmăi kơ wăl hdĭp mda.

"Čuh hŏng sa hdră mâo klei ksiêm dlăng, hŏng hdră ngă djŏ snăn dưi mghaih msir klei bi kdơ̆ng hŏng mnơ̆ng hdĭp đơđiêt, bi kdơ̆ng, ngă kơ klei đĭ jing, klei hdĭp mơ̆ng lu mta mnơ̆ng hdĭp đơđiêt amâodah mmao jhat bi kdơ̆ng, bi rai. Kyua anăn ñu dưi răng mgang mnơ̆ng pla mjing ƀiădah ăt amâo hmăi truh kơ anak mnuih. Khădah snăn, brei drei mđing ba yua djŏ guôp čiăng ñĕ kơ klei hmăi truh kơ wăl hdĭp mda amâodah čhŏ djhan. Bruă msir mghaih djah djâo ti phŭn amâodah msir mghaih djah djâo mơ̆ng bruă lŏ hma hŏng vi sinh bi êdah bruă klam leh anăn klei mĭn hlăm hdră ngă bruă mtah. Anei jing sa hlăm dŭm ênoh čuăn phŭn mơ̆ng bruă duh mkra kluôm, bruă duh mkra lŏ hma leh anăn wăl hdĭp mda ară anei.”

Dŭm klei bi mlih mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma djŏ guôp hŏng hdră êlan mđĭ kyar bruă lŏ hma wăl hdĭp mda, dar, bi hrŏ êwa jhat mơ̆ng čar Dak Lak. Anei ăt jing klei găl yuôm bhăn čiăng mkŏ mjing dŭm krĭng pla mjing djŏ hŏng klei čiăng ƀrư̆ hruê ƀrư̆ lu mơ̆ng wăl anôk mnia mblei.

 Mta hữu cơ mâo bruă klam yuôm bhăn hlăm bruă krơ̆ng hnơ̆ng jăk, mkra mđĭ klei tŭ dưn leh anăn klei dưi krơ̆ng êa, krơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk mơ̆ng lăn. Hŏng dŭm đang kphê ti Dak Lak, sui hŏng anei lu mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma ba yua rơ̆k čŏng mâo, ana êtak êbai leh anăn djah djâo ti đang war jing hdră msir klă sĭt, mkiêt mkriêm prăk bi liê, đru mguôp bi hrŏ klei toh hroh lăn leh anăn mđing truh kơ bruă pla mjing hơĭt kjăp. Čiăng thâo săng hĭn kơ bruă klam mơ̆ng rơ̆k čŏng mâo hŏng klei suaih pral kơ lăn, pô čih klei mrâo kơ kdrêč anei bi trông hŏng Pô thơ̆ng kơ bruă lŏ hma Mai Văn Thông kơ klei anei.

- Akâo kơ ih brei thâo, si klei tŭ dưn mơ̆ng hbâo brŭ hữu cơ hŏng hnơ̆ng jăk lăn, leh anăn klei dưi krơ̆ng êa, krơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk hlăm bruă pla mjing?

Mai Văn Thông: Mta hữu cơ mâo bruă klam yuôm bhăn êdi hŏng lăn pla mjing ngă lŏ hma. Hlăm lăn, mta hữu cơ găn hlăm dua mta bruă phŭn jing khoáng hóa leh anăn mùn hóa. Bruă khoáng hóa đru bi kbiă dŭm mta mnơ̆ng tŭ jăk mkăp kơ mnơ̆ng pla; bi bruă mùn hóa mjing mta mùn, mâo mta phŭn lu mta, hlăm anăn mâo dŭm mta yuôm bhăn msĕ si axit humic.

Mnơ̆ng brŭ mâo klei dưi hrip, krơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn bi kbiă ƀrư̆ ƀrư̆ čiăng kơ mnơ̆ng pla yua ƀơ̆ng. Kyua anăn, mnơ̆ng brŭ đru mkra mđĭ hnơ̆ng jăk, mđĭ klei dưi krơ̆ng êa, krơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn đru kơ lăn êbhuc̆ hĭn. Lăn mâo hnơ̆ng jăk ăt mjing klei găl kơ êwa angĭn mŭt, agha đĭ jing, đru kơ ana đĭ jing ktang.

 - C̆iăng lŏ mbŏ mnơ̆ng hữu cơ , krŭ wĭt klei jăk kơ lăn amâo mâo liê lu prăk blei hbâo brŭ mơ̆ng êngao ôh, mnuih pla kphê ya mta mnơ̆ng c̆ŏng mâo hlăm đang war pô dưi ba yua?

Mai Văn Thông: Mâo lu hdră mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk kơ lăn, ƀiădah sa hlăm dŭm hdră ênưih hĭn leh anăn êlưih hĭn jing krơ̆ng kjăp rơ̆k ktơ̆k hlăm đang kphê. Hrô kơ bi mdjiê rơ̆k amâo dah blei mnơ̆ng mơ̆ng anôk mkăn ba wĭt, mnuih ƀuôn sang dưi lui rơ̆k đĭ jing, leh kơ anăn khăt leh anăn ba yua rơ̆k anăn jing hbâo brŭ, mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk kơ lăn.

Tơdah dưi kriê dlăng jăk, rơ̆k tơ̆k čăt jing đru bi hrŏ klei klưh hroh lăn hlăm yan hjan, bi hrŏ klei hram êa hlăm yan bhang, mbĭt anăn krơ̆ng mnơ̆ng dhơ̆ng hdĭp leh anăn mnơ̆ng tŭ jăk hlăm lăn. Adhan anei lŏ mjing wăl anôk jăk găl kơ mnơ̆ng dhơ̆ng hdĭp hlăm lăn đĭ jing, bi mguôp hŏng agha hlăm bruă bi mlih leh anăn mkăp mnơ̆ng tŭ jăk kơ mnơ̆ng pla.

Bruă rơ̆ng bi mâo lăn pla čăt rơ̆k hlăm wưng sui ăt dưi đru mguôp mkra mđĭ dŭm klei tŭ dưn mơ̆ng lăn, hlăm anăn mâo hnơ̆ng pH, tui hluê klei pla mjing. Tơdah lăn mâo klei găl jăk hĭn, mnơ̆ng pla ăt găl ênưih hĭn hlăm bruă hrip mă mnơ̆ng tŭ jăk. Mbĭt anăn, kriê dlăng lăn pla djŏ guôp lŏ đru bi hrŏ klei hluăt lăn ngă. Kơ hdră mnêc̆ ngă bruă, tơdah rơ̆k đĭ dlông hlăm brô 60 cm, mnuih ƀuôn sang drei dưi c̆ŏng c̆ŭr mă knăt, lui phŭn hlăm brô 10 cm. Kdrêc̆ rơ̆k leh jah dưi pioh hlăm gŭ lăn c̆iăng bi mbrŭ, mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn mjing êyui mgang kơ lăn.

-Hlăm đang kphê ti Daklak kreh mâo dŭm mta rơ̆k msĕ si klang kleh leha năn ana rơ̆k êtak. Dŭm mta ana anei si klei tŭ dưn mâo hŏng bruă mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk, mkra mđĭ lăn leh anăn răng mgang đang war?

Mai Văn Thông: Dŭm mta mnơ̆ng di gơ̆ mâo klei tŭ dưn kyua dưi bi mguôp hŏng mnơ̆ng hdĭp điêt pioh bi mklin đạm mơ̆ng êwa angĭn, đru mbŏ mta đạm kơ lăn leh anăn mnơ̆ng pla.

Hŏng rơ̆k klang kleh, anei ăt jing mta ana dưi ba yua čiăng mjing hnơ̆ng sinh khối leh anăn thiăm mbŏ mnơ̆ng tŭ jăk kơ lăn. Ana mâo agha êun, đĭ jing pral, dưi mjing hnơ̆ng sinh khối lu leh anăn găl ênưih kơ bruă kriê dlăng tơdah dưi ksiêm dlăng djŏ guôp. Hlăk mkra rơ̆k leh anăn krơ̆ng hnơ̆ng sinh khối ti dlông lăn, mnuih ƀuôn sang dưi ba yua dŭm mta mnơ̆ng mâo leh čiăng mjing êyui, đru mđĭ hnơ̆ng sinh khối leh anăn răng mgang lăn pla mjing.

Kyua anăn, hmei mtă kơ mnuih ƀuôn sang mđing dlăng kơ bruă rơ̆ng dŭm mta ana bi êyui djŏ guôp hlăm đang kphê, hlăm anăn mâo rơ̆k klang kleh, hrô kơ klei duah bi mdoh jih rơ̆k. Ƀiădah, brei kriê dlăng rơ̆k bi djŏ guôp, ñĕ kơ klei rơ̆k bi mmiă lu đei hŏng ana kphê kơ êa, mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn mđiă mtrang.

-Si mnuih pla kphê c̆iăng bi mlih hdră dlăng kriê wiê ênăk c̆iăng dưi krơ̆ng hnơ̆ng tŭ jăk bruă pla mjing, leh anăn bi hrŏ mơh klei luh liê kơ lăn?

Mai Văn Thông: Čiăng krơ̆ng hnơ̆ng tŭ jăk bruă pla mjing leh anăn rơ̆ng lăn pla mjing sui thŭn, hơĭt kjăp, mnuih ƀuôn sang brei mđing kơ dŭm mta snei.

Tal êlâo, bi mâo nanao êyui hlăm đang war. Anei jing hdră yuôm bhăn đru bi hrŏ klei hmaĭ djŏ mơ̆ng hjan leh anăn mđiă ngă kơ lăn, bi hrŏ klei hroh lăn leh anăn krơ̆ng hnơ̆ng h'ăp.

Tal dua, amâo mâo jăk ôh ba yua êa drao mdjiê rơ̆k pioh bi mdoh đang war. Klei ba yua êa drao mdjiê rơ̆k amâo mâo djŏ knŏng mdjiê rơ̆k đuic̆ ôh ƀiădah lŏ ba klei amâo mâo jăk kơ mnơ̆ng pla leh anăn wăl hdĭp mda tơdah ba yua amâo mâo djŏ guôp.

Tal tlâo, pruê hbâo bi djŏ hnơ̆ng, djŏ hdră, hluê ngă klei bhiăn "5 klei djŏ" hlăm bruă ba yua hbâo pruê; mbĭt anăn amâo mâo ba yua lu đei ôh êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing. Mnuih ƀuôn sang brei răng hŏng bruă bi lŭk lu đei mta êa drao pioh krih êjai ka mâo klei ktrâo atăt klă nik, kyuadah klei anei ngă truh klei djŏ ƀơ̆ng mnơ̆ng ruă leh anăn hmăi truh kơ klei đĭ jing mơ̆ng mnơ̆ng pla. Sa mta bruă lŏ dơ̆ng brei mđing jing êjai lŏ wĭt pla mrâo kphê, amâo mâo jăk ôh ba yua kdrăp mă bruă mâo hnơ̆ng ktrŏ prŏng hlăm đang war tơdah amâo mâo c̆iăng ôh, kyuadah tăp năng ngă kơ lăn h'ăp msah, bi rai klei jăk lăn. Bruă klei ƀăng pla ăt c̆iăng bi djŏ guôp hŏng klei lăn ala, anôk lăn leh anăn klei mđuê êa, đăm ƀăng ƀăng êlam đei ôh ngă amâo mâo jăk kơ ana kyâo tơdah hjan prŏng.Tơdah hluê ngă jăk dŭm hdră anei, mnuih ƀuôn sang dưi ƀrư̆ ƀrư̆ mkra mđĭ hnơ̆ng jăk lăn, đru kơ mnơ̆ng pla đĭ jing jăk, rơ̆ng klei tŭ dưn bruă pla mjing leh anăn mđing truh kơ bruă mđĭ kyar kphê h'ĭt kjăp hlăm wưng sui.

- Lač jăk kơ ih lu!