Hlăm ênhă 4 ha ti alŭ 8, să Ea Mdroh, čar Dak Lak, gŏ sang Trần Văn Ninh ruah hdră pla mjing lu ana pla pluă čiăng bi mđĭ boh tŭ bruă duh mkra. Mbĭt hŏng kphê, ñu pla pluă durian, tiu, dăp ana gang angĭn jŭm dar leh anăn klei ƀăng êa pioh yua kơ bruă pla mjing.

Dŭm thŭn giăm anei, Ninh lŏ dơ̆ng bi mlih hdră dlăng kriê wiê ênăk hluê hŏng bruă hgŭm hŏng anôk bruă duh mkra pla mjing kphê h'ĭt kjăp, dưi đru mjeh, ktrâo lač hdră mnêč leh anăn ba yua mnơ̆ng dhơ̆ng lŏ hma hluê hdră.

“Kâo ngă hluê hdră doh leh anăn ba yua lu hbâo vi sinh, bi hrŏ klei ba yua êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing, snăn klei ba wĭt kơ kâo klă sĭt jing êjai kâo ngă bruă pla mjing jing ñu bi hrŏ klei hmăi truh kơ klei suaih pral leh anăn sui snăn ñu bi hrŏ klei hmăi truh kơ phŭn êa. Hnư hrui wĭt mơ̆ng kâo snăn lu hĭn pla mjing hluê hdră đưm”.

Hŏng Phạm Văn Quang, ti alŭ Hiệp Tiến, să Ea Mdroh, bruă hgŭm hŏng anôk bruă duh mkra hlăm bruă pla mjing kphê lŏ mguôp hŏng klei čiăng mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn duah anôk hrui blei hơĭt kjăp. Mơ̆ng hdră hluê ngă, ñu ƀuh dŭm klei bi mlih hlăm hnơ̆ng boh mnga, ênoh čhĭ leh anăn klei dưi ba čhĭ kphê.

Mơ̆ng leh pô ngă kphê hluê hnơ̆ng čuăn anei snăn anôk ba čhĭ rơ̆ng hĭn leh anăn hnơ̆ng boh mnga snăn đĭ hĭn. Ênoh ênil snăn dŭm thŭn hŏng anei snăn ăt hơĭt".

Mbĭt hŏng klei bi mlih hdră dlăng kriê mơ̆ng grăp gŏ êsei, dŭm gru hmô bi hgŭm lŏ mđĭ ai mnuih pla kphê truh kơ bruă hluê ngă hdră pla mjing leh anăn kriê dlăng hnơ̆ng tŭ jăk mnơ̆ng dhơ̆ng. Ti Êpul hgŭm bruă Lŏ hma leh anăn Dŭm bruă nah tluôn Quyết Tiến, să Ea Mdroh, bruă ba yua hbâo pruê, êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing, rơ̆ng kơ ana kyâo bi êyui leh anăn čih pioh hră mơar bruă pla mjing dưi mđing dlăng. Êpul hgŭm bruă ară anei mâo 93 čô hgŭm klă klơ̆ng leh anăn 350 čô hgŭm bi hgŭm. Trần Chiến, khua kiă kriê Êpul hgŭm bruă brei thâo, êpul hgŭm bruă dôk mâo hdră kčah ba yua hră mơar điện tử, tui duah phŭn agha truh kơ grăp gŏ êsei ngă lŏ hma čiăng kriê dlăng bruă pla mjing kjăp hĭn.

“Anăp anei êpul hgŭm bruă ngă bruă mkŏ mjing mrô krĭng pla mjing kphê snăn srăng ba yua klei tui duah phŭn agha kriê dlăng, wăt hŏng klei čih pioh bruă pla mjing hŏng kdrăp điện tử. Mâo mrô krĭng pla mjing snăn srăng mjuăt bi hriăm hdră čih pioh hlăm anăn čiăng kơ tơdah drei mŭt hlăm grăp mrô krĭng pla mjing snăn ƀuh hdră pla mjing arăng. Hluê hŏng kdrăp điện tử klei čih pioh bruă pla mjing hŏng điện tử anăn snăn drei ăt bi lar kơ mnuih ƀuôn sang kơ hdră jing ba yua êa drao krih djŏ hdră, djŏ wưng čiăng kơ hdră bi lar prŏng hlăm êpul hgŭm bruă, mnuih ƀuôn sang nao hgŭm mkŏ mjing bruă pla mjing, dưi bi sa hnơ̆ng”

Đặng Ngọc Thao, Khua Êpul hgŭm ƀĭng ngă lŏ hma să Ea Mdroh brei thâo, kluôm să ară anei mâo hlăm brô 1.300 gŏ êsei nao hgŭm hlăm dŭm hdră bi hgŭm pla mjing kphê hơĭt kjăp, hŏng ênhă hlăm brô 1.600 ha. Mbĭt hŏng đru kơ hdră mnêč, dŭm hdră bi hgŭm lŏ mđing truh kơ bruă mkra mđĭ wăl anôk pla mjing, sa klei čiăng ƀrư̆ hruê ƀrư̆ yuôm bhăn ti anăp klei kƀah êa.

“Tơdah mnuih ƀuôn sang bi mguôp pla mjing kphê hŏng klei kjăp snăn mâo klei đru kơ klei kreh knhâo, ktrâo atăt dlăng kriê wiê ênăk hluê hdră kphê hŏng klei kjăp. Tal dua jing kơ ana mjeh, ana gang angĭn, ana pla dliê, ana pla pluă kơ dŭm gŏ êsei jing dŭm knơ̆ng bruă arăng mkăp brei amâo mâo mă prăk ôh čiăng kơ mnuih ƀuôn sang nao hgŭm hlăm bruă pla pluă čiăng mđĭ hnơ̆ng êyui, đru kơ ana kphê bi hrŏ hnơ̆ng êa krih”.

Dŭm klei bi mlih hlăm hdră pla mjing dôk đru kơ mnuih pla kphê ti să Ea Mdroh čŏng pô hĭn hlăm bruă pla mjing, mbĭt anăn ƀrư̆ ƀrư̆ mkăp djŏ hŏng klei čiăng kơ hnơ̆ng tŭ jăk leh anăn ba čhĭ mnơ̆ng dhơ̆ng. Khădah snăn, ti anăp klei kƀah êa hlăm yan bhang thŭn 2026-2027, bruă pla pluă, mđĭ hnơ̆ng luôm čiăng nao mbĭt hŏng bruă kriê dlăng êa, kriê dlăng lăn leh anăn ba yua hbâo pruê djŏ guôp. Anei ăt jing dŭm boh klei mnuih pla kphê čiăng lŏ dơ̆ng ktrâo lač čiăng răng mgang đang pla mjing ti anăp yan adiê amâo jăk.

Ơ ƀĭng dôk hmư̆ leh anăn mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma! El Nino hlăk ktang hĭn leh anăn dưi đăo knăl lŏ dơ̆ng hmăi truh kơ yan adiê hlăm dŭm mlan akŏ thŭn 2027, ngă mđĭ klei huĭ kƀah êa ti Lăn Dap Kngư. Hŏng mnuih pla kphê, mbĭt hŏng bruă čŏng mkăp êa, dŭm hdră msir kriê dlăng msĕ si kriê dlăng lăn pla, ba yua hbâo pruê djŏ guôp ăt mâo boh tŭ yuôm hlăm bruă răng mgang lăn, bi hrŏ klei luč liê mnơ̆ng tŭ jăk leh anăn rơ̆ng klei suaih pral đang pla mjing. C̆iăng bi klă hĭn kơ dŭm klei anei, hmei bi blŭ hrăm hŏng Nai prŏng Đỗ Văn Chung, K'iăng khua adŭ bruă Lŏ hma, Knơ̆ng bruă Kreh knhâo hdră mnêc̆ ngă bruă Lŏ hma Dliê kmrơ̆ng Tây Nguyên. Alum kơ ƀĭng găp drei hmư̆.

- Ơ Nai prŏng Đỗ Văn Chung, hŏng klei truh mơ̆ng El Nino ară anei, si ih ƀuh kơ klei kƀah êa hlăm dŭm krĭng pla kphê Lăn Dap Kngư hlăm yan bhang thŭn 2026–2027?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Phŭn tal êlâo truh kơ wưng anei snăn hnơ̆ng hjan lu jing hlăm dŭm anôk lu jing jih leh. Lu anôk ară anei ăt pŏk ngă truh tal sa leh, anăn jing sa hlăm dŭm klei bi knăl klei yan adiê El Niño. Anăn ăt jing sa hlăm dŭm klei srăng dleh dlan hlăm wưng yan bhang 2026 - 2027 kơ anăp kơ dŭm krĭng pla mjing kphê ti dŭm alŭ wăl Lăn Dap Kngư.

Ti anăp klei adiê không kƀah êa, bruă bi hrŏ klei luič êa, krơ̆ng hnơ̆ng hơăp lăn jing bruă mnuih pla kphê čiăng mđing. Akâo kơ ih brei thâo, mơ̆ng boh sĭt dŭm gru hmô pla mjing kphê thâo mĭn, bruă kriê dlăng lăn leh anăn ba yua hbâo pruê mâo thiăm vi sinh mâo klei tŭ dưn si ngă hŏng đang war?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Hŏng boh tŭ dưn mơ̆ng bruă hluê ngă dŭm gru hmô pla mjing kphê thâo mĭn, ba yua kdrăp mrâo, hdră pruê hbâo hluê NPK mâo bi lŭk hŏng dŭm mta mnơ̆ng hdĭp đơđiêt mâo klei tŭ dưn, dưi bi mbrŭ hbâo brŭ, bi kjăp đạm leh anăn dŭm mta mnơ̆ng hdĭp đơđiêt mkăn ñu lŏ gang mkhư̆ mmao jhat ngă.

Tal dua jing êjai drei knŏng mrâo hluê ngă jăk sa hdră bruă điêt anăn jing kriê dlăng rơ̆k rung đuic̆ snăn ăt ba truh leh lu mta klei djŏ tuôm mơ̆ng dŭm bruă anăn jing dưi bi hrŏ êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing, bi hrŏ klei c̆iăng krih êa, bi hrŏ klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă snăn ñu ăt đru kơ hdră bi hrŏ klei bi kbiă êwa c̆hŏ leh anăn đru mguôp hlăm boh klei bi hrŏ êwa CO2 leh anăn ƀrư̆ ƀiă klei hmăi mơ̆ng klei bi mlih yan adiê hĭn.

Mbĭt hŏng bruă krơ̆ng hnơ̆ng hơăp msah kơ lăn, ba yua hbâo pruê bi djŏ guôp ăt jing yuôm bhăn mơh hlăm klei yan adiê amâo mâo găl djŏ. Snăn si klei tŭ dưn mơ̆ng klei mbha hnơ̆ng hbâo pruê jing lu blư̆ hlăm thŭn mkă hŏng hdră pruê sa blư̆ hlăm grăp gưl?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Wưng ară anei hŏng klei bi mlih yan adiê snăn dŭm phung kreh knhâo leh anăn dŭm hdră bruă ksiêm duah ăt msĕ mơh dŭm hdră bruă snăn ktrâo lač jing mbha điêt ngă 6 -7 blư̆, tăp năng 8 blư̆. Klei mbha điêt anei jing jăk êdi, tal êlâo jing amâo mâo luic̆ liê hbâo pruê kyua hjan, kyua hŭl đuê leh anăn kyua dŭm mta mkăn. Tal dua jing mbha điêt snăn wưng mơ̆ng leh pruê hbâo gưl sa truh kơ gưl dua snăn ñu giăm mâo mkrah. Kyua anăn hnơ̆ng mnơ̆ng tŭ jăk siă suôr nanao mâo djăp kơ ana kphê ƀơ̆ng leh anăn ñu ngă kơ agha, hla, leh anăn boh kphê ñu đĭ prŏng pral snăk leh anăn ñu mâo nanao djăp mnơ̆ng tŭ jăk. Ñu srăng dưi mkhư̆ dŭm klei hluăt ƀơ̆ng mnơ̆ng ngă kơ ana kphê.

Êngao kơ bruă mkiêt mkriêm ênoh bi liê, ba yua hbâo pruê djŏ guôp lŏ mâo si klei yuôm bhăn hŏng bruă bi hrŏ êwa čhŏ hlăm bruă pla mjing kphê?

Nai prŏng Đỗ Văn Chung: Bruă pla mjing kphê bi hrŏ êwa jhat carbon jing hdră êlan mơ̆ng phung duh mkra hrui blei kphê, phung đeh kwă kphê, leh anăn êdei anăp jing srăng jing Zero-Carbon snăn drei knŏng mkiêt mkriêm hbâo pruê jing drei đru leh kơ klei bi kbiă êwa jhat carbon mơ̆ng Việt Nam, boh nik pla mjing kphê mơ̆ng drei prŏng êdi. Kyuadah msĕ si tui si lu klei ksiêm duah snăn c̆iăng pla mjing sa ton hbâo jing bi kbiă leh hlăm wăl hdĭp mda dŭm ton CO2. Tal dua dơ̆ng jing mnuih ƀuôn sang knŏng bi mkiêt mkriêm 10% hbâo pruê bi djŏ guôp snăn ăt đru bi hrŏ truh 10% klei mkra mjing leh anăn bi hrŏ truh 10% CO2 bi kbiă mơ̆ng klei êbeh, mơ̆ng klei hŭl đuê êwa êa, hŭl đuê hbâo leh anăn dŭm klei mkăn. Hbâo hoá học knŏng ba yua ƀiă đuic̆, tal êlâo hĭn anăn jing mđĭ hĭn klei ba yua hbâo brŭ, sitôhmô hbâo kbâo, hbâo êmô, hbâo mnŭ bi mbrŭ hŏng djah kphê, pruê hlăm grăp thŭn c̆iăng đru kơ agha đĭ jing snăn kơh ana boh siam.

-Lač jăk kơ ih lu!