A Phú, 41 thŭn, mnuih Xơ Đăng, ti ƀuôn Long Lá, ƀuôn hgŭm Măng Ri jing sa hlăm dŭm gŏ sang mjing “Dliê mtah” jing anôk duh ƀơ̆ng doh, mơ̆ng bruă pla mjing ana sâm Ngọc Linh. Mơ̆ng thŭn 2014, ñu kčưm pla dŭm asăr mjeh sâm tal êlâo ti gŭ êyui dliê Ngọc Linh. Leh lu thŭn pla mjing lehanăn pŏk phai, ară anei A Phú mâo leh truh 2 héc ta sâm ti gŭ êyui dliê hŏng dŭm hnơ̆ng thŭn mdê mdê, mơ̆ng 1 truh 10 thŭn. A Phú lač, pla sâm Ngọc Linh amâo mâo djŏ ênưih ôh. Mta sâm anei knŏng hdĭp ti gŭ êyui dliê hrông, anôk mâo lu djah brŭ, mâo hnơ̆ng h’uh, lehanăn boh mnga djŏ guôp. Mnuih pla êmiêt nanao dŭm ana kyâo joh, gang mkhư̆ klei kkuih bi rai, krơ̆ng nanao hnơ̆ng djah brŭ ti gŭ êyui kyâo, lehanăn dlăng kriê ana sâm bi mnga, đuôm adiê. Grăp thŭn, ñu čŏng rah mjing êđai mjeh pioh lŏ pla mrâo, lehanăn pioh čhĭ kơ mnuih čiăng pla, mjing hnơ̆ng hrui wĭt hơĭt kơ gŏ sang. Kyua pla mjing ana sâm ti gŭ êyui dliê, klei hdĭp mda gŏ sang A Phú mâo lu klei bi mlih.
“Đảng lehanăn knŭk kna jao bruă răng mgang dliê, kâo răng kriê kjăp amâo mâo lui klei bi rai dliê truh ôh. Mnuih ƀuôn sang knŏng pla mjing ana sâm Ngọc Linh ti gŭ êyui kmrơ̆ng. bruă răng mgang dliê jing bi hiu suang êwăng jêñ jêñ. Ti anôk alŭ wăl mâo mnuih mŭt hlăm kmrơ̆ng snăn nao hâo hưn mtă mtăn tinăn. Mta mtăn nanao kơ mnuih ƀuôn sang bi thâo săng, dŭm alŭ wăl anei điêt đuôt amâo mâo dưi jah bi rai ôh dliê kyâo.”
Ti ƀuôn hgŭm Măng Ri, hdră bi hmô bruă pla mjing ana êa drao ti gŭ êyui kyâo dliê, boh nik jing bruă pla mjing ana sâm Ngọc Linh hlăk dôk pŏk sa hdră êlan nao mrâo kơ mnuih ƀuôn sang krĭng dlông. Bruă sang čư̆ êa ƀuôn hgŭm brei thâo, alŭ wăl hlăk akâo kơ čar akâo mkŏ mjing anôk kiă kriê kjăp djuê mjeh ana sâm, mđrĭng hŏng êpul êya anôk bruă knŭk kna. Mta kñăm jing bi kriê pioh mjeh phŭn, lehanăn lŏ bi ksiêm duah, ksiêm wĭt bruă mđĭ kyar dŭm mta mnơ̆ng mơ̆ng dliê.
Tui si Phạm Xuân Quang, Khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa Ƀuôn hgŭm Măng Ri, ară anei ênoh sâm knng ƀiă, lu jing čhĭ mnia hlue si dŏ čŏng mâo hlăm dliê, snăn ênoh ênil čhĭ ka yuôm ôh, dah mka hŏng klei găl mđĭ kyar bruă anei. Ƀuôn hgŭm čang hmăng dŭm bruă kreh knhâo dôk tui si hnơ̆ng kơ klei duh mkra, lehanăn anôk mkra mjing kjăp mâo mkŏ mjing ti alŭ wăl amâodah hlăm krĭng riêng gah ana sâm Ngọc Linh srăng jing mnơ̆ng phŭn, kpưn đĭ hlăm klei mnia mblei hlăm ala čar lehanăn hŏng ala tač êngao, snăn kơh klă sĭt jing “klei duah ƀơ̆ng doh” mơ̆ng mnuih ƀuôn sang krĭng dlông:
“Hmei mđing kơ bruă mđĭ kyar kriê pioh, pla mjing, dlăng kriê lehanăn răng mgang dliê, boh nik ana sâm Ngọc Linh. Mta kñăm bi mklă Măng Ri jing anôk phŭn pla mjing ana êa drao hlăm čar. Ƀuôn hgŭm lŏ pŏk mlar krĭng pla, mkŏ mjing dŭm hdră êlan pla mjing ana êa drao, lehanăn dŭm mta mnơ̆ng kñăm mđĭ hĭn klei tŭ, lehanăn anăn knăl kơ sâm Ngọc Linh. Mơ̆ng klei anăn, srăng bi lar dŭm hdră bi hmô klei duh mkra mđrĭng hŏng klei kiă kriê, răng mgang dliê lehanăn ana êa drao”.
Čar Quảng Ngãi mâo anôk jăk găl kơ bruă pla mjing ana sâm Ngọc Linh lehanăn lu mta ana êa drao yuôm hin mkăn. Anei amâo mâo djŏ knŏng jing hdră êlan kjăp kơ klei duh mkra, ƀiădah lŏ jing bruă čuăn kơ klei kriê pioh djăp mta mnơ̆ng hdĭp, mjing klei găl kơ mnuih ƀuôn sang krĭng čư̆ čhiăng duah ƀơ̆ng. Tă êlan kơ klei mđĭ kyar kjăp dliê kmrơ̆ng, mbĭt hŏng bruă lŏ hma ênuk mrâo mrang, mđing tal êlâo hĭn kơ ana êa drao, ana kyâo dliê, lehanăn dŭm mta mnơ̆ng mơ̆ng yan adiê krĭng duôr čư̆ prŏng anei.
Ară anei čar Quảng Ngãi mâo leh giăm 9.800 héc ta ana êa drao, hlăm anăn mâo êbeh 2.900 héc ta sâm Ngọc Linh. Lu mta mnơ̆ng pla mklin hlăm sa anôk, dưn yua kdrăp mă bruă mrâo mrang hŏng ana kphê, djam mtam boh kroh, boh durian, boh tŭ mâo ba wĭt mơ̆ng 1,5 – 2 blư̆ mkă hŏng hdră êlan pla mjing hđăp.
Nguyễn Văn Nam, Khua anôk bruă kiă kriê dliê kyâo čar Quảng Ngãi brei thâo, hlăm alŭ wăl Ngọc Linh, boh nik ti ƀuôn hgŭm Măng Ri, mnuih ƀuôn sang lehanăn phung duh mkra dưn yua jih klei găl mơ̆ng čư̆ čhiăng lehanăn yan adiê pla mjing ana sâm Ngọc Linh. Mta ana anei knŏng hdĭp hlăm gŭ êyui kmrơ̆ng, anôk mâo ênoh mta brŭ lu, hnơ̆ng h’ăp msah prŏng, lehanăn boh dlông čư̆ čhiăng jing mơ̆ng 1.500 kơ dlông mkă hŏng êlah êa ksĭ. Kyuanăn, čiăng mâo boh tŭ dưn mơ̆ng ana sâm Ngọc Linh, êlâo hĭn jing bi răng mgang kjăp kmrơ̆ng. Nguyễn Văn Nam lŏ brei thâo, kluôm čar Quảng Ngãi ară anei mâo hlăm brô 16.000 héc ta djăp klei găl kơ bruă pla mjing sâm Ngọc Linh.
“Hmei jih ai tiê đru hlăm bruă mbha gưl, mbha klei dưi, čoh čun klei dưi hlăm bruă dliê kmrơ̆ng, kiă kriê dliê kyâo. Ti alŭ wăl dôk ka kjăp, hmei srăng tiŏ nao êpul êya đru mă bruă mtam. Sâm Ngọc Linh knŏng dưi hdĭp ti gŭ êyui kyâo dliê, hŏng boh kpal djah brŭ, hnơ̆ng h’ăp prŏng lehanăn mâo boh dlông čư̆ čhiăng jing 1.500 met kơ dlông. Kyuanăn, mnuih ƀuôn sang lehanăn phung duh mkra, êlâo kơ čiăng mâo boh tŭ dưn mơ̆ng sâm Ngọc Linh, snăn brei mâo klei tŭ dưn răng mgang dliê êlâo”./.
Viết bình luận